Iran và Mỹ đã quay lại các cuộc đàm phán gián tiếp, hoạt động quân sự tạm thời lắng xuống, nhưng cuộc chiến vẫn tiếp tục tác động đến các tuyến hàng hải quốc tế vượt ra ngoài eo biển Hormuz cũng như nền kinh tế trong nước Iran.
Áp lực gia tăng
Chính phủ Iran đang đối mặt với nhiều lựa chọn khó khăn về kinh tế trong khi quân đội Mỹ nối lại áp đặt thế “gọng kìm” nhằm phong tỏa hải quân đối với các cảng phía nam của nước này.
Bộ Dầu mỏ Iran cuối tuần qua cho biết nước này đã bán được 11,5 tỷ USD dầu thô trong thời gian chiến sự, dù không nêu rõ khoảng thời gian cụ thể, và thu về 6,5 tỷ USD trong giai đoạn bản ghi nhớ (MoU) với Mỹ có hiệu lực sau khi được ký vào tháng trước. Theo bộ này, tổng số tiền trên tương đương 60% mục tiêu doanh thu dầu mỏ cả năm trong ngân sách.
Việc ký kết bản ghi nhớ ngày 17/6 đã giúp eo biển Hormuz mở cửa trở lại một phần, đồng thời Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với Iran, qua đó giảm bớt áp lực lên thị trường dầu mỏ toàn cầu và cho phép Tehran xuất khẩu lượng dầu tích trữ trên các siêu tàu chở dầu đang chờ rời lãnh hải.
Trong đợt phong tỏa trước đó, được áp đặt từ ngày 13/4 và kéo dài hơn 2 tháng, giới chức Iran từng xác nhận xuất khẩu dầu thô giảm mạnh. Nếu đợt phong tỏa lần thứ 2 kéo dài, doanh thu xuất khẩu của Iran có nguy cơ tiếp tục giảm, đồng thời gây áp lực lớn lên đảo Kharg, nơi xử lý khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran, cũng như các cơ sở lưu trữ và xuất khẩu khác.
Điều này có thể ảnh hưởng tới hoạt động của các nhà máy hóa dầu và khiến quá trình khôi phục sản xuất sau này tốn kém và kéo dài hơn.
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết tính đến ngày 25/7 quân đội nước này đã chuyển hướng 12 tàu thương mại cố vượt qua khu vực phong tỏa từ giữa tháng 7, vô hiệu hóa 2 tàu không tuân thủ và đổ bộ kiểm tra 2 tàu khác nhằm “đảm bảo tuân thủ hoàn toàn”.
Về phía mình, Iran cho biết nước này cũng đang điều hướng nhiều tàu mỗi ngày để duy trì việc phong tỏa eo biển Hormuz, trong khi quân đội nước này khẳng định sẽ không khuất phục trước sức ép dồn dập từ Mỹ.
Tuy nhiên, những hạn chế đối với xuất khẩu dầu vẫn đang làm trầm trọng thêm thách thức về mặt kinh tế của Iran, vốn đã bị ảnh hưởng sau nhiều năm chịu các lệnh trừng phạt.
Cơ sở hạ tầng của Iran cũng chịu thiệt hại đáng kể trong cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động từ cuối tháng 2 và có thể còn bị ảnh hưởng nặng nề hơn nếu xung đột leo thang.
Tháng trước, chính phủ Iran cho biết khoảng 230 triệu m³ khí đốt tự nhiên mỗi ngày trong tổng sản lượng trước chiến sự khoảng 650 triệu m³/ngày đã bị mất do các cuộc không kích của Mỹ và Israel, khiến tình trạng thiếu điện và nguyên liệu cho ngành hóa dầu trở nên thách thức hơn.
Giới chức cũng đang phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt hơn 20 triệu lít xăng mỗi ngày. Khoảng thiếu này hiện được bù đắp bằng nhập khẩu, pha trộn các thành phần nhiên liệu, sử dụng lượng dự trữ trước chiến sự và liên tục kêu gọi người dân tiết kiệm nhiên liệu. Bộ Dầu mỏ Iran cho biết nếu tình trạng mất cân đối tiếp diễn, hạn mức tiêu thụ xăng hàng tháng có thể sẽ bị siết chặt hơn.
Thủ đô Tehran cùng nhiều thành phố khác đang phải cắt điện luân phiên, kéo theo gián đoạn nguồn nước và dịch vụ viễn thông. Tổng thống Masoud Pezeshkian cho biết ông đã chỉ đạo không cắt điện đối với các cơ sở công nghiệp cho đến cuối tháng 9 nhằm tránh gây thêm áp lực lên thị trường lao động.
Việc đóng cửa eo biển Hormuz cũng ảnh hưởng tới hoạt động thương mại giữa Iran và Trung Quốc, đối tác thương mại lớn nhất và là khách hàng mua dầu chủ lực của Tehran. Bắc Kinh đã cắt giảm đáng kể lượng dầu nhập khẩu từ Iran để thích ứng với tình hình chiến sự.
Không chỉ dầu mỏ, thương mại phi dầu mỏ giữa 2 nước cũng suy giảm mạnh kể từ khi chiến sự bùng phát. Theo số liệu hải quan Trung Quốc, kim ngạch trong các tháng 3 và 6 đã giảm 75% so với cùng kỳ năm trước.
Chiến sự nguy cơ lan sang khu vực khác
Sau nhiều lần Iran cảnh báo chiến sự có thể mở rộng sang biển Đỏ, lực lượng Houthi tại Yemen tuần trước đã tuyên bố phong tỏa với Ả rập Xê út, buộc nhiều tàu phải quay đầu hoặc tấn công các tàu đi qua khu vực gần eo biển Bab al-Mandeb, đồng thời tập kích các cơ sở dầu mỏ của Ả rập Xê út.
Dù hàng chục tàu chở hàng, trong đó có các siêu tàu chở dầu của Trung Quốc, vẫn tiếp tục đi qua eo biển này, nhưng phí bảo hiểm rủi ro đã tăng mạnh, kéo theo chi phí nhập khẩu và bảo hiểm cao hơn. Đáp lại, Ả rập Xê út – quốc gia dẫn đầu liên minh ủng hộ chính phủ Yemen chống lại Houthi – đã mở các đợt không kích quy mô lớn trên khắp Yemen.
Bên cạnh đó, ở phía bắc, Ukraine xác nhận đã tấn công một con tàu trên biển Caspi, trong khi Tổng thống Volodymyr Zelensky cáo buộc con tàu này chở hàng quân sự liên quan tới Iran.
Phía Iran khẳng định đây là tàu thương mại đang vận chuyển sắt từ Astrakhan của Nga tới Bandar Anzali ở miền bắc Iran. Tehran cho biết vụ tấn công khiến 1 thủy thủ thiệt mạng và 3 người khác bị thương.
Bộ Ngoại giao Iran đã triệu tập đại biện lâm thời của Ukraine tại Tehran để phản đối mạnh mẽ và cảnh báo rằng “hành động này sẽ không bị bỏ qua”.
Vụ việc làm dấy lên lo ngại rằng biển Caspi, vốn từ lâu được xem là tuyến hàng hải thương mại an toàn, có thể trở thành một mặt trận quân sự mới. Hoạt động thương mại của Iran trên biển Caspi chủ yếu với Nga, Kazakhstan, Turkmenistan và Azerbaijan. Iran nhập khẩu lúa mì, ngũ cốc, ngô, lúa mạch, thức ăn chăn nuôi, gỗ và phân bón qua tuyến đường này.
Ở chiều ngược lại, Iran xuất khẩu vật liệu xây dựng, thép, nông sản và một số sản phẩm hóa dầu tinh chế.
Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ tại Trung Đông, hôm 11/4 thông báo đã bắt đầu quá trình "tạo điều kiện để rà phá thủy lôi ở eo biển Hormuz", sau khi hai tàu khu trục di chuyển qua khu vực này.
"Chiến hạm USS Frank E. Peterson và USS Michael Murphy đi qua eo biển Hormuz, hoạt động ở vịnh Arab là một phần trong nhiệm vụ nhằm đảm bảo tuyến hàng hải này không còn thủy lôi", CENTCOM cho hay, thêm rằng các lực lượng bổ sung, trong đó có cả tàu lặn không người lái, có thể tham gia hoạt động trong những ngày tới.
Đô đốc Brad Cooper, chỉ huy CENTCOM, cùng ngày tuyên bố quân đội Mỹ đã bắt đầu quá trình thiết lập tuyến đường thủy mới. "Chúng tôi sẽ sớm chia sẻ tuyến đường an toàn này với ngành hàng hải để khuyến khích lưu thông thương mại tự do", ông nói.
Thông tin được công bố sau khi Tổng thống Donald Trump cho hay hải quân Mỹ "đang dọn dẹp" ở eo biển Hormuz, đồng thời tuyên bố toàn bộ tàu rải thủy lôi của Iran đã bị đánh chìm.
Trung tá Ebrahim Zolfaghari, phát ngôn viên quân đội Iran, sau đó cho biết Tehran "kiên quyết bác bỏ" thông tin tàu chiến Mỹ đi qua eo biển Hormuz. "Lực lượng vũ trang Iran vẫn nắm quyền quyết định tàu nào được di chuyển qua khu vực", ông Zolfaghari nói.
Hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran sau đó cũng tuyên bố bất kỳ tàu quân sự nào cố đi qua eo biển Hormuz "sẽ bị xử lý nghiêm khắc", cho rằng hoạt động đi qua eo biển chỉ được "cấp phép đối với tàu dân sự trong những điều kiện cụ thể".
Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng, chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Ngay sau khi Mỹ - Israel phát động chiến dịch tấn công Iran ngày 28/2, Tehran đã triển khai nhiều xuồng cao tốc để rải thủy lôi tại eo biển Hormuz.
Các thủy lôi, cùng mối đe dọa từ máy bay không người lái (UAV) và tên lửa, khiến số lượng tàu hàng đi qua tuyến hàng hải này giảm xuống mức rất thấp, đẩy giá năng lượng tăng cao và mang lại cho Iran đòn bẩy lớn nhất trong xung đột.
Mở lại tuyến đường này là một trong những chủ đề quan trọng trong thỏa thuận ngừng bắn gần đây giữa các bên, dù số tàu thuyền qua lại vẫn còn hạn chế.
Sau khi các bên đạt được lệnh ngừng bắn, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 9/4 công bố lộ trình thay thế cho tàu thuyền để tránh nguy cơ trúng thủy lôi tại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, quan chức Mỹ cho rằng tuyến di chuyển này bị hạn chế đáng kể, chủ yếu do Iran rải thủy lôi một cách thiếu hệ thống.
Bộ trưởng các nước Liên minh châu Âu (EU) hôm 25/6 họp tại Luxembourg để thảo luận về chính sách liên quan biến đổi khí hậu. Cuộc họp trở nên đặc biệt với sự xuất hiện của một thành viên mới: một bé trai ba tháng tuổi tên Adam.
Đây là con trai của Bộ trưởng Khí hậu Thụy Điển Romina Pourmokhtari, 30 tuổi. Bà Pourmokhtari cho biết bà đưa theo con tới dự cuộc họp để nhấn mạnh những lợi ích của chính sách nghỉ phép chăm con dành cho bố mẹ, vốn không buộc phụ nữ phải lựa chọn giữa công việc và trách nhiệm gia đình.
"Tôi muốn bản thân là ví dụ cho việc phụ nữ không phải lựa chọn những điều như vậy. Đương nhiên, điều đó đòi hỏi tôi phải có người bạn đời với tư duy hiện đại, sẵn sàng đồng hành cùng tôi", bà Pourmokhtari nói.
Một quan chức Hội đồng EU xác nhận đây là lần đầu tiên một em bé tham dự cuộc họp của các Bộ trưởng EU.
Bà Pourmokhtari là Bộ trưởng trẻ nhất trong lịch sử chính phủ Thụy Điển, khi nhậm chức vào năm 2022 ở tuổi 26. Bà vừa trở lại làm việc sau kỳ nghỉ thai sản, trong khi chồng bà đang nghỉ phép đến tháng 9 và đã cùng bà đến Luxembourg để chăm sóc con trai.
Thụy Điển có một trong những quốc gia có chính sách nghỉ phép chăm con hào phóng nhất thế giới, một phần nhờ hệ thống thuế cao của nước này. Các bậc cha mẹ được hưởng tổng cộng khoảng 16 tháng nghỉ phép có lương để chăm con nhỏ.
Trong đó, 90 ngày phép được dành riêng cho mỗi người và không thể chuyển nhượng cho người kia. Nếu một người không sử dụng hết thời gian nghỉ phép được phân bổ này, số ngày đó sẽ bị mất.
90 ngày phép không thể chuyển nhượng này, thường được gọi là "ba tháng của bố", được đưa ra để khuyến khích các ông bố dành nhiều thời gian hơn cho con cái.
Theo thông tin từ Bộ Ngoại giao, ngày 2-7 tại Đà Nẵng, Việt Nam và Mỹ đã phối hợp tổ chức trọng thể lễ trao trả hài cốt quân nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh ở Việt Nam (MIA) lần thứ 173.
Tham dự buổi lễ, về phía Việt Nam có Ban giám đốc Cơ quan Việt Nam tìm kiếm người mất tích và đại diện một số đơn vị thuộc Bộ Quốc phòng, Bộ Ngoại giao, Bộ Công an.
Về phía Mỹ có Trung tướng Joel Bryant Vowell - phó tư lệnh Lục quân Mỹ tại Thái Bình Dương, ông Marc Knapper - nguyên Đại sứ Mỹ tại Việt Nam, ông Christopher Phelps - giám đốc phụ trách khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của Cơ quan kiểm kê tù binh và người mất tích (thuộc Bộ Quốc phòng Mỹ), Văn phòng Tùy viên quốc phòng và Văn phòng MIA Mỹ tại Hà Nội, một số cựu chiến binh và công dân Mỹ tại Đà Nẵng.
Tại buổi lễ, Việt Nam đã bàn giao cho Mỹ 1 hòm đựng hài cốt.
Đây là kết quả của nỗ lực tìm kiếm chung mới đây của hoạt động khai quật hỗn hợp Việt Nam - Mỹ tại xã Dân Hóa, tỉnh Quảng Trị
Trước đó vào hôm 30-6, số mẫu hài cốt này đã được các chuyên gia pháp y của Việt Nam, Mỹ giám định. Sơ bộ kết luận cho thấy có thể liên quan tới quân nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh tại Việt Nam.
Số mẫu hài cốt này sẽ được chuyển đến phòng thí nghiệm pháp y tại Hawaii để phân tích và xác định danh tính.
Sự kiện trao trả lần này mang dấu ấn đặc biệt với sự hiện diện của lãnh đạo cấp cao trong Quân đội Mỹ, thể hiện sự coi trọng của Chính phủ nước này đối với công tác tìm kiếm người mất tích, đồng thời ghi nhận và đánh giá cao thiện chí, nỗ lực nhân đạo của Việt Nam.
Hôm 23-6, Quyền Bộ trưởng Hải quân Mỹ Hùng Cao đã đến thăm hiện trường MIA tại xã Trường Ninh, tỉnh Quảng Trị, nhân dịp tham dự Chương trình Đối tác Thái Bình Dương - bạn bè Thái Bình Dương.
Chia sẻ với báo chí, ông Hùng Cao cảm ơn Chính phủ và nhân dân Việt Nam đã hỗ trợ Mỹ trong công tác tìm kiếm quân nhân mất tích.
Ông cho rằng những thành tựu đạt được trong hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh là minh chứng rõ nét cho tinh thần khép lại quá khứ, hướng tới tương lai giữa hai nước trong nhiều thập niên qua, giúp hàn gắn và chữa lành vết thương do chiến tranh để lại.
Quyền Bộ trưởng Hải quân đồng thời khẳng định Mỹ sẽ tiếp tục duy trì cam kết lâu dài đối với các chương trình khắc phục hậu quả chiến tranh tại Việt Nam.
