Trong bất kỳ nền giáo dục nào, mỗi kỳ thi đều được sinh ra để phục vụ một mục tiêu nhất định. Khi mục tiêu rõ ràng, cách thức tổ chức sẽ minh bạch; khi chức năng được xác định đúng, mọi nguồn lực sẽ được sử dụng hiệu quả. Đó cũng là nguyên lý của quản trị hiện đại: mỗi công cụ nên thực hiện tốt nhất một nhiệm vụ của mình.
Nhìn từ góc độ đó, câu chuyện về kỳ thi tốt nghiệp THPT của Việt Nam có lẽ đã đến lúc cần được nghiên cứu một cách toàn diện.
Luật Giáo dục năm 2019 xác định việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT nhằm đánh giá kết quả học tập của học sinh sau khi hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông và làm căn cứ công nhận tốt nghiệp. Đây chính là sứ mệnh cốt lõi của kỳ thi theo tinh thần của luật.
Từ năm 2015, để giảm áp lực thi cử, tiết kiệm chi phí xã hội và tạo thuận lợi cho người học, kết quả kỳ thi tốt nghiệp được sử dụng đồng thời cho tuyển sinh đại học, cao đẳng. Trong bối cảnh lúc bấy giờ, đây là một quyết định hợp lý, thể hiện tinh thần cải cách và đổi mới.
Một chính sách đúng ở một giai đoạn chưa chắc sẽ luôn là phương án tối ưu khi điều kiện đã thay đổi.
10 năm qua, giáo dục đại học Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ theo hướng tự chủ. Các trường đại học ngày càng chủ động xây dựng phương thức tuyển sinh phù hợp với đặc thù ngành đào tạo. Ngoài điểm thi tốt nghiệp THPT, còn có xét học bạ, kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, chứng chỉ quốc tế, phỏng vấn, bài luận, tuyển thẳng và nhiều hình thức đánh giá khác.
Điều đó cho thấy các trường đại học ngày nay hoàn toàn đủ năng lực để tự lựa chọn người học. Nếu vậy, việc tiếp tục “gánh” hai mục tiêu trên một kỳ thi quốc gia liệu còn là lựa chọn tối ưu?
Khi điểm số của một kỳ thi đồng thời quyết định việc tốt nghiệp và cơ hội bước vào những trường đại học danh tiếng, áp lực sẽ bị nhân lên nhiều lần. Áp lực ấy không chỉ dành cho học sinh mà còn lan sang gia đình, nhà trường và toàn xã hội. Mọi sự chú ý đều dồn vào điểm số, trong khi mục tiêu sâu xa của giáo dục là hình thành năng lực và nhân cách.
Đáng suy ngẫm hơn, khi một kết quả thi hoặc một thành tích học thuật trở thành “chiếc chìa khóa” mở ra quá nhiều cơ hội, sức hút của thành tích cũng lớn hơn. Trong nhiều năm qua, xã hội đã từng chứng kiến những bài học đau xót từ gian lận thi cử; ở một số thời điểm, các cuộc thi nghiên cứu khoa học dành cho học sinh cũng xuất hiện những hiện tượng chưa đẹp như sao chép, phụ thuộc quá mức vào người hướng dẫn hoặc chạy theo thành tích. Những hiện tượng ấy không phản ánh bản chất của nền giáo dục, nhưng là lời nhắc rằng bất kỳ cơ chế nào tạo ra áp lực quá lớn cũng cần được xem xét để hoàn thiện.
Điều đáng quý nhất mà giáo dục phải gìn giữ không phải chỉ là điểm số, mà là sự liêm chính.
Một bài thi trung thực, một công trình nghiên cứu do chính học sinh thực hiện, một kết quả phản ánh đúng năng lực – đó là những viên gạch đầu tiên xây dựng nhân cách công dân.
Đất nước cần hiền tài để phát triển. Nhưng hiền tài không chỉ được đo bằng kiến thức, mà còn bằng phẩm chất. Một người giỏi nhưng thiếu trung thực sẽ khó tạo dựng niềm tin; trong khi một người có năng lực và liêm chính mới là nền tảng của sự phát triển bền vững.
Có lẽ vì vậy, đây là thời điểm thích hợp để nghiên cứu khả năng trả kỳ thi tốt nghiệp THPT về đúng chức năng vốn có: đánh giá việc hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông và công nhận tốt nghiệp.
Còn tuyển sinh đại học nên được giao nhiều hơn cho chính các trường đại học. Với quyền tự chủ đã được mở rộng cùng hệ thống kiểm định chất lượng ngày càng hoàn thiện, các trường sẽ có điều kiện lựa chọn người học phù hợp nhất với yêu cầu đào tạo của mình. Điều này cũng phù hợp với xu thế của nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới, nơi các trường đại học giữ vai trò trung tâm trong tuyển sinh.
Nếu thực hiện theo hướng đó, kỳ thi tốt nghiệp sẽ trở nên đúng nghĩa hơn, áp lực thi cử được phân bổ hợp lý hơn, học sinh có nhiều cơ hội lựa chọn hơn và các trường đại học cũng phát huy đầy đủ quyền tự chủ.
Quan trọng hơn cả, giáo dục sẽ gửi đến học sinh một thông điệp rõ ràng: hãy học để trưởng thành, học để có năng lực thật, học bằng sự trung thực của chính mình.
Khi một kỳ thi trở về đúng sứ mệnh của nó, cũng là lúc giáo dục có thêm cơ hội trở về với giá trị nguyên bản: đào tạo những con người trung thực, có năng lực và có trách nhiệm với tương lai của đất nước.
Tin Gốc: Thanh Niên
