Tôi có đứa em họ học hành làng nhàng, thi lớp 10 trường công trượt nên cha mẹ chạy vạy học phí để vào một trường tư. Rồi cũng cố “lết” qua cấp III. Đóng tiền học một trường cao đẳng nhưng rồi cũng bỏ dở. Đã mấy năm không có việc làm ổn định. Hay tụ tập với đám bạn ở quán cà phê suốt ngày.
Gần đây, nhờ người quen giới thiệu, buổi tối em đi làm thời vụ cho một công ty đóng gói thực phẩm trong khu công nghiệp gần nhà, lương 500 nghìn một ca đêm.
Như vậy là em hài lòng vì không bằng cấp, không nghề ngỗng, làm công việc ai nhìn qua là cũng làm được, với thu nhập như vậy đủ để mua thuốc lá, cà phê, không tốn tiền cơm, tiền nhà, không phải chu cấp cho ai cả? Vậy động lực ở đâu để cố gắng?
Quý 1/2026, cả nước ghi nhận gần 1,6 triệu người 15-24 tuổi không có việc làm, không học tập và không tham gia đào tạo. Con số này phản ánh một thực tế đáng lo khi thanh niên đang đứng ngoài guồng quay phát triển, không kỹ năng, không định hướng và cũng không chịu thay đổi.
Trong khi đó, một vấn đề liên quan đó là thị trường xây dựng lại thiếu lao động nghiêm trọng. Nhiều đội thầu “khát người”.
Không nói đến những kỹ sư xây dựng, nhân công được đào tạo bài bản qua trường lớp. Tôi chỉ muốn bàn một chút về vấn đề của những lao động xây dựng tự do.
Trước đây, từng có người chia sẻ rằng trả ngày công 400 nghìn vẫn không tuyển được thanh niên làm phụ hồ. Nhiều nhà thầu xây dựng ‘khát’ lao động. Lý do không phải không có.
Công việc phụ hồ, nhìn từ bên ngoài, là việc tay chân, ai cũng làm được. Tương tự cái việc đóng gói thực phẩm thời vụ mà tôi nói ở trên. Nhưng thực tế lại khắc nghiệt hơn nhiều.
Nắng gắt, mưa dầm, môi trường bụi bặm, nguy cơ tai nạn luôn rình rập. Nhiều công trình thiếu đồ bảo hộ, không hợp đồng lao động rõ ràng, không bảo hiểm, không có cơ chế đền bù thỏa đáng nếu xảy ra sự cố.
Công việc không đều, phụ thuộc hoàn toàn vào tiến độ công trình và chủ thầu. Có những ngày nghỉ việc vì trời mưa, thiếu vật liệu, hoặc chờ công đoạn tiếp theo. Những ngày đó, đồng nghĩa với không có thu nhập. Chưa kể việc ăn ở tạm bợ, phải di chuyển liên tục theo công trình, đời sống thiếu ổn định.
Nếu nhìn toàn cảnh, việc một số người trẻ không mặn mà với nghề phụ hồ là điều có thể hiểu. Nhưng điều đáng bàn không nằm ở việc họ từ chối một công việc cụ thể, mà là thái độ sống phía sau lựa chọn đó.
Từ chối làm phụ hồ vì công việc nặng nhọc, độc hại là một lý do hợp lý. Nhưng từ chối tất cả cơ hội lao động, chấp nhận sống lay lắt qua ngày bằng những công việc tạm bợ, không tích lũy kỹ năng, không hướng đến tương lai đó lại là một vấn đề khác.
>> Tôi làm thợ thu nhập gấp ba lần người bạn chạy xe ôm công nghệ
Lao động phổ thông có thể vất vả, nhưng ít nhất đó là một con đường rõ ràng để kiếm sống. Từ đó, người ta có thể tích lũy kinh nghiệm, chuyển sang công việc tốt hơn, hoặc học thêm một nghề khác. Không ai bắt buộc phải làm phụ hồ cả đời, nhưng từ chối mọi khởi đầu thì sẽ không có điểm đến nào.
Không thể viện lý do công việc vất vả để biện minh cho việc sống không mục tiêu. Cũng không thể đòi hỏi một công việc nhẹ nhàng, lương cao khi bản thân không có kỹ năng hay kỷ luật.
Nhưng theo tôi điều quan trọng nhất, vấn đề khi một ngành nghề nào đó khó tuyển nhân sự thì ngành nghề đó nên xem lại chính mình. Nếu những bất cập không được cải thiện, việc thu hút lao động trẻ sẽ ngày càng khó.
Tôi xem video ghi lại cảnh xe khách giường nằm chạy trên quốc lộ 1 bốc cháy dữ dội sau khi va chạm với taluy, khiến 7 người tử vong, 5 nạn nhân bị thương, rạng sáng 21/7 mà không khỏi xót xa, ám ảnh khi lửa cháy ở phần đầu xe. Như vậy là không lối thoát.
Những lần đi xe giường nằm, tôi không tìm thấy búa để đập cửa kính thoát hiểm khi có bất trắc xảy ra ở đâu cả. Hỏi nhân viên xe thì ậm ờ cho qua. Lúc đó lỡ lên xe rồi thì phải chịu và tự nhủ: "Chắc không có chuyện gì xảy ra đâu". Bạn tôi, thường đi công tác bằng xe giường nằm, phải lên sàn thương mại điện tử mua một cây búa bỏ vào balô cho chắc ăn.
Mà nếu có búa, những chuyến xe đêm, lúc hành khách say ngủ, lửa bùng lên ngay phía cửa trước, sức nóng, không khí ngộp... con người cũng không đủ tỉnh táo để ứng phó với tình huống.
Chiếc xe giường nằm chỉ có một cửa lên xuống, bên trong kín như một chiếc hộp. Chỉ cần cửa chính bị biến dạng hoặc lửa chặn lại, hàng chục con người phía sau gần như bị nhốt bên trong.
Điều khiến tôi lo hơn là đây không phải lần đầu xảy ra tai nạn kiểu này. Sau mỗi vụ việc, người ta lại nhắc đến cửa thoát hiểm, búa phá kính, bình chữa cháy, kỹ năng ứng phó. Nhưng rồi vài tháng sau, rất ít người còn nhớ kiểm tra những thứ đó trước khi xe lăn bánh.
Không ít nhà xe coi chiếc búa thoát hiểm là vật trang trí. Có xe thì thất lạc, có xe bị tháo mất, có xe để ở vị trí mà hành khách không thể nhìn thấy. Thậm chí nhiều người đi xe cả chục năm cũng chưa từng được hướng dẫn cửa thoát hiểm nằm ở đâu, mở như thế nào nếu xe bị lật hoặc bốc cháy.
Chúng ta vẫn có thói quen kiểm tra dây an toàn khi đi máy bay. Nhưng khi bước lên xe khách, phương tiện gắn với mình nhiều hơn rất nhiều, lại gần như phó mặc tất cả cho tài xế và nhà xe. Hiếm ai dành một phút quan sát xem cửa thoát hiểm ở đâu, búa phá kính có còn không, bình chữa cháy có hay không...
Đó không phải lỗi của hành khách. Bởi trách nhiệm bảo đảm các thiết bị an toàn luôn đầy đủ và hoạt động được thuộc về đơn vị kinh doanh vận tải. Nếu một chiếc xe được phép lăn bánh nhưng búa thoát hiểm không có, cửa thoát hiểm không sử dụng được hoặc nhân viên không biết hướng dẫn hành khách, thì rõ ràng đã có lỗ hổng trong khâu kiểm tra và giám sát.
Tôi nghĩ đã đến lúc việc kiểm tra thiết bị an toàn trên xe khách cần được coi trọng như kiểm tra phanh hay lốp xe. Thiếu búa phá kính, cửa thoát hiểm không hoạt động thì không được xuất bến. Không thể để những thiết bị quyết định sự sống còn của hàng chục con người chỉ được kiểm tra khi tai nạn đã xảy ra.
Về phía hành khách, nên thay đổi một thói quen, hãy dành vài chục giây nhìn xem búa thoát hiểm ở đâu, cửa thoát hiểm nằm chỗ nào. Hy vọng sẽ không bao giờ phải dùng đến chúng.
Tai nạn có thể không báo trước. Nhưng việc chuẩn bị một con đường sống cho hành khách thì hoàn toàn có thể làm trước và điều đó không nên phụ thuộc vào sự may mắn.
Tôi làm kiến trúc sư và cũng từng gặp một câu chuyện "dở khóc dở cười" về phong thủy mà đến giờ vẫn còn nhớ. Thực tế, không ít công trình bị chi phối rất nhiều bởi những lời phán của các "thầy phong thủy", thậm chí còn nhiều hơn cả những tính toán chuyên môn của người thiết kế.
Cách đây vài năm, tôi nhận thiết kế một căn biệt thự cho khách hàng. Ngay từ giai đoạn lên phương án, gia chủ đã liên tục tham khảo hết thầy này đến thầy khác. Người thì bảo phải xoay hướng nhà, người lại yêu cầu đổi vị trí cầu thang, cửa chính hay các không gian chức năng. Bản thiết kế cứ sửa đi sửa lại suốt gần sáu tháng mới được chốt.
Tưởng rằng mọi việc đã ổn thỏa để thi công, nào ngờ khi công trình gần hoàn thiện phần thô, gia chủ lại mời thêm một thầy phong thủy đến xem nội thất. Sau một hồi xem xét, vị thầy này phán ngay rằng cửa chính của ngôi nhà "không được hướng", ảnh hưởng đến phong thủy.
Lúc đó, việc thay đổi cửa chính là điều gần như không thể. Thế nên, thầy tư vấn cho gia chủ "yểm" bằng một viên đá phong thủy có giá hơn 200 triệu đồng. Thú thật, đến giờ tôi cũng không biết đó là loại đá gì? Chưa hết, thầy còn yêu cầu phải đào một hố lớn ngay giữa sảnh nhà để đặt viên đá xuống, đặc biệt không được lấp cát hay vật liệu khác vào mà phải để rỗng. Tôi và những người thi công đều cảm thấy rất vô lý, đã nhiều lần phân tích nhưng gia chủ vẫn tin tưởng tuyệt đối vào lời thầy.
Cuối cùng, theo đúng tư vấn, một cái hố được tạo ngay giữa sảnh và phủ phía trên bằng một tảng đá lớn khác do chính vị thầy giới thiệu mua. Mọi người chỉ biết lắc đầu nhưng vẫn phải làm theo yêu cầu của chủ nhà.
>> Kiến trúc sư méo mặt, chủ nhà rối ren vì thầy phong thủy
Sau bao nhiêu thay đổi và phát sinh, căn biệt thự cuối cùng cũng hoàn thiện. Thế nhưng chỉ một tháng sau ngày tân gia, tôi nhận được cuộc điện thoại từ gia chủ, yêu cầu xuống nhà gấp. Ban đầu, tôi còn tưởng công trình có vấn đề kỹ thuật nghiêm trọng. Hóa ra, tối hôm trước chủ nhà đi tiếp khách về muộn, trời lại mưa. Trong lúc đưa chiếc xe phân khối lớn vào nhà, anh đã vô tình lao thẳng lên vị trí tảng đá che miệng hố. Tảng đá bị sập khiến anh bị ngã và gãy tay.
Lần này, không cần ai khuyên nữa, chính chủ nhà là người bảo tôi cho lật hết phần đá phong thủy lên, lấp cát vào hố và lát lại nền như bình thường. Anh chỉ cười ngán ngẩm rồi nói: "Từ nay tôi cạch đến già. Phúc đâu chưa thấy, chỉ thấy họa đến trước".
Làm nghề kiến trúc, tôi tôn trọng niềm tin của mỗi người đối với phong thủy. Nhiều yếu tố phong thủy truyền thống có thể được nghiên cứu và vận dụng một cách hợp lý trong thiết kế nhà ở. Nhưng niềm tin nào cũng cần đi kèm sự tỉnh táo. Điều khiến tôi bức xúc là việc một số người lợi dụng niềm tin ấy để đưa ra những lời tư vấn thiếu cơ sở, khiến chủ nhà tốn kém hàng trăm triệu đồng cho những thứ không rõ giá trị thực. Đáng tiếc là khi tai họa xảy ra, người chịu hậu quả vẫn là gia chủ.
Tin vào phong thủy là quyền của mỗi người, nhưng đừng để niềm tin biến thành mê tín. Bởi đôi khi, "hóa giải vận hạn" chưa thấy đâu, chỉ thấy tiền mất và tật mang.
Tôi rất đồng cảm với những chia sẻ của tác giả bài viết "Tôi làm ngân hàng lương 20 triệu nhưng 8 giờ tối mới được về nhà". Trước đây, tôi cũng từng nghĩ nghề ngân hàng là một công việc đáng mơ ước: môi trường văn phòng sạch sẽ, quần là áo lượt, thu nhập cao. Nhưng từ khi lấy vợ - một người làm ngân hàng nhiều năm, tôi mới hiểu phía sau vẻ ngoài đó là một công việc áp lực và bào mòn hơn rất nhiều người tưởng.
Vợ tôi hiếm khi về nhà trước 20h. Có những hôm bố con tôi đã lên giường đi ngủ vợ mới bước chân vào nhà, người mệt rã rời nhưng điện thoại vẫn liên tục có tin nhắn công việc. Công việc của vợ tôi gần như không có ranh giới rõ ràng giữa giờ làm và giờ nghỉ. Một ngày làm việc của vợ tôi là hàng loạt chỉ tiêu doanh số, huy động tiền gửi, mở thẻ, bán bảo hiểm, chăm sóc khách hàng, gọi điện tư vấn... lúc nào cũng đi làm với tâm trạng căng thẳng kéo dài chỉ vì chưa đạt KPI.
Làm nghề này, sai một con số nhỏ cũng có thể phải ở lại kiểm tra đến tối muộn. Có hôm gần 22h vợ tôi mới xong việc vì phải rà soát lại chứng từ. Những ngày cuối tháng, cuối quý gần như cả phòng đều ở lại làm thêm. Có những hôm vợ tôi vừa ăn cơm vừa trả lời tin nhắn của sếp nên cả tiếng đồng hồ vẫn chưa xong bữa cơm. Cuối tuần đi chơi cùng gia đình mà điện thoại của vợ vẫn reo liên tục là chuyện bình thường.
>> Tôi sai lầm khi làm việc cật lực thời trẻ để nghỉ hưu sớm
Thành ra trong nhà, tôi gần như quán xuyến toàn bộ việc gia đình thay vợ. Từ đưa đón con, dạy con học, họp phụ huynh, đi chợ, nấu cơm, giặt giũ đến dọn dẹp nhà cửa... phần lớn đều do tôi tự sắp xếp. Có những hôm vợ về tới nhà lúc con đã ngủ, tự lấy cơm tôi phần sẵn trong bếp. Sống cùng người làm ngân hàng lâu năm, tôi hiểu nếu mình không san sẻ thì vợ khó mà trụ nổi với guồng công việc hiện tại.
Áp lực của nghề này không chỉ lấy đi thời gian mà còn bào mòn sức lực và tinh thần rất nhanh. Nhiều hôm nhìn vợ vừa về đến nhà đã ngồi lặng đi vì quá mệt, tôi thấy rất thương. Tôi từng chứng kiến nhiều người làm ngân hàng bỏ nghề sau vài năm vì không chịu nổi áp lực. Có người mất ngủ kéo dài, có người kiệt sức tinh thần, có người thu nhập không tệ nhưng cuộc sống lúc nào cũng chỉ xoay quanh KPI và công việc.
Từ bên ngoài nhìn vào, nghề ngân hàng có thể hào nhoáng, lương cao. Nhưng phải sống đủ gần những người làm nghề này, bạn mới nhận ra công việc này dễ khiến con người ta mệt mỏi và hao kiệt cảm xúc đến mức nào nếu không thật sự đủ sức bền.
