Còn nhớ sau đại án điểm thi năm 2018 tại Hà Giang, GS-TS Trần Đức Viên, nguyên Giám đốc Học Viện Nông nghiệp Việt Nam, cho rằng gian lận thi cử bắt nguồn từ những lệch chuẩn trong hệ giá trị giáo dục. Muốn ngăn chặn tận gốc phải xây dựng văn hóa trung thực từ gia đình, nhà trường và xã hội. Thông điệp ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị.
GS-TS Trần Đức Viên cho rằng, gia đình là nơi hình thành nhân cách đầu tiên của mỗi con người. Gia đình đề cao sự trung thực sẽ nuôi dưỡng những đứa trẻ biết tôn trọng giá trị của học tập và lao động. Ngược lại, nếu người lớn coi việc đạt mục tiêu bằng mọi giá là bình thường, con trẻ rất dễ xem gian lận là con đường dẫn đến thành công.
Nghiên cứu của thạc sĩ Đoàn Nguyệt Linh, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại ĐH Columbia (Mỹ), cho thấy điều kiện kinh tế - xã hội của gia đình ảnh hưởng đến nhận thức của học sinh về gian lận thi cử, đa số các em đều phản đối hành vi này. Tuy nhiên, điều kiện khá giả không đồng nghĩa với trung thực; điều quyết định vẫn là hệ giá trị mà gia đình truyền cho con.
Nếu gia đình tạo ra động cơ thì nhà trường nhiều khi lại vô tình tạo ra môi trường để động cơ ấy phát triển.
GS-TS Trần Đức Viên cho rằng bệnh thành tích là một dạng "nói dối" đã tồn tại nhiều năm trong giáo dục. Khi tỷ lệ học sinh (HS) giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp, kết quả tuyển sinh đại học hay giải thưởng HS giỏi trở thành thước đo chất lượng của nhà trường, giáo viên và địa phương, áp lực chạy theo thành tích sẽ ngày càng lớn.
Thành tích học tập vì thế không chỉ phản ánh năng lực của HS mà còn gắn với thi đua, khen thưởng, xếp loại giáo viên, đánh giá cán bộ quản lý và uy tín của nhà trường. Cùng với đó, sự cạnh tranh trong tuyển sinh khiến nhiều trường mong muốn có kết quả thi nổi bật để thu hút HS giỏi và nâng cao vị thế. Khi quá nhiều lợi ích gắn với điểm số, nguy cơ nảy sinh tâm lý "đạt mục tiêu bằng mọi giá" sẽ tăng lên.
Nếu cơ chế đánh giá vẫn đặt nặng chỉ tiêu và thành tích, thay vì coi trọng sự tiến bộ, năng lực, phẩm chất thực chất của người học, thì gian lận sẽ luôn có đất sống. Muốn phòng chống gian lận hiệu quả, cần đổi mới cách đánh giá giáo viên, nhà trường và địa phương theo hướng đề cao chất lượng thực chất. Chỉ khi áp lực thành tích được tháo gỡ, nhà trường mới thực sự trở thành nơi nuôi dưỡng sự trung thực.
Nếu gia đình gieo những hạt mầm đầu tiên của nhân cách, nhà trường quyết định cách chúng nảy nở thì xã hội lại là nơi định hình hệ giá trị mà người học hướng đến. Theo GS-TS Trần Đức Viên, một xã hội mà bệnh giả dối, háo danh và sính bằng cấp còn tồn tại thì gian lận học đường rất khó bị xóa bỏ.
Đó cũng là lời giải thích vì sao, dù quy chế thi ngày càng chặt chẽ, camera giám sát, niêm phong đề thi, chấm thi bằng máy, truyền đề thi bằng cơ yếu, nhiều người vẫn tìm mọi cách để gian lận. Khi phần thưởng dành cho điểm số, cho tấm bằng và vị trí xã hội quá lớn, trong khi cái giá phải trả cho hành vi gian lận chưa đủ sức răn đe, sẽ luôn có người sẵn sàng đánh đổi.
Thực tế trong vụ án xảy ra năm 2018 ở ba tỉnh Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình cho thấy không ít phụ huynh sẵn sàng bỏ hàng trăm triệu đồng để con có một suất vào trường danh tiếng. Đó không còn là câu chuyện của giáo dục mà là biểu hiện của một hệ giá trị xã hội đang đặt thành tích điểm cao, đỗ đạt lên trên sự trung thực.
Hiện nay, Bộ GD-ĐT đã tăng cường nhiều giải pháp kỹ thuật như mã hóa dữ liệu, phân tách quy trình chấm thi và ứng dụng công nghệ trong tổ chức kỳ thi. Tuy nhiên, các vụ gian lận tại điểm thi THPT chuyên Tuyên Quang và một số địa phương năm 2026 cho thấy vẫn còn những kẽ hở cần khắc phục. Dù vụ án chưa được kết luận cuối cùng, việc nhiều nhà giáo và cán bộ quản lý bị khởi tố cho thấy công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, còn yếu tố quyết định vẫn là liêm chính của con người.
Nghiên cứu của thạc sĩ Đoàn Nguyệt Linh cho thấy, trong 962 HS được khảo sát, chỉ 30,9% thuộc nhóm "gương mẫu", coi mọi hành vi thiếu trung thực trong học tập đều là gian lận. Gần 70% còn lại có mức độ dễ dãi khác nhau với việc sao chép bài, đạo văn hoặc cho bạn chép bài. Điều đó cho thấy chống gian lận không thể chỉ bắt đầu từ thi cử mà phải được hình thành trong suốt quá trình học tập.
Nếu HS được bỏ qua việc sao chép bài tập, đạo văn hay được khen thưởng chỉ vì điểm số mà không quan tâm cách đạt được kết quả, các em sẽ khó coi hành vi quay cóp trong phòng thi là điều đáng xấu hổ. Vì vậy, bên cạnh một quy chế thi nghiêm minh, điều quan trọng hơn là xây dựng văn hóa liêm chính và trung thực học thuật. Mỗi bài kiểm tra, bài tập hay dự án học tập phải giúp HS hiểu rằng giá trị của giáo dục nằm ở tri thức, năng lực và sự trung thực, chứ không chỉ ở điểm số.
Cùng với đó, công tác kiểm tra, thi cử cần đổi mới theo hướng hạn chế tối đa cơ hội phát sinh tiêu cực. Quan trọng hơn, cần thay đổi cách đánh giá nhà trường và giáo viên. Khi tỷ lệ tốt nghiệp, HS giỏi hay thành tích thi cử không còn là thước đo duy nhất của chất lượng giáo dục, áp lực chạy theo thành tích sẽ giảm, qua đó góp phần ngăn chặn gian lận ngay từ gốc.
Để ngăn chặn tận gốc gian lận học đường, cần thực hiện đồng bộ 4 giải pháp.
Thứ nhất, giáo dục liêm chính học thuật. Nhà trường cần xây dựng văn hóa trung thực, giúp HS hiểu rõ hậu quả của gian lận, quy định rõ các hành vi gian lận, đạo văn; đồng thời tuyên truyền cho HS, giáo viên và phụ huynh về các quy định pháp luật liên quan.
Thứ hai, đổi mới cơ chế đánh giá, xóa bỏ bệnh thành tích. Giảm sự lệ thuộc vào tỷ lệ HS giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp và thành tích thi cử khi đánh giá giáo viên, nhà trường và địa phương; coi trọng năng lực thực chất và sự tiến bộ của người học.
Thứ ba, hoàn thiện quy chế thi, đánh giá và ứng dụng công nghệ. Tiếp tục hoàn thiện quy chế đánh giá HS, quy chế thi theo hướng minh bạch, khách quan, công bằng; đối sánh dữ liệu sau thi để phát hiện, cảnh báo những điều bất thường xảy ra; tăng cường ứng dụng công nghệ, tiến tới thi trên máy tính và thường xuyên rà soát, khắc phục các kẽ hở phát sinh tiêu cực.
Thứ tư, xử lý nghiêm và quy rõ trách nhiệm người đứng đầu. Mọi vụ gian lận phải được điều tra, công khai kết luận và xác định đầy đủ trách nhiệm của cá nhân, tập thể và người đứng đầu. Nếu để xảy ra gian lận nghiêm trọng dẫn đến truy cứu trách nhiệm hình sự, người đứng đầu cơ sở giáo dục phải bị xử lý kỷ luật và xem xét từ chức.
Gian lận học đường bắt đầu từ sự dễ dãi với cái sai. Khi trung thực trở thành giá trị cốt lõi và năng lực thực chất được coi trọng hơn điểm số, gian lận sẽ không còn đất sống. Chống gian lận là bảo vệ sự công bằng và niềm tin của xã hội vào giáo dục.
Tin Gốc: Thanh Niên
