Một người đàn ông họ Chen, 56 tuổi, ở thành phố Trạm Giang, tỉnh Quảng Đông, vốn có sức khỏe tốt nhưng cách đây 3 năm bắt đầu xuất hiện các triệu chứng tiểu rắt và tiểu buốt. Nghĩ đây chỉ là vấn đề về tuyến tiền liệt thông thường, lại không muốn ảnh hưởng đến công việc đồng áng bận rộn, ông Chen đã tự ý mua thuốc về uống với hy vọng các triệu chứng thuyên giảm.
Gần đây, bệnh tình chuyển biến nặng, đến mức ông không dám đi đâu xa vào ban ngày và thường xuyên mất ngủ vào ban đêm vì phải thức giấc 3-4 lần để đi vệ sinh. Sau nhiều lần được gia đình thuyết phục và hộ tống, ông Chen mới chịu đến khoa Tiết niệu thuộc Bệnh viện Từ Văn (cơ sở liên kết với Bệnh viện Đại học Y khoa Quảng Đông) thăm khám.
Tại đây, kết quả kiểm tra cho thấy một khối sỏi khổng lồ chiếm gần như toàn bộ không gian của bàng quang của bệnh nhân. Bác sĩ Lâm Viễn, Phó Trưởng khoa Tiết niệu, cho biết khối sỏi có chiều rộng 10 cm, chiều dài 13 cm và nặng tới 1,3 kg, tương đương kích thước hai nắm tay của người trưởng thành. Đây được ghi nhận là viên sỏi bàng quang lớn nhất từ trước đến nay tại khu vực phía Tây tỉnh Quảng Đông. Khối sỏi cũng là nguyên nhân gây ra tình trạng thận ứ nước hai bên, một hội chứng khiến cả hai quả thận bị sưng phù do tích tụ nước tiểu, dẫn đến nhiễm trùng đường tiết niệu nghiêm trọng.
Theo các bác sĩ, việc một khối sỏi quá lớn chèn ép lâu ngày lên thành bàng quang nếu không được can thiệp kịp thời sẽ hủy hoại nghiêm trọng chức năng thận, nguy cơ cao dẫn đến hội chứng urê huyết cao (suy thận giai đoạn cuối) và đe dọa tính mạng bệnh nhân.
Trước ca bệnh sỏi bàng quang khổng lồ hiếm gặp này, bệnh viện đã hội chẩn đa chuyên khoa, xây dựng phác đồ phẫu thuật cá thể hóa và lập phương án ứng phó khẩn cấp cho bệnh nhân. Ê kíp đã phải thực hiện các thao tác cẩn trọng để bóc tách khối sỏi ra khỏi thành bàng quang, nhằm tránh làm tổn thương đến các mạch máu và dây thần kinh xung quanh. Ca phẫu thuật cuối cùng diễn ra tốt đẹp, loại bỏ hoàn toàn dị vật khỏi cơ thể người bệnh.
Theo bác sĩ Lâm Viễn, sự hình thành sỏi bàng quang có mối liên hệ mật thiết với thói quen sinh hoạt không lành mạnh, tình trạng tắc nghẽn hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu. Nếu xuất hiện các triệu chứng như tiểu nhiều lần, tiểu gấp, tiểu đêm gia tăng, tiểu khó, dòng nước tiểu yếu, hoặc nước tiểu bị ngắt quãng đột ngột (nhưng có thể tiểu lại sau khi thay đổi tư thế), tiểu ra máu, chướng bụng và đau bụng dưới, nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát nhiều lần, người bệnh tuyệt đối không được tự ý dùng thuốc hay trì hoãn việc điều trị mà cần đến ngay chuyên khoa tiết niệu của các bệnh viện uy tín để thăm khám kịp thời.
Để phòng ngừa hiệu quả bệnh sỏi bàng quang, người dân cần chú ý uống nhiều nước và đi tiểu thường xuyên, duy trì lượng nước nạp vào cơ thể ít nhất 2.000 ml mỗi ngày, tuyệt đối không nhịn tiểu để làm giảm độ cô đặc của nước tiểu. Bên cạnh đó, việc duy trì một chế độ ăn uống cân bằng cũng đóng vai trò quan trọng; hạn chế tiêu thụ quá mức các thực phẩm giàu axit oxalic, purin và canxi, đồng thời tăng cường ăn nhiều rau xanh, trái cây và chất xơ. Cuối cùng, việc điều trị dứt điểm các bệnh lý nền như phì đại tuyến tiền liệt lành tính và nhiễm trùng đường tiết niệu ngay từ giai đoạn khởi phát sẽ giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ hình thành sỏi từ gốc rễ.
Nhiều người trong quá trình giảm cân thường chọn cách cắt bỏ hoàn toàn tinh bột (carb). Tuy nhiên, theo bác sĩ Tiêu Tiệp Kiện (Đài Loan, Trung Quốc) chia sẻ trên kênh YouTube cá nhân, chúng ta hoàn toàn không cần phải áp dụng phương pháp cực đoan đến vậy. Chỉ cần thay đổi một chút thứ tự ăn uống trong bữa ăn hàng ngày, bạn đã có thể cải thiện rõ rệt cả cân nặng lẫn chỉ số đường huyết.
Bác sĩ Tiêu đã chia sẻ trường hợp một bệnh nhân nữ từng chật vật suốt thời gian dài vì cân nặng không thể giảm, kèm theo đó là chỉ số đường huyết biến động thất thường. Sau khi được hướng dẫn và bắt đầu thực hiện chiến lược "ăn protein trước bữa ăn", chỉ trong vòng nửa năm, cân nặng của cô đã giảm ngoạn mục từ 86 kg xuống còn 62 kg, đồng thời chỉ số đường huyết cũng ổn định hơn thấy rõ.
Bác sĩ Tiêu Tiệp Kiện giải thích chi tiết, việc nạp các thực phẩm giàu protein như đậu phụ, trứng, thịt nạc hoặc sữa lắc protein (protein shake) trước bữa ăn sẽ tạo ra một "lớp đệm" trong dạ dày. Lớp đệm này giúp làm chậm tốc độ tiêu hóa carbohydrate (tinh bột và đường), từ đó kiểm soát hiệu quả mức tăng đường huyết sau ăn.
Bác sĩ nhấn mạnh rằng người giảm cân không cần phải kiêng hoàn toàn cơm trắng. Việc điều chỉnh thứ tự ăn uống này giúp quá trình tiêu hóa và hấp thụ diễn ra êm dịu hơn. Cách ăn này không chỉ giảm cảm giác mệt mỏi, buồn ngủ sau khi ăn mà còn tăng cảm giác no, giảm cảm giác thèm ăn vặt, giúp duy trì cân nặng ổn định lâu dài.
Theo một nghiên cứu vào năm 2019 của Trường Y khoa Cornell (Mỹ), nếu ưu tiên ăn protein và rau xanh đầu tiên, sau đó mới ăn đến tinh bột, phản ứng đường huyết sau bữa ăn có thể giảm khoảng 40%.
Một nghiên cứu khác thực hiện trên bệnh nhân tiểu đường cũng cho thấy, phương pháp ăn này giúp kiểm soát đường huyết cực kỳ hiệu quả:
Không chỉ tác động tích cực đến đường huyết, protein còn đóng vai trò then chốt trong việc quản lý cân nặng. Bác sĩ Tiêu chỉ ra rằng, protein kích thích đường ruột tiết ra GLP-1 - một loại hormone được ví như "thuốc giảm cân tự nhiên". Hormone này giúp kéo dài thời gian làm rỗng dạ dày, tăng cảm giác no kéo dài và giảm sự thèm ăn vặt.
Bên cạnh đó, hiệu ứng nhiệt của thực phẩm (TEF) từ protein cao hơn nhiều so với tinh bột, nghĩa là cơ thể phải tiêu hao nhiều năng lượng hơn để tiêu hóa chúng. Đồng thời, việc nạp đủ protein giúp bảo toàn khối lượng cơ bắp, tránh tình trạng mất cơ khi giảm cân, từ đó giảm thiểu tối đa nguy cơ tăng cân trở lại (hiệu ứng bumerang/yoyo).
Để duy trì sức khỏe và hệ trao đổi chất hoạt động tốt, bác sĩ khuyến nghị mỗi người nên nạp đủ lượng protein tương thích với trọng lượng cơ thể:
Người bình thường: Áp dụng nguyên tắc 1 g protein trên mỗi kg thể trọng mỗi ngày.
Người có nhu cầu giảm mỡ, giữ cơ: Khuyến nghị tăng lên 1,5 g protein trên mỗi kg thể trọng mỗi ngày.
Lượng protein nên được chia đều vào cả ba bữa ăn trong ngày, thay vì dồn hết vào bữa tối. Cách chia này giúp duy trì cảm giác no và hiệu suất trao đổi chất ổn định suốt cả ngày, hỗ trợ kiểm soát kép cả cân nặng lẫn đường huyết về lâu dài.
Riêng đối với những người mắc bệnh thận, cần tham khảo ý kiến và sự đánh giá của bác sĩ chuyên khoa để có hàm lượng protein nạp vào phù hợp nhất với thể trạng.
Nhiều người tin rằng tủ lạnh là "chiếc hộp bảo quản" vạn năng, nhưng thực tế, một số thực phẩm khi để qua đêm có thể sản sinh độc tố vi khuẩn, nitrit hoặc histamine, dẫn đến viêm dạ dày, tiêu chảy cấp, thậm chí nguy hiểm tính mạng.
Bác sĩ Hoàng Sĩ Duy, Tổng giám đốc hệ thống y tế Show Chwan (Đài Loan), chuyên gia ngoại khoa cảnh báo thực phẩm bảo quản không đúng cách sẽ khiến hệ tiêu hóa phải trả giá đắt. Ông đặc biệt chỉ đích danh 5 nhóm thực phẩm "đại kỵ" để qua đêm dưới đây.
Rau lá xanh
Theo bác sĩ Hoàng, đây là nhóm thực phẩm dễ bị ngó lơ nhất nhưng lại tiềm ẩn rủi ro cao. Các loại rau như rau bina (cải bó xôi), cải thìa... vốn chứa hàm lượng nitrat cao.
Sau khi nấu chín và để trong thời gian dài, vi khuẩn sẽ chuyển hóa nitrat thành nitrit. Quá trình hóa học này vẫn diễn ra bất kể nhiệt độ tủ lạnh thấp đến mức nào. Việc hấp thụ quá mức nitrit có thể gây buồn nôn, chóng mặt, thậm chí dẫn đến hội chứng Methemoglobin (một tình trạng rối loạn máu khiến cơ thể thiếu oxy), đặc biệt nguy hiểm với trẻ nhỏ. Vì vậy, rau lá xanh tốt nhất là nên ăn ngay sau khi chế biến.
Hải sản
Tốc độ phân hủy của hải sản nhanh hơn rất nhiều so với các loại thực phẩm khác do hai nguyên nhân chính:
Protein phân hủy nhanh: Cấu trúc protein đặc thù trong hải sản dù để trong tủ lạnh vẫn bị phân hủy nhanh chóng, tạo ra histamine. Chất này gây ra các phản ứng dị ứng như đỏ mặt, tim đập nhanh, khó tiêu, đau bụng.
Vi khuẩn phát triển mạnh: Các loại vi khuẩn trên bề mặt hải sản rất đa dạng, nhiệt độ thấp chỉ làm chậm chứ không ngăn chặn được sự sinh sôi của chúng. Lời khuyên của chuyên gia là hải sản nên được tiêu thụ hết trong một bữa, không nên giữ lại cho hôm sau.
Trứng lòng đào
Bác sĩ Hoàng phân tích trong khi trứng luộc chín kỹ có thể bảo quản lạnh tương đối an toàn, thì trứng lòng đào, trứng chần hay trứng lòng đào ngâm tương lại là môi trường nuôi cấy vi khuẩn lý tưởng.
Phần lòng đỏ chưa đông đặc rất dễ bị nhiễm khuẩn Salmonella. Theo khuyến cáo của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ, trứng lòng đào không được để ngoài quá 2 giờ và tuyệt đối không nên để qua đêm để tránh nguy cơ nhiễm trùng tiêu hóa nghiêm trọng.
Các loại nấm
Nấm sau khi nấu chín nếu để qua đêm sẽ dễ tích tụ nitrit tương tự rau lá xanh. Ngoài ra, nấm là loại thực phẩm giàu protein và có độ ẩm cao, rất dễ bị biến chất và nhiễm khuẩn nếu quá trình bảo quản không đảm bảo độ kín và nhiệt độ lý chuẩn.
Canh bạc nhĩ (Nấm tuyết)
Đây là món ăn bổ dưỡng thường thấy trong các gia đình, nhưng nếu để qua đêm, nấm tuyết có thể sản sinh ra lượng lớn nitrit. Nghiêm trọng hơn, nếu nấm tuyết bị nhiễm vi khuẩn Pseudomonas gladioli, nó có thể sản sinh ra axit bongkrekic - một loại độc tố cực mạnh, chịu được nhiệt độ cao (không bị tiêu diệt khi đun lại) và có tỷ lệ tử vong rất cao do gây suy gan, thận.
Đặc biệt đối với trẻ em và người cao tuổi - những nhóm có hệ miễn dịch yếu - việc tiêu thụ thực phẩm để qua đêm cần được kiểm soát chặt chẽ. Nguyên tắc vàng là nấu vừa đủ, ăn ngay khi nóng, không nên tiếc rẻ những thực phẩm đã biến chất.
Bác sĩ chuyên khoa 2 Châu Thị Anh, phụ trách Khoa Dinh Dưỡng, Bệnh viện đa khoa Xuyên Á TP.HCM, cho biết thói quen đi bộ ngay sau bữa ăn để "tiêu cơm" là một con dao hai lưỡi. Dưới góc độ sinh lý học và y khoa, việc này có thể mang lại lợi ích về mặt chuyển hóa nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại cho hệ tiêu hóa nếu thực hiện sai cách (như đi bộ nhanh, tập cường độ cao ngay khi vừa đặt bát đũa xuống). Dưới đây là phân tích chi tiết về tác động sinh lý của thói quen này và các khuyến cáo cụ thể.
Sau khi ăn no, cơ thể ưu tiên đưa máu đến dạ dày và ruột để tiêu hóa thức ăn. Nếu vận động mạnh hoặc đi bộ nhanh ngay lúc này, máu sẽ phải chuyển bớt sang cơ bắp, làm quá trình tiêu hóa chậm lại, dễ gây đầy hơi, khó tiêu và tăng nguy cơ trào ngược dạ dày với các triệu chứng như ợ chua, ợ nóng.
Khi vừa ăn no, máu ưu tiên cho cơ quan nội tạng. Nếu ép cơ bắp hoạt động mạnh lúc này, cơ bắp sẽ không nhận được lượng máu và oxy tối ưu nhất, dẫn đến hiệu suất vận động kém, nhanh mệt mỏi, thậm chí dễ bị chuột rút.
Hệ quả là trái tim phải làm việc vất vả hơn để bơm máu đồng thời đến cả hệ tiêu hóa và hệ cơ xương khớp. Với người lớn tuổi có nền tảng tim mạch yếu, điều này có thể gây ra cảm giác mệt mỏi, đánh trống ngực hoặc hụt hơi.
Dù đi bộ nhanh ngay sau khi ăn là có hại, nhưng việc đi bộ nhẹ nhàng lại mang đến một lợi ích rất lớn về mặt chuyển hóa:
Khi đi bộ chậm rãi, các cơ bắp đang hoạt động sẽ tiêu thụ ngay lượng glucose vừa được hấp thu vào máu từ bữa ăn mà không cần tới quá nhiều sự can thiệp của insulin. Điều này giúp làm phẳng đường cong đường huyết, rất có lợi cho người lớn tuổi trong việc phòng ngừa và kiểm soát tiền tiểu đường hoặc tiểu đường loại 2.
"Để tận dụng được lợi ích kiểm soát đường huyết mà không làm hại dạ dày, cần tuân thủ nguyên tắc về thời điểm và cường độ. Đi dạo thư giãn sẽ tốt nếu bước đi chậm rãi, nhịp thở bình thường, có thể vừa đi vừa nói chuyện thoải mái, không đổ mồ hôi. Đi bộ tập thể dục sẽ có hại nếu làm ngay sau ăn như bước nhanh, đánh tay mạnh, nhịp tim tăng, nhịp thở gấp, đổ mồ hôi", bác sĩ Anh chia sẻ.
Sau khi ăn chỉ nên ngồi nghỉ ngơi hoặc đi lại rất nhẹ nhàng trong nhà để dọn dẹp bát đĩa. Không nằm ngay để tránh trào ngược.
Sau ăn 15 - 30 phút: Có thể bắt đầu đi dạo nhẹ nhàng (strolling) khoảng 10 - 15 phút để giúp điều hòa đường huyết.
Sau ăn 1 đến 2 tiếng: Đây mới là thời điểm lý tưởng cho các bài tập thể dục thực sự, bao gồm đi bộ nhanh, chạy bộ hoặc đạp xe, vì lúc này phần lớn thức ăn đã được tiêu hóa và di chuyển khỏi dạ dày xuống ruột non.
"Lời khuyên đi bộ để tiêu cơm chỉ đúng nếu đó là những bước đi dạo cực kỳ chậm rãi. Nếu có ý định tập thể dục nghiêm túc để rèn luyện sức khỏe, hãy để dạ dày có ít nhất 1 giờ đồng hồ để hoàn thành nhiệm vụ của nó", bác sĩ nhận định.
