Nhiều năm trước, mía từng là cây trồng chủ lực của nhiều vùng ven sông Trà Khúc. Tuy nhiên, khi diện tích canh tác giảm mạnh từ hơn 10.000 ha xuống còn hơn 380 ha vào năm 2021, nghề làm mật và đường mía truyền thống cũng dần mai một.
Trong bối cảnh đó, chị Nguyễn Thị Thu Thủy (41 tuổi, xã Nghĩa Giang, tỉnh Quảng Ngãi) lại quyết định chọn cây mía để bắt đầu hành trình khởi nghiệp.
Ít ai biết, trước khi bén duyên với mật mía, chị từng có nhiều năm làm việc trong ngành du lịch, đảm nhiệm vị trí quản lý khách sạn tại Tp.HCM và đảo Lý Sơn.
Năm 2016, vợ chồng chị quyết định trở về Quảng Ngãi lập nghiệp. Đến khi đại dịch Covid-19 khiến ngành du lịch gần như “đóng băng”, chị bắt đầu trăn trở về việc khôi phục cây mía – loại cây từng là sinh kế của hàng nghìn hộ dân địa phương.
Thế nhưng, ý tưởng ấy không dễ nhận được sự đồng thuận. Chị gõ cửa từng hộ dân, kiên trì vận động trồng lại mía với cam kết bao tiêu sản phẩm, song liên tục nhận những cái lắc đầu. “Làm không được đâu con ơi, bán không được đâu con ơi”, chị nhớ lại câu nói mình nghe nhiều nhất trong những ngày đầu.
Không nản lòng, chị tiếp tục tìm đến các vùng từng nổi tiếng với nghề nấu mật như Nghĩa Dũng, Nghĩa Dõng để tìm hiểu. Những gì chị chứng kiến càng khiến quyết tâm lớn hơn khi nhiều lò mật đã ngừng hoạt động, chỉ còn vài hộ cố giữ nghề.
“Có lúc tôi thấy mình như đang đâm đầu vào đá. Nhưng nếu tất cả đều bỏ cuộc thì nghề truyền thống sẽ mất hẳn”, chị Thủy nhớ lại.
Bước ngoặt đến khi chị gặp bà Nguyễn Thị Liên ở Nghĩa Thắng – người vẫn giữ lại vài héc-ta mía dù đầu ra nhiều năm bấp bênh.
“Cây mía từng nuôi các con ăn học, giúp gia đình dựng nhà cửa nên không nỡ lòng bỏ, dù chẳng còn ai mua ở Quảng Ngãi nữa”, bà Liên nói.
Từ niềm tin của bà Liên, vùng nguyên liệu đầu tiên được hình thành. Nhiều hộ dân khác cũng bắt đầu quay trở lại với cây mía khi có doanh nghiệp cam kết thu mua.
Tuy nhiên, hành trình ấy không hề dễ dàng. Những mẻ mật đầu tiên liên tục thất bại, có mẻ quá đặc, có mẻ bị cháy, nhiều lần phải đổ bỏ hoàn toàn. Áp lực tài chính khiến chị từng nghĩ đến việc dừng lại, nhưng niềm tin vào giá trị của nghề truyền thống cùng sự đồng hành của chồng đã giúp chị tiếp tục.
Sau nhiều lần thử nghiệm, chị Thủy lựa chọn kết hợp kỹ thuật nấu mật truyền thống với công nghệ hiện đại để nâng cao chất lượng sản phẩm.
Từ xưởng nấu nhỏ ban đầu, chị thành lập Công ty CP Mật mía Miền Xanh và đầu tư khoảng 3,5 tỷ đồng xây dựng nhà xưởng tại xã Nghĩa Giang.
Mía sau thu hoạch được làm sạch, bóc vỏ, ép bằng hệ thống máy, lọc nhiều lớp trước khi cô đặc bằng công nghệ chân không. Quy trình này giúp giữ hương vị tự nhiên của mật mía, đồng thời tạo chất lượng đồng đều mà không sử dụng phụ gia hay phẩm màu.
Doanh nghiệp cũng xây dựng hệ thống quản lý đạt tiêu chuẩn ISO 22000 và HACCP nhằm đáp ứng yêu cầu của nhiều thị trường.
Năm 2024, chị Thủy đoạt giải Nhất Cuộc thi Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tỉnh Quảng Ngãi lần thứ V. Tuy nhiên, theo chị, thành quả lớn nhất không phải giải thưởng mà là cây mía đang dần trở lại trên những cánh đồng quê hương.
Từ vài héc-ta ban đầu, vùng nguyên liệu hiện đã mở rộng lên hơn 20 ha. Gia đình bà Nguyễn Thị Liên cũng tăng diện tích trồng từ 0,7 ha lên 3,5 ha, nhiều hộ dân khác cũng quay lại trồng mía khi đầu ra được doanh nghiệp bao tiêu.
Hiện doanh nghiệp liên kết với khoảng 20 hộ nông dân, thu mua mía với giá 1.300-1.500 đồng/kg, gần gấp đôi so với giai đoạn giá xuống thấp trong các năm 2017-2018.
Theo tính toán của doanh nghiệp, người trồng mía có thể đạt lợi nhuận khoảng 40-50 triệu đồng/ha ngay năm đầu tiên và tăng lên 60-70 triệu đồng/ha từ năm thứ hai đến năm thứ tư. “Từ ngày có doanh nghiệp bao tiêu, tôi yên tâm sản xuất hơn vì không còn lo đầu ra như trước”, bà Liên chia sẻ.
Đến nay, Mật mía Miền Xanh đã xây dựng mạng lưới hơn 200 đại lý, cửa hàng trên cả nước và có mặt tại một số hệ thống siêu thị. Khoảng 80% sản lượng tiêu thụ trong nước, 20% được xuất khẩu chính ngạch sang Đài Loan, New Zealand, Australia và Philippines.
Mỗi tháng, doanh nghiệp chế biến 100-150 tấn mía tươi, tạo ra khoảng 10-15 tấn mật thành phẩm. Doanh thu năm 2024 đạt hơn 2 tỷ đồng, năm 2025 khoảng 4 tỷ đồng và đặt mục tiêu 7 tỷ đồng trong năm 2026.
Sau một tuần làm việc và học tập căng thẳng, Linh (22 tuổi, Hà Nội) có thói quen kéo rèm kín phòng, đặt đồ ăn cạnh giường rồi nằm xem TikTok, Netflix suốt từ sáng đến tối. Cô gần như không bước chân ra khỏi phòng suốt 2 ngày cuối tuần.
"Em không muốn gặp ai, không muốn đi đâu. Chỉ muốn nằm thôi. Em thấy như vậy mới được nghỉ thật sự", Linh nói.
Kiểu "nghỉ ngơi" này đang được giới trẻ gọi bằng cái tên khá kỳ lạ: Bed Rotting – tạm dịch là "mục rữa trên giường". Trend viral trên TikTok mô tả việc dành hàng giờ, thậm chí cả cuối tuần nằm trên giường để lướt điện thoại, xem phim, ăn uống và tránh mọi hoạt động xã hội. Hashtag #bedrotting từng thu hút hàng trăm triệu lượt xem trên TikTok.
Nhiều người trẻ xem đây là cách "reset não", thoát khỏi áp lực học tập, công việc và sự mệt mỏi kéo dài. Một số video còn mô tả cảm giác "hạnh phúc nhất là không phải làm gì cả".
Tuy nhiên, trào lưu này đang gây tranh cãi dữ dội. Một bên cho rằng đó là quyền được nghỉ ngơi sau burnout. Bên còn lại cho rằng Bed Rotting thực chất chỉ là phiên bản được "romanticize" của sự trì trệ và cô lập bản thân.
Theo các chuyên gia được CNN phỏng vấn, nằm lì trên giường trong thời gian dài có thể khiến cơ thể mất nhịp sinh hoạt bình thường, làm rối loạn giấc ngủ và tăng cảm giác stress thay vì phục hồi năng lượng.
Một số bác sĩ tâm lý cũng cảnh báo Bed Rotting đôi khi là dấu hiệu che giấu của burnout, lo âu hoặc trầm cảm. Bởi khi tinh thần kiệt sức kéo dài, con người thường muốn "rút lui" khỏi mọi tương tác xã hội và tìm cảm giác an toàn trong không gian quen thuộc như chiếc giường ngủ.
Đáng chú ý, nhiều chuyên gia cho rằng mạng xã hội đang góp phần khiến xu hướng này lan rộng. TikTok liên tục đề xuất các video "ở lì trong chăn", ăn uống trên giường hay binge-watch phim như một hình mẫu self-care thời hiện đại. Một số nghiên cứu về TikTok cho thấy thuật toán nền tảng này có khả năng khuếch đại mạnh các nội dung mang tính cảm xúc và dễ đồng cảm với giới trẻ.
Trên Reddit, nhiều người dùng thừa nhận Bed Rotting phản ánh cảm giác "kiệt sức tập thể" của thế hệ trẻ hiện nay. Có người gọi đây là "cơ chế đóng băng cảm xúc", số khác lại xem đó đơn giản là cách chạy trốn áp lực cuộc sống.
Dù vậy, các chuyên gia nhấn mạnh nghỉ ngơi không phải điều xấu. Vấn đề nằm ở việc nghỉ ngơi có giúp cơ thể hồi phục thật sự hay chỉ khiến con người ngày càng phụ thuộc vào cảm giác trì trệ.
"Nằm một ngày để nghỉ sau thời gian quá tải là bình thường. Nhưng nếu bạn liên tục muốn trốn trong chăn, mất động lực sống và cắt đứt mọi kết nối, đó có thể không còn là self-care nữa", một chuyên gia tâm lý nhận định.
Giữa thời đại ai cũng mệt mỏi, Bed Rotting có thể là lời thú nhận chân thật nhất của Gen Z: họ đang quá kiệt sức để tiếp tục "luôn tích cực" như mạng xã hội mong muốn.
Những ngày gần đây, nhiều đoạn trên sông Vàm Cỏ Đông chảy qua các xã: Long Thuận, Bến Cầu, Hảo Đước, Phước Vinh, Ninh Điền… của tỉnh Tây Ninh bất ngờ chuyển sang màu đen khiến người dân ven sông hoang mang.
Nguồn nước ô nhiễm không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày mà còn đe dọa trực tiếp hoạt động sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản của người dân địa phương.
Theo ghi của PV, dọc nhiều tuyến sông, kênh dẫn nước và khu vực nội đồng, nhiều khu vực mặt nước phủ kín lục bình, dòng chảy chậm, nước đổi màu đen sẫm. Tại nhiều điểm, cá chết nổi lềnh bềnh trên mặt nước.
Ông Nguyễn Văn Hà (ngụ xã Phước Vinh) cho biết, cứ đến mùa khô là nước trên sông lại chuyển màu đen, nhiều đoạn lại bốc mùi hôi thối, cá chết. Người xuống nước thì bị ngứa ngáy khó chịu. Nước đưa vào ruộng là lúa vàng úa, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất.
Còn tại ấp Xóm Ruộng (xã Hảo Đước), bà Nguyễn Thị Cúc nhiều ngày qua liên tục phải vớt cá chết trong bè nuôi trước nhà. Có thời điểm cá chết nổi trắng mặt nước, mùi hôi từ dòng sông bốc lên nồng nặc suốt cả ngày.
Không chỉ người nuôi cá, nhiều hộ dân sống ven sông cũng cho biết sinh hoạt thường ngày bị đảo lộn. Mùi hôi xuất hiện cả ngày lẫn đêm khiến nhiều gia đình phải đóng kín cửa. Một số hộ dân không dám sử dụng nước sông để tưới tiêu như trước vì lo ngại ảnh hưởng cây trồng.
Người dân cho biết, câu chuyện về dòng nước đen đã không còn xa lạ với người dân địa phương. Tình trạng này xuất hiện lặp đi lặp lại suốt gần 10 năm qua, đặc biệt vào giai đoạn cuối mùa khô, đầu mùa mưa.
Theo ông Trần Bình Dương (chuyên viên phòng kinh tế xã Ninh Điền), tình trạng nước sông Vàm Cỏ Đông đổi màu đen đã xuất hiện nhiều năm nay nhưng địa phương chưa xác định rõ nguyên nhân cụ thể.
Năm nào hiện tượng này cũng xảy ra vào thời điểm hè thu, lúc người dân chuẩn bị gieo sạ lúa. Địa phương kiến nghị các ngành chức năng sớm xem xét, có giải pháp khắc phục tình trạng nước đen trên sông Vàm Cỏ Đông.
Điều khiến người dân lo lắng hơn cả không chỉ là thiệt hại trước mắt mà còn là cảm giác bất lực khi chứng kiến dòng sông gắn bó với tuổi thơ, với sinh kế của bao thế hệ ngày càng xuống cấp nghiêm trọng.
Trước tình trạng nước sông chuyển màu đen tại nhiều khu vực trên sông Vàm Cỏ Đông cùng hệ thống kênh, rạch liên quan, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh đã phối hợp các đơn vị chức năng tổ chức khảo sát thực tế, lấy mẫu nước tại các tuyến kênh dẫn vào trạm bơm Long Khánh, Long Thuận và Bến Đình.
Theo ông Trần Khắc Phục, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh, hiện tượng nước sông chuyển màu đen sẫm thường xuất hiện vào thời điểm giao mùa, cuối mùa khô đầu mùa mưa và đã lặp lại khoảng 10 năm trở lại đây.
Kết quả khảo sát bước đầu cho thấy hiện tượng nước sẫm màu, bốc mùi hôi chủ yếu liên quan đến lượng bùn hữu cơ tích tụ lâu năm kết hợp điều kiện thủy văn bất lợi trong giai đoạn cuối mùa khô, đầu mùa mưa.
Đoàn công tác đã kiểm tra thực tế tại rạch Bảo, sông Vàm Cỏ Đông cùng hệ thống kênh dẫn nước vào các trạm bơm Long Khánh, Long Thuận và Bến Đình. Qua kiểm tra, ngành chức năng ghi nhận nhiều tuyến kênh dẫn nước đã nhiều năm chưa được nạo vét định kỳ.
Cụ thể, tuyến kênh dẫn về trạm bơm Long Thuận lần gần nhất được nạo vét từ năm 2010; trạm Long Khánh năm 2019 và trạm Bến Đình năm 2016. Hiện nay, mực nước trên các tuyến kênh xuống thấp, dòng chảy yếu, lục bình phát triển dày đặc.
Kết quả đo nhanh chất lượng nước mặt cho thấy hàm lượng oxy hòa tan (DO) tại nhiều vị trí ở mức rất thấp. Tại trạm bơm Long Thuận, DO chỉ đạt 0,65 mg/l; tại rạch Bảo trước khi chảy vào kênh dẫn đạt 0,5 mg/l; riêng đoạn sông Vàm Cỏ Đông trước khi chảy vào rạch Bảo chỉ đạt 0,28 mg/l, thấp hơn rất nhiều so với quy chuẩn chất lượng nước mặt.
Theo đánh giá của ngành chức năng, nguyên nhân chủ yếu dẫn đến hiện tượng nước đen, có mùi hôi là do bùn đáy, xác thực vật, lục bình và chất hữu cơ tích tụ lâu ngày trong hệ thống kênh dẫn, bể hút, bể xả của các trạm bơm. Khi xuất hiện mưa đầu mùa hoặc quá trình vận hành bơm, lớp bùn đáy bị khuấy trộn khiến nước đổi màu, phát sinh mùi hôi và gây ô nhiễm cục bộ.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh, ngoài yếu tố tự nhiên, sông Vàm Cỏ Đông còn chịu tác động từ nước thải sinh hoạt, hoạt động sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi nhỏ lẻ và nguồn nước ô nhiễm từ thượng nguồn đổ về.
Để cải thiện chất lượng nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh kiến nghị UBND tỉnh chỉ đạo các ngành chức năng khẩn trương khảo sát, đề xuất phương án nạo vét bùn đáy sông Vàm Cỏ Đông, tổ chức trục vớt lục bình nhằm tăng khả năng lưu thông dòng chảy.
Cùng với đó, Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Tây Ninh được yêu cầu rà soát, xây dựng kế hoạch nạo vét các tuyến kênh dẫn nước vào các trạm bơm Long Khánh, Long Thuận, Bến Đình; thường xuyên vệ sinh, nạo vét định kỳ bùn đáy, vớt rác tại các bể hút, bể xả nhằm hạn chế tình trạng ô nhiễm cục bộ.
Từ tờ mờ sáng, khu vực bờ sông Xà Lò đoạn qua xóm Bà Rà (thôn Làng Trăng, xã Sơn Thủy, tỉnh Quảng Ngãi) đã rộn ràng bước chân người qua lại. Phụ huynh tất bật chuẩn bị, người xắn quần, người buộc gọn cặp sách, lần lượt cõng con lội qua dòng nước lạnh để kịp giờ học.
Không có cây cầu nối đôi bờ, việc cõng con qua sông đã trở thành hình ảnh quen thuộc suốt nhiều năm. Hơn 200 học sinh từ mầm non đến THCS ở thôn Làng Trăng hằng ngày phụ thuộc hoàn toàn vào cha mẹ để đến lớp.
Dù chỉ cách trung tâm xã khoảng 3km, nhưng do bị sông Xà Lò chia cắt, người dân buộc phải chọn giữa hai con đường: đi vòng xa hàng chục cây số hoặc lội sông. Với đa số, lựa chọn thứ hai là bất đắc dĩ nhưng gần như duy nhất.
Cuối tháng 4, nước sông cạn hơn nhưng vẫn tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Lòng sông nhiều đá trơn, hố sâu, dòng chảy thay đổi bất thường. Mỗi bước đi đều phải dò dẫm cẩn trọng, chỉ cần trượt chân là có thể gặp rủi ro.
Chị Đinh Thị Cam (30 tuổi) cho biết, ngày nào chị cũng dậy từ 4 giờ sáng để chuẩn bị đưa hai con đến trường. "Phải đi sớm, lỡ gặp thủy điện xả nước thì rất nguy hiểm. Tôi từng tính đi làm xa nhưng không yên tâm khi con phải tự qua sông", chị nói.
Cùng nỗi lo, ông Đinh Văn Sanh (51 tuổi) đều đặn cõng cháu đến lớp mỗi ngày. Theo ông, đi đường vòng mất hơn một giờ nên dù nguy hiểm, người dân vẫn phải chấp nhận lội sông.
Qua được sông, hành trình học tập vẫn chưa kết thúc. Từ bờ bên kia, các em phải đi bộ thêm gần 2km mới đến trường. Vào mùa mưa lũ, nước dâng cao, việc đến lớp gần như bị gián đoạn, nhiều học sinh phải nghỉ học dài ngày.
Theo thống kê, riêng thôn Làng Trăng có hơn 200 học sinh phải vượt sông mỗi ngày. Không chỉ nơi đây, nhiều khu dân cư khác ở xã Sơn Thủy cũng trong tình cảnh tương tự khi bị sông suối chia cắt.
Ông Lê Quốc Vũ, Chủ tịch UBND xã Sơn Thủy, cho biết, địa phương đã nhiều lần khuyến cáo người dân không lội sông nhưng rất khó kiểm soát vì đây là tuyến đường ngắn nhất. Từ tháng 7/2025 đến nay đã xảy ra 3 vụ đuối nước liên quan đến việc vượt sông.
Chính quyền xã đã yêu cầu phụ huynh trực tiếp đưa đón con em, hạn chế các em tự ý qua sông để giảm thiểu nguy cơ. Đồng thời, địa phương cũng kiến nghị xây dựng hai cây cầu bắc qua sông Xà Lò. Nếu được đầu tư, quãng đường từ các thôn về trung tâm xã sẽ rút ngắn còn 3–4km, thay vì hàng chục km như hiện nay.
