Điều vừa thay đổi không phải là pháp luật trở nên khắt khe mà là một điều luật vốn đã tồn tại từ lâu cuối cùng được áp dụng. Và có lẽ chính khoảng thời gian dài bị bỏ quên ấy, hơn là lệnh khởi tố, mới là điều đáng để chúng ta cùng nhìn lại.
Trước hết cần thấy rằng không có gì mới trong nội dung của điều luật được áp dụng lần này. Chương trình máy tính từ lâu đã được bảo hộ như một loại tác phẩm theo luật Sở hữu trí tuệ. Hành vi sao chép và phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm đang được bảo hộ, khi thực hiện ở quy mô thương mại hoặc vượt các ngưỡng thu lợi và thiệt hại luật định, đã được xác định là tội phạm tại điều 225 bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi năm 2017 và điều luật ấy đã có hiệu lực từ đầu năm 2018.
Nó còn cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự với cả pháp nhân thương mại chứ không riêng cá nhân. Như vậy ranh giới giữa hợp pháp và vi phạm trong lĩnh vực này đã nằm sẵn trong luật từ nhiều năm, chỉ là ít khi được nhắc tới. Pháp luật ở đây không thiếu. Thứ thiếu suốt một thời gian dài là việc nó được áp dụng trên thực tế.
Một quy phạm pháp luật ít khi được áp dụng thường để lại hệ quả âm thầm mà sâu xa hơn ta tưởng. Trên giấy nó vẫn còn nguyên hiệu lực. Khi một điều cấm được viết ra rồi hầu như không ai vi phạm phải gánh hậu quả thì dần dần người ta quen nghĩ rằng tuân thủ chỉ là chuyện tùy tâm, còn người làm đúng đôi khi bị xem là thiếu thực tế. Sự buông lỏng kéo dài vì thế không hẳn là khoan dung mà là một cách lặng lẽ làm phai nhạt chính chuẩn mực mà pháp luật muốn dựng lên.
Và sự phai nhạt ấy không phải không có người trả giá, dù người trả giá lại thường không phải bên vi phạm. Doanh nghiệp bỏ tiền mua bản quyền đã gánh một chi phí thật, trong khi đơn vị dùng phần mềm lậu nhờ không phải gánh khoản đó mà có thể chào giá thấp hơn.
Theo thời gian việc làm đúng dần trở thành một bất lợi, còn chưa làm đúng lại thành một lợi thế được mặc nhiên bỏ qua. Nhìn theo cách đó thì việc không thực thi không hẳn là một lựa chọn trung lập bởi mỗi ngày buông lỏng là một ngày người làm đúng chịu thiệt hơn một chút so với người chưa làm đúng. Khoan dung với điều chưa đúng trong trường hợp này lại hóa thành thiệt thòi cho điều đúng.
Một chiến dịch thực thi nghiêm túc về bản quyền phần mềm không nhất thiết phải bị xem như đòn giáng xuống cộng đồng người dùng máy tính. Nó gần với việc Nhà nước trở lại tôn trọng chính điều luật của mình và trả lại phần công bằng cho những người đã chọn làm đúng ngay từ đầu.
Lập lại trật tự ở đây không lấy đi của ai điều gì. Nó chỉ khép lại hành vi sử dụng phần mềm lậu suốt một thời gian dài tính bằng thập kỷ và gỡ bớt cái lợi thế thiếu sòng phẳng mà bên vi phạm đã hưởng bấy lâu.
Hiểu như vậy thì khởi tố vi phạm bản quyền không phải là khởi đầu của sự khắt khe mà là một bước để pháp luật được trả về đúng nghĩa của nó.
Vụ án tại tỉnh Phú Thọ cũng không nên được xem như một động thái đơn lẻ của riêng một địa phương bởi nó nằm trong một mạch chính sách đã được nói ra công khai.
Ngày 5.5.2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg, mở đợt cao điểm trên phạm vi toàn quốc từ ngày 7.5 đến hết ngày 30.5.2026 với tinh thần được nêu rõ là không có vùng cấm, không có ngoại lệ.
Công điện giao Bộ Công an chủ trì xác minh, điều tra và khởi tố một số vụ án xâm phạm nghiêm trọng quyền tác giả, quyền liên quan, đồng thời giao Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch kiểm tra việc chấp hành quy định về bản quyền chương trình máy tính tại doanh nghiệp, với mục tiêu số vụ được xử lý tăng ít nhất 20% so với cùng kỳ tháng 5.2025.
Vụ án tại Phú Thọ vì thế có thể xem là kết quả cụ thể đầu tiên của một bước chuyển chính sách hơn là một ngoại lệ tình cờ.
Tuy vậy chính việc gắn với một đợt cao điểm có thời hạn lại gợi ra điều cần lưu tâm nhất ở giai đoạn này và điều ấy không phải là thực thi quá mạnh mà là thực thi theo đợt. Một cao điểm có ngày mở và ngày khép nên điều dễ xảy ra là khi chiến dịch kết thúc, thói quen cũ lặng lẽ trở lại.
Khi đó vụ án ở Phú Thọ sẽ chỉ còn là một lần làm án điểm. Mà một lần làm án điểm thì khó lòng phục hồi một chuẩn mực đã thiếu từ lâu. Nó thậm chí có thể nuôi thêm tâm lý chờ đợi, rằng cứ giữ nguyên cách cũ và tránh đúng tháng cao điểm là ổn. Một nền pháp luật mà người ta chỉ cần đợi chờ chiến dịch đi qua thì vẫn là một nền pháp luật chưa thật sự được xem trọng.
Để việc thực thi thật sự bền vững và công bằng chứ không chỉ là một đợt, có lẽ cần 3 điều phải làm đồng bộ.
Trước hết là cần xác định một lằn ranh rõ ràng giữa xử lý hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự để người dân và doanh nghiệp biết trước mình đang đứng ở đâu thay vì phấp phỏng. Nghị định 341/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15.2.2026 đã nâng đáng kể mức phạt hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, với mức tối đa lên tới 250 triệu đồng đối với cá nhân và 500 triệu đồng đối với tổ chức, đủ sức xử lý phần lớn vi phạm phổ thông mà không cần đưa mọi việc theo hướng hình sự.
Một chuẩn mực được áp dụng với bên dưới nhưng bỏ qua ở bên trên sẽ khó nhận được sự tâm phục nên việc rà soát bản quyền phần mềm ngay tại các cơ quan công quyền, khu vực Nhà nước không phải là chuyện phụ mà là điều giúp cuộc thực thi có thêm sức thuyết phục.
Cuối cùng việc thực thi chỉ bền vững khi đi kèm một con đường hợp pháp hóa đủ khả thi, gồm chính sách cấp phép phù hợp cho khu vực giáo dục và doanh nghiệp nhỏ cùng việc khuyến khích phần mềm nguồn mở. Bởi một quy phạm mà người ta không thể tuân thủ trong thực tế chỉ sinh ra né tránh và oán giận chứ không sinh ra ý thức.
Vụ án ở Phú Thọ sẽ được nhớ đến một cách tích cực chỉ khi nó không phải là vụ xử lý vi phạm phần mềm bản quyền đầu tiên và nó không phải là vụ cuối cùng thuộc loại vi phạm này. Phép thử thật sự không nằm ở chỗ cơ quan chức năng có thể khởi tố một lần dưới sức ép từ công điện của Thủ tướng mà ở chỗ pháp luật có giữ nguyên tác động của nó sau ngày chiến dịch kết thúc.
Tin Gốc: Thanh Niên
