Đề tài “Nghiên cứu xây dựng hệ thống dịch tự động Hán Nôm sang chữ Quốc ngữ giai đoạn 2” (của PGS.TS Đinh Điền, Giám đốc Trung tâm Ngôn ngữ học Tính toán – Trường ĐH Khoa học tự nhiên, ĐH Quốc gia TP.HCM và các cộng sự) vừa được Hội đồng tư vấn nghiệm thu của Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM đánh giá hoàn thành xuất sắc. Công trình giúp mở rộng khả năng tiếp cận kho tri thức Hán Nôm không chỉ cho giới nghiên cứu mà cả cộng đồng.
Trao đổi với Báo điện tử Tuổi Trẻ, PGS.TS Đinh Điền cho biết chữ Nôm được người Việt sáng tạo từ khoảng thế kỷ X dựa trên chữ Hán và được sử dụng suốt hơn một thiên niên kỷ.
Kho tàng văn học, lịch sử, địa lý, y học dân tộc và nhiều lĩnh vực khác đều được ghi chép bằng hệ thống văn tự này.
Tuy nhiên, hiện nay rất ít người còn có thể đọc hiểu Hán Nôm, trong khi các hệ thống AI phổ biến trên thế giới như ChatGPT, Gemini hay DeepSeek chỉ xử lý được chữ Hán hiện đại, chưa thể hiểu được chữ Nôm.
Theo thống kê của Hội Bảo tồn di sản Hán Nôm, hơn 90% tư liệu Hán Nôm hiện nay chưa được dịch sang chữ Quốc ngữ.
Hàng triệu trang sắc phong, châu bản, gia phả, địa bạ, văn bia, thư tịch cổ, hoành phi, câu đối hay các bài thuốc dân gian vẫn chủ yếu tồn tại dưới dạng ảnh hoặc bản số hóa, trong khi số người có khả năng đọc hiểu Hán Nôm ngày càng ít.
“Vì vậy, nếu không sớm ứng dụng công nghệ để nhận dạng và chuyển đổi các văn bản cổ, nhiều tư liệu quý sẽ bị mai một bởi thời gian.
Mục tiêu của chúng tôi là xây dựng một hệ thống có thể giúp mọi người tiếp cận, tra cứu và hiểu được nội dung các văn bản Hán Nôm một cách thuận tiện, miễn phí.
Ở giai đoạn 1, nhóm nghiên cứu chỉ xử lý được văn bản dạng chữ, giai đoạn 2 đã có thể nhận dạng các văn bản dưới dạng ảnh – vốn chiếm gần như toàn bộ nguồn tư liệu Hán Nôm hiện nay.
Điểm đột phá của giai đoạn 2 là giải quyết bài toán nhận dạng ký tự quang học (OCR) cho tài liệu Hán Nôm” – PGS.TS Đinh Điền thông tin.
Trên nền tảng dữ liệu và các mô hình AI được xây dựng, nhóm nghiên cứu do PGS.TS Đinh Điền dẫn dắt đã phát triển hệ sinh thái Kim Hán Nôm, hoạt động trên nền tảng web, Android và iOS.
Hệ thống không chỉ nhận dạng, chuyển tự và hỗ trợ dịch văn bản Hán Nôm mà còn cung cấp các giao diện kết nối (API), cho phép các cơ quan, doanh nghiệp, cá nhân tích hợp những tính năng này vào các ứng dụng khác.
Đối với các hình ảnh ngoại cảnh như hoành phi, câu đối tại đền chùa hay di tích, hệ thống còn có khả năng hiển thị trực tiếp phần chữ Quốc ngữ trên nền ảnh gốc, giúp người dùng dễ dàng đối chiếu nội dung.
Theo PGS.TS. Đinh Điền, độ chính xác của hệ thống phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu đầu vào.
Với văn bản dạng chữ thuộc các lĩnh vực phổ biến như văn học, lịch sử hay địa lý, độ chính xác của phần chuyển tự đạt trên 99%.
Những trường hợp văn bia quá mờ, chữ viết tay hoặc các kiểu chữ đặc biệt vẫn cần đến kinh nghiệm và tri thức của các chuyên gia Hán Nôm để hiệu đính.
“Không chỉ phục vụ giới nghiên cứu, hệ thống còn hướng đến cộng đồng. Người dân có thể sử dụng điện thoại để chụp ảnh hoành phi, câu đối, sắc phong, gia phả, khế ước hay các văn bản cổ do gia đình lưu giữ, sau đó để hệ thống tự động nhận dạng và chuyển sang chữ Quốc ngữ. Nhờ đó, những tư liệu vốn khó tiếp cận có thể được hiểu và khai thác dễ dàng hơn” – PGS.TS Đinh Điền chia sẻ.
Ngoài ra, nhóm nghiên cứu còn xây dựng kho dữ liệu Hán Nôm lớn nhất từ trước đến nay tại Việt Nam với 200.000 ảnh trang văn bản Hán Nôm, 200.000 ảnh được gán nhãn phục vụ huấn luyện OCR, 750.000 cặp câu song ngữ Hán Nôm – Quốc ngữ và hơn 1 triệu câu đơn ngữ Hán Nôm, tương đương khoảng 16 triệu ký tự.
“Hầu hết dữ liệu ban đầu đều ở dạng thô nên nhóm phải xây dựng quy trình chuẩn hóa, gán nhãn và kiểm tra chéo bằng cả AI lẫn chuyên gia để đảm bảo chất lượng dữ liệu huấn luyện” – nhóm nghiên cứu cho biết.
Tại buổi nghiệm thu đề tài, các chuyên gia kỳ vọng hệ thống sẽ trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả cho các trường đại học, thư viện, bảo tàng, trung tâm lưu trữ và các đơn vị bảo tồn di sản trong việc nhận dạng, phân loại, tra cứu và tóm tắt tư liệu Hán Nôm.
Xa hơn, công nghệ này còn có thể mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong các lĩnh vực như lịch sử, địa lý, y học cổ truyền, chủ quyền biển đảo,…
Ít ai biết ý tưởng về công trình này đã được PGS.TS Đinh Điền ấp ủ từ hơn hai thập niên trước. Khi tham gia biên soạn và phát triển các bộ từ điển Anh – Việt, Việt – Anh trên Kim Từ Điển – một trong những từ điển điện tử tiên phong của Việt Nam, ông đã nghĩ đến việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo để “đọc” và dịch tư liệu Hán Nôm sang chữ Quốc ngữ.
“Kho tàng Hán Nôm lưu giữ lịch sử, văn hóa và tri thức của dân tộc qua hàng nghìn năm, nhưng phần lớn vẫn nằm ngoài khả năng tiếp cận của số đông”, PGS.TS Đinh Điền chia sẻ.
Chính trăn trở đó đã trở thành động lực để ông và các cộng sự theo đuổi đề tài trong suốt nhiều năm.
Tuy nhiên, do hạn chế về dữ liệu, sự phát triển của công nghệ AI ở từng giai đoạn, ý tưởng chỉ có thể từng bước hiện thực hóa và đến nay mới hoàn thành sau hơn 20 năm.
“Việc nhận dạng và chuyển tự mới chỉ là bước khởi đầu. Sau khi hoàn thành giai đoạn 2, nhóm nghiên cứu đang triển khai giai đoạn 3 với mục tiêu khó nhất: dịch nghĩa văn bản Hán. Để làm được điều này, AI không chỉ phải hiểu ngôn ngữ mà còn cần tích hợp tri thức về lịch sử, văn hóa, tôn giáo cùng nhiều lĩnh vực chuyên ngành khác.
Song song đó, nhóm sẽ tiếp tục mở rộng kho dữ liệu theo từng lĩnh vực như lịch sử, tôn giáo, y học cổ truyền, văn bia và sắc phong để xây dựng các mô hình AI chuyên sâu” – PGS.TS Đinh Điền cho biết.
Bạn đọc có thể trải nghiệm hệ thống dịch tự động Hán Nôm sang chữ Quốc ngữ tại: https://tools.clc.hcmus.edu.vn/.
Chiều 24.4, ĐH Quốc gia TP.HCM thông báo việc bổ sung địa điểm thi đánh giá năng lực đợt 2 diễn ra trong tháng 5.
Theo đó, trước nhu cầu đăng ký dự thi đánh giá năng lực đợt 2 tăng cao, ĐH Quốc gia TP.HCM đã chủ động phối hợp với các cơ sở giáo dục ĐH khu vực miền Trung để mở rộng địa điểm tổ chức thi. Giải pháp này nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho thí sinh, đồng thời góp phần giảm áp lực đi lại, đặc biệt đối với thí sinh ở các tỉnh xa.
Theo kế hoạch, đợt 2 kỳ thi bắt đầu đăng ký từ ngày 18.4 đến hết ngày 25.4. Kỳ thi được tổ chức vào ngày 24.5 tại 36 đơn vị thuộc 9 tỉnh, thành phố gồm: Huế; Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Lâm Đồng, TP.HCM, Đồng Nai, Đồng Tháp và An Giang. Kết quả thi đợt 2 dự kiến được công bố vào ngày 6.6.
Tuy nhiên, ngoài các điểm thi theo kế hoạch trên, nay ĐH Quốc gia TP.HCM quyết định bổ sung điểm thi tại các địa phương gồm: Đà Nẵng (tại Đà Nẵng và Quảng Nam cũ), Quảng Ngãi (tại Quảng Ngãi cũ) và Đắk Lắk (tại Phú Yên cũ). Việc mở rộng các điểm thi này giúp thí sinh tại khu vực miền Trung và các tỉnh lân cận có thêm lựa chọn địa điểm dự thi phù hợp, tiết kiệm chi phí và thời gian di chuyển.
Để đảm bảo kỳ thi diễn ra an toàn, nghiêm túc và đúng quy chế, ĐH Quốc gia HCM đã phối hợp chặt chẽ với các trường ĐH đối tác tại các địa phương nêu trên trong việc chuẩn bị cơ sở vật chất, bố trí nhân sự, tổ chức coi thi và đảm bảo an ninh. Công tác tổ chức được triển khai đồng bộ theo đúng quy trình của kỳ thi nhằm bảo đảm tính công bằng, khách quan cho tất cả thí sinh.
Theo kế hoạch, thí sinh đăng ký dự thi đợt 2 đến hết ngày 25.4 theo thông báo trước đó. Đồng thời, thí sinh có thể thực hiện điều chỉnh, thay đổi địa điểm dự thi đến hết ngày 27.4 nhằm phù hợp với nhu cầu và điều kiện di chuyển.
Trước đó, hôm 16.4, ĐH Quốc gia TP.HCM thông báo về điểm thi đánh giá năng lực đợt 1 năm 2026 của hơn 133.000 thí sinh dự thi. Phổ điểm có dạng gần phân bố chuẩn với điểm trung bình và trung vị đều bằng 682 điểm. Phổ điểm trải rộng với độ lệch chuẩn bằng 141,2 thể hiện khả năng phân loại thí sinh tốt. Khoảng 30% thí sinh đạt dưới 600 điểm, 55% dưới 700 điểm và chỉ khoảng 6% đạt từ 900 điểm trở lên, cho thấy sự phân tầng rõ rệt giữa các nhóm năng lực.
Sáng 28.5, các em học sinh tại Khánh Hòa bước vào ngày thi đầu tiên của kỳ thi tuyển sinh lớp 10 THPT năm học 2026 - 2027 với môn ngữ văn theo hình thức tự luận trong 120 phút. Sáng nay, thời tiết thuận lợi, khá mát mẻ tạo tâm lý thoải mái cho thí sinh.
Phía ngoài khu vực thi, lực lượng công an túc trực điều tiết phương tiện, bảo đảm giao thông thông suốt trong giờ cao điểm. Đoàn viên, thanh niên các xã, phường tham gia chương trình "Tiếp sức mùa thi" động viên thí sinh và phát nước uống miễn phí cho các em.
Tại điểm thi Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn (phường Nam Nha Trang, Khánh Hòa), nhiều phụ huynh đưa con đến trường từ rất sớm, tranh thủ dặn dò, động viên con trước khi bước vào phòng thi.
Trong lúc các thí sinh đang thi, hàng trăm phụ huynh đã đứng chờ con bên ngoài cổng trường. Chị Phương Linh (phường Nam Nha Trang) cho biết đã chở con đến từ sớm để phòng tránh sự cố ảnh hưởng đến kỳ thi. Chị cũng bày tỏ may mắn khi sáng nay thời tiết mát hơn so với những ngày trước, việc đứng chờ con vì thế cũng bớt vất vả hơn.
Cũng có mặt từ sớm, chị Lệ Hiền vừa đứng chờ vừa tranh thủ làm việc bên ngoài cổng trường. Chị cho hay con mình dự thi chuyên văn tại Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn, vì nhà xa nên chị ở lại đợi, cũng là dịp để đồng hành cùng con trong kỳ thi quan trọng này.
Nhiều gia đình từ xa cũng chủ động tìm chỗ trọ để tiện chăm con. Chị Nguyễn Thị Bích Thủy (phường Bắc Nha Trang) có con dự thi tại Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn cho hay đã thuê phòng trọ gần trường mấy ngày qua để giảm thời gian di chuyển trong thời tiết nắng nóng. Chị Thủy cũng không giấu được lo lắng khi năm nay số thí sinh đăng ký thi chuyên được đánh giá đông nhất trong nhiều năm trở lại đây. Dù vậy, chị chia sẻ tinh thần các em trước giờ vào phòng thi đều khá thoải mái.
Về phía thí sinh, em Bình An (Trường THCS Thái Nguyên, phường Nha Trang) cho hay bản thân và các bạn đã chuẩn bị kỹ, trước ngày thi chỉ ôn nhẹ lại, ăn uống đầy đủ và đi ngủ sớm để có sức khỏe tốt nhất bước vào phòng thi. Trong khi đó, em Phương Linh (Trường THCS Âu Cơ, phường Nha Trang) chia sẻ đã được giáo viên ôn bài kỹ nên tâm lý bước vào kỳ thi rất thoải mái.
Được biết Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn, phường Nam Nha Trang thu hút 1.049 học sinh đăng ký cho 280 chỉ tiêu/8 lớp. Trong đó, tiếng Anh có số học sinh đăng ký đông nhất với 322 học sinh cho 2 lớp chuyên, ngữ văn 188 học sinh, toán 183 học sinh, hóa học 108 học sinh, vật lý 94 học sinh, sinh học 88 học sinh và tin học 66 học sinh.
Theo Sở Giáo dục và Đào tạo Khánh Hòa, buổi sáng ngày thi đầu tiên của kỳ tuyển sinh lớp 10 THPT năm học 2026 - 2027, tỉnh ghi nhận 164 thí sinh vắng mặt. Chiều 28.5, các thí sinh tiếp tục thi môn toán theo hình thức kết hợp trắc nghiệm và tự luận. Sáng 29.5 thi môn tiếng Anh. Riêng thí sinh đăng ký vào các lớp chuyên sẽ thi môn chuyên vào chiều 29.5 theo hình thức tự luận; môn chuyên tin học thi lập trình trực tiếp trên máy tính.
Thông tin tiến sĩ Hoàng Trọng Nghĩa (39 tuổi), cựu học sinh Trường Phổ thông năng khiếu (ĐH Quốc gia TP.HCM), hiện là giảng viên Trường Khoa học và Kỹ thuật máy tính, ĐH Bang Washington (WSU, Mỹ), đạt giải thưởng sự nghiệp của Quỹ Khoa học quốc gia Mỹ, được đích thân giáo sư Partha Pratim Pande, Hiệu trưởng nơi tiến sĩ Nghĩa công tác, chúc mừng.
NSF CAREER Award được xem là một trong những giải thưởng danh giá nhất của Mỹ dành cho các nhà khoa học trẻ không chỉ ghi nhận những công trình nghiên cứu xuất sắc, mà còn xem xét tầm nhìn nghiên cứu dài hạn, khả năng tạo ra đột phá khoa học và vai trò đào tạo thế hệ khoa học tiếp theo của người được trao giải.
Giải thưởng trị giá 600.000 USD (tương đương 15,6 tỉ đồng) trao cho tiến sĩ Nghĩa cho thấy Hội đồng khoa học quốc gia Mỹ đã đánh giá cao tính nền tảng và sáng tạo của các kết quả nghiên cứu, khả năng mở ra các ứng dụng liên ngành quan trọng của AI và tiềm năng đào tạo thế hệ nhà khoa học AI tiếp theo.
Chia sẻ với phóng viên Báo Thanh Niên, tiến sĩ Hoàng Trọng Nghĩa cho biết: "Đây là một cột mốc quan trọng đối với phòng thí nghiệm của chúng tôi, và điều này sẽ không thể thực hiện được nếu không có sự hỗ trợ liên tục của các đồng nghiệp cấp cao và sự nỗ lực của các nghiên cứu sinh tiến sĩ và sinh viên ĐH mà tôi hướng dẫn trong 3 năm qua".
Theo tiến sĩ Nghĩa, giải thưởng này đưa anh đến gần hơn với mục tiêu thời thơ ấu là trở thành một học giả, theo con đường của cha anh, GS-TS khoa học Hoàng Văn Kiếm, nguyên Chủ tịch Hội đồng chức danh Giáo sư Nhà nước ngành công nghệ thông tin, chuyên gia nghiên cứu ứng dụng AI tại Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ thông tin (ĐH Quốc gia TP.HCM).
"Nhìn lại, tôi cảm thấy vô cùng biết ơn sự hỗ trợ và những cơ hội mà tôi đã nhận được trong 10 năm qua. Tôi mang ơn rất nhiều gia đình, sự hướng dẫn từ người hướng dẫn luận án tiến sĩ của tôi, và những lời phê bình và góp ý liên tục từ cộng sự thân thiết nhất của tôi", tiến sĩ Nghĩa bày tỏ.
Chia sẻ về sự phát triển của AI tại Việt Nam, tiến sĩ Hoàng Trọng Nghĩa cho rằng Việt Nam đang đứng trước một cơ hội rất lớn. Trong vài năm gần đây, trí tuệ nhân tạo đã nhận được sự quan tâm mạnh mẽ từ cả phía Nhà nước, các trường ĐH, viện nghiên cứu cũng như cộng đồng doanh nghiệp công nghệ. Nhiều chương trình đào tạo về AI, khoa học dữ liệu và học máy đã được đầu tư và phát triển rất bài bản tại các trường ĐH.
"Chúng ta có lực lượng sinh viên và nghiên cứu viên trẻ rất năng động, có khả năng tiếp cận nhanh với các xu hướng nghiên cứu mới của thế giới. Trong thời gian gần đây, tôi nhận thấy nhiều chương trình và hoạt động nghiên cứu AI tại các trường ĐH phát triển khá mạnh. Cá nhân tôi cũng có cơ hội tham gia hướng dẫn và cộng tác nghiên cứu với nhiều bạn sinh viên trong nước, và tôi thực sự ấn tượng với năng lực nghiên cứu cũng như khả năng tự học và cập nhật của các bạn. Nhiều bạn đã có các công trình được công bố tại những hội nghị quốc tế hàng đầu về AI và học máy, sau đó tiếp tục theo đuổi nghiên cứu tiến sĩ tại các trường ĐH hàng đầu trên thế giới", tiến sĩ Nghĩa nhìn nhận.
Được đào tạo trong nước ở bậc ĐH, tiến sĩ Nghĩa cho biết ngay từ giai đoạn đầu của con đường nghiên cứu, anh có cơ hội học hỏi từ nhiều thầy cô và đồng nghiệp rất giỏi trong lĩnh vực AI và học máy. Trong quá trình làm việc và trao đổi học thuật sau này, anh khẳng định Việt Nam hiện có rất nhiều nhà nghiên cứu với tầm nhìn học thuật sâu và rộng.
Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội đó, theo tiến sĩ Nghĩa, nước ta vẫn còn nhiều thách thức cần được giải quyết nếu muốn xây dựng năng lực AI mang tính bền vững và có ảnh hưởng quốc tế trong dài hạn.
"Trước hết là bài toán đào tạo nguồn nhân lực nghiên cứu chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ có khả năng theo đuổi các nghiên cứu nền tảng và dài hạn. Một trong những thách thức quan trọng hiện nay là làm sao xây dựng được lực lượng nghiên cứu chuyên sâu và có tính kế thừa trong dài hạn", tiến sĩ Nghĩa nêu.
Những đầu tư mang tính bền vững, theo chủ nhân giải thưởng khoa học Mỹ, chính là đầu tư dài hạn cho khoa học và công nghệ, đặc biệt là các hướng nghiên cứu AI có tính liên ngành và kết hợp giữa nghiên cứu cơ bản với các bài toán ứng dụng thực tiễn. Bên cạnh đó, Việt Nam cần chú trọng đến chất lượng và chiều sâu của nghiên cứu, thay vì chỉ chạy theo số lượng công bố hoặc các xu hướng ngắn hạn.
Cùng với đó, việc hình thành được các nhóm nghiên cứu có bản sắc học thuật riêng và theo đuổi những bài toán dài hạn cũng là điều rất quan trọng đối với sự phát triển của AI Việt Nam trong tương lai. Đồng thời, tiến sĩ Nghĩa cho rằng việc tăng cường kết nối giữa ĐH, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cũng có vai trò rất quan trọng để các kết quả nghiên cứu có thể chuyển hóa thành các ứng dụng thực tiễn, đóng góp trực tiếp cho sự phát triển kinh tế – xã hội.
Hiện tại, tiến sĩ Hoàng Trọng Nghĩa vẫn duy trì liên hệ và trao đổi học thuật khá thường xuyên với các đồng nghiệp và cộng đồng nghiên cứu trong nước, với một số hợp tác nghiên cứu đã được duy trì trong nhiều năm.
"Trong quá trình đó, tôi cũng có cơ hội làm việc với nhiều sinh viên tại Việt Nam và đã cùng các bạn thực hiện một số công trình được công bố tại các hội nghị quốc tế hàng đầu trong lĩnh vực AI và học máy như ICML, NeurIPS, AISTATS và UAI. Điều khiến tôi cảm thấy rất vui là nhiều bạn sau này tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu ở bậc tiến sĩ tại các trường ĐH hàng đầu trên thế giới, và một số hiện cũng đang là nghiên cứu sinh trong nhóm nghiên cứu của tôi", tiến sĩ Nghĩa thông tin.
Về lâu dài, tiến sĩ Nghĩa mong muốn có thêm cơ hội hợp tác với các trường ĐH và các nhà nghiên cứu tại Việt Nam dưới nhiều hình thức khác nhau, chẳng hạn như thực hiện các dự án nghiên cứu chung, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh và sinh viên cao học, tổ chức seminar học thuật, hoặc tham gia giảng dạy các chuyên đề về AI khi có điều kiện phù hợp.
"Tôi nghĩ rằng nếu chúng ta tiếp tục xây dựng được những cầu nối học thuật mạnh giữa các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, đồng thời tạo thêm cơ hội để các bạn sinh viên và nghiên cứu viên trẻ được tham gia vào các môi trường nghiên cứu chất lượng cao thì cộng đồng AI Việt Nam sẽ còn phát triển rất mạnh trong thời gian tới và có thêm nhiều đóng góp có ý nghĩa cho khoa học và công nghệ trên thế giới", tiến sĩ Nghĩa chia sẻ.
