Ngày 17-4, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết eo biển Hormuz đã “mở cửa hoàn toàn” cho tàu thương mại trong thời gian còn lại của lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran (sẽ hết hạn vào ngày 22-4), nhưng các tàu sẽ phải sử dụng tuyến đường theo điều phối, đồng thời cho biết động thái này phù hợp với lệnh ngừng bắn Israel – Lebanon 10 ngày vừa đạt được.
Tổng thống Donald Trump hoan nghênh tin tức này và cảm ơn Tehran, nhưng cho biết lệnh phong tỏa của Mỹ với các cảng Iran “sẽ vẫn có hiệu lực đầy đủ” cho đến khi hai bên đạt được thỏa thuận hòa bình.
Còn Iran đe dọa sẽ có “các biện pháp cần thiết” nếu lệnh phong tỏa không được dỡ bỏ. Trước các phóng viên, ông Trump thông báo đàm phán về cuộc chiến Iran tiếp tục trong suốt cuối tuần và ông “sắp có tin tốt”, đồng thời lại nói lệnh ngừng bắn có thể sẽ không được gia hạn.
Reuters 18-4 đưa tin về một sự kiện dường như xác nhận các tuyên bố đó: Một đoàn tàu chở dầu đang băng qua eo biển Hormuz – sự kiện đi qua eo biển ở quy mô lớn lần đầu tiên kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến nhắm vào Iran bảy tuần trước.
Nhóm tàu này gồm bốn tàu chở khí hóa lỏng, một số tàu chở sản phẩm từ dầu và hóa chất, đi qua vùng biển phía nam đảo Larak (Iran), cùng nhiều tàu chở dầu khác bám theo từ phía Vịnh Ba Tư, theo dữ liệu từ MarineTraffic.
“Mọi chuyện có vẻ đang diễn ra rất tốt ở Trung Đông với Iran – ông Trump nói với các phóng viên trên chiếc Không lực Một khi đang trên đường trở về Washington từ Phoenix (Arizona) – Chúng tôi sẽ đàm phán suốt cuối tuần. Tôi kỳ vọng mọi thứ sẽ tiến triển tốt đẹp… Điều chính yếu là Iran sẽ không có vũ khí hạt nhân. Không thể để Iran có vũ khí hạt nhân, và điều đó quan trọng hơn mọi thứ khác”.
Trước đó, Reuters dẫn một nguồn tin Pakistan am hiểu các nỗ lực trung gian cho biết một cuộc gặp giữa Iran và Mỹ có thể đưa ra bản ghi nhớ ban đầu, sau đó là thỏa thuận hòa bình toàn diện trong vòng 60 ngày.
Hiện vướng mắc lớn nhất có vẻ vẫn là chương trình hạt nhân của Tehran, khi Iran tỏ ra cương quyết với quyền phát triển điều mà họ gọi là “chương trình năng lượng hạt nhân dân sự”. Ông Trump trong khi đó nói Mỹ sẽ loại bỏ các kho dự trữ uranium đã làm giàu của Iran.
Dễ hiểu lý do Tehran và Washington gặp nhiều trở ngại trong nỗ lực đạt được một thỏa thuận, bất chấp những cố gắng từ cả hai phía. Khoảng cách về lòng tin khiến thỏa hiệp trở nên cực kỳ thách thức – điều chủ yếu là do Washington gây ra.
Trong không đầy một năm, Mỹ đã hai lần tấn công Iran ở quy mô rất lớn, thủ tiêu lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, hàng chục chỉ huy quân sự hàng đầu và khiến hơn một nghìn dân thường thiệt mạng, chưa kể tổn thất vật chất rất lớn.
Việc cả Mỹ và Iran đều có “lập trường tối đa” khi bước vào đàm phán cũng khiến mọi chuyện rất dễ rơi vào bế tắc.
Họ đã chỉ có thể ngồi lại với nhau sau khi cả hai nhận ra đối phương là không thể bị đánh bại hoàn toàn (dù ở mức bất đối xứng).
Với Mỹ, một khi mục tiêu lật đổ chế độ thần quyền coi như đã thất bại, kéo dài chiến sự trở thành sự tiêu hao vô ích cả về nguồn lực quốc gia lẫn vốn liếng chính trị của chính quyền Trump.
Với Iran, quyền làm giàu uranium gắn liền với vấn đề chủ quyền, năng lực răn đe và lòng tự hào dân tộc. Trong khi đó, eo biển Hormuz, qua cuộc chiến này, chứng tỏ là một tài sản chiến lược thiết yếu, một đòn bẩy địa chính trị mà Tehran sẽ còn có thể sử dụng trong tương lai.
Tuy nhiên, việc hai bên đang đàm phán cho thấy vẫn có một con đường phía trước, để nếu họ không thể đi chung, thì ít ra có thể tránh được đụng độ tương lai.
Con đường đó phải bắt đầu bằng duy trì lệnh ngừng bắn, do quay lại hành động thù địch là bất lợi với cả hai vào lúc này. Trên cơ sở đó, bất cứ một “thỏa thuận lớn” nào (như lời Tổng thống Trump) mới có thể khả thi.
Thay vì chỉ khăng khăng các yêu cầu của mình một cách vô ích, Tehran và Washington nên bắt đầu tiến trình ngoại giao từ những điểm chung, tuy ít ỏi, nhưng thiết yếu: một mối quan hệ ổn định, không đối đầu và cuối cùng là bình thường hóa. Mỗi bên cần từ bỏ giả định họ đang nắm lợi thế.
Dù các nhà lãnh đạo ở cả Washington và Tehran đều đưa ra những tuyên bố chiến thắng rầm rộ hai tuần qua, sự thật là cả hai đều có thể gây tổn thương nghiêm trọng cho nhau nếu muốn.
Iran là một nước lớn, một nền văn minh lâu đời, và đã tỏ ra có thể chịu đựng được ngay cả khi Mỹ đã nỗ lực quyết liệt và lâu dài nhằm thay đổi chế độ ở Iran.
Hai nước chia sẻ những lợi ích quan trọng: ổn định khu vực, an ninh hàng hải, chống khủng bố và không phổ biến vũ khí hạt nhân. Chỉ có điều họ hiếm khi, nếu có bao giờ, tìm hiểu các điểm chung này.
Nếu bây giờ họ vẫn không thể làm như thế, tình trạng đối đầu sẽ gây ra thiệt hại cho gần như cả thế giới, nhưng trước hết là cho chính giới lãnh đạo hai nước, với những hậu quả có thể vượt ngoài tầm kiểm soát và dự báo của bất kỳ ai.
Sở Môi trường thuộc Chính quyền Đô thị Bangkok (BMA) thông báo chỉ số nhiệt tại thành phố này ngày 4/5 vượt 52°C, lên mức "cực kỳ nguy hiểm", cấp cảnh báo cao nhất.
BMA chia hệ thống cảnh báo chỉ số nhiệt thành 4 cấp, gồm "thận trọng" (27-32,9°C), "cảnh báo" (33-41,9°C), "nguy hiểm" (42-51,9°C) và "cực kỳ nguy hiểm" (52°C trở lên). Trước đó, Bangkok đã trải qua 19 ngày liên tiếp ghi nhận chỉ số nhiệt ở mức "nguy hiểm".
Chỉ số nhiệt (Heat Index) là đại lượng đo lường nhiệt độ mà cơ thể con người thực sự cảm nhận được khi kết hợp giữa nhiệt độ không khí thực tế và độ ẩm tương đối. Đại lượng này đôi khi còn được gọi là "nhiệt độ cảm nhận".
Khi không khí bão hòa hơi nước do độ ẩm cao, tốc độ bay hơi của mồ hôi trên da người chậm lại, thậm chí không thể bay hơi. Hậu quả là nhiệt lượng không thể thoát ra ngoài mà bị giữ lại trong cơ thể, khiến chúng ta cảm thấy nóng nực và ngột ngạt hơn rất nhiều so với nhiệt độ thực tế do nhiệt kế đo được.
Sở Môi trường Bangkok khuyến cáo người dân tránh hoàn toàn hoạt động ngoài trời, cho biết nắng nóng cực đoan có thể làm tăng nguy cơ các bệnh liên quan đến nhiệt như say nắng.
Những người có triệu chứng bất thường cần lập tức đi khám. Các nhóm dễ tổn thương như trẻ em, thai phụ, người cao tuổi, người có bệnh nền, du khách cần đặc biệt thận trọng.
Giới chức thủ đô Thái Lan đã thiết lập các "phòng tránh nóng" và khuyến cáo người tìm kiếm các địa điểm như vậy gần nhà mình trên website Greener Bangkok.
Thái Lan là một trong những nước chịu nhiều tác động từ biến đổi khí hậu. 19 trong tổng số 20 năm nóng nhất lịch sử nước này rơi vào giai đoạn sau năm 2001. Các dự báo cho thấy nhiệt độ trung bình năm của Thái Lan có thể vượt mốc 29°C vào năm 2070, tương đương Sahara ngày nay.
Tại Thái Lan, nắng nóng cực đoan thường đi kèm hạn hán, lũ lụt xảy ra thường xuyên và thảm khốc hơn, cùng tình trạng mực nước biển dâng đe dọa các cộng đồng ven biển và những vùng kinh tế trọng điểm.
Sự biến động của thị trường dầu mỏ từ cuộc xung đột tại Iran từng là đòn bẩy giúp bà Fan Hongwei và ông Chen Jianhua đưa Tập đoàn Hengli trở thành một trong những doanh nghiệp về năng lượng lớn nhất Trung Quốc.
Tuy nhiên khối tài sản khổng lồ này đang sụt giảm nhanh chóng sau khi Văn phòng Kiểm soát tài sản nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ áp lệnh trừng phạt đối với Công ty Lọc hóa dầu Hengli, theo Hãng tin Bloomberg.
Mỹ cáo buộc doanh nghiệp này có mối quan hệ mật thiết với nguồn cung từ Iran, đồng thời khẳng định đây là một trong những khách hàng lớn nhất tiêu thụ dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ của nước này.
Theo chỉ số tỉ phú Bloomberg, lệnh trừng phạt đã khiến khối tài sản của hai vợ chồng "bốc hơi" khoảng 1,4 tỉ USD trong ngày 27-4, sau khi cổ phiếu Công ty Lọc hóa dầu Hengli giảm 10%.
Hiện tài sản của bà Fan được ước tính ở mức 7,7 tỉ USD, trong khi ông Chen sở hữu khoảng 7,3 tỉ USD.
Mức sụt giảm này đã xóa đi khoảng một nửa phần tăng trưởng tài sản ròng mà họ đạt được từ đầu năm đến nay.
Động thái của Mỹ nhằm vào Tập đoàn Hengli đã làm gia tăng căng thẳng trước thềm cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, dự kiến diễn ra vào tháng tới.
Trong hai tháng qua, Trung Quốc phần nào giảm thiểu tác động của cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng nhờ nguồn cung dầu từ Iran.
Ông Harry Yu từ Công ty dịch vụ tín thác Fung Yu nhận định: "Đối với nhiều gia đình công nghiệp tư nhân, những tình huống như vậy cho thấy hoạt động kinh doanh, nguồn vốn và yếu tố địa chính trị thường gắn bó chặt chẽ với nhau".
"Trong bối cảnh hiện nay, các gia đình phải vừa duy trì quan hệ thương mại và quy mô hoạt động, vừa quản lý các rủi ro địa chính trị ngày càng gia tăng", ông nói thêm.
Trong một hồ sơ gửi sàn giao dịch ngày 27-4, Công ty Lọc hóa dầu Hengli phủ nhận mọi quan hệ thương mại với Iran.
Phía Iran hôm 3.4 tuyên bố đã bắn hạ một chiến đấu cơ F-15, trong khi truyền thông Mỹ đưa tin lực lượng đặc nhiệm Mỹ đã giải cứu được một trong 2 thành viên phi hành đoàn nhưng người còn lại vẫn mất tích, theo AFP.
Sau đó, chuẩn tướng nghỉ hưu Houston Cantwell, đang làm việc tại Viện Nghiên cứu Hàng không Vũ trụ Mitchell (Mỹ), chia sẻ với AFP về khoảnh khắc một phi công có thể trải qua sau khi máy bay bị địch bắn hạ và cách phi công được huấn luyện để thoát hiểm.
"Bạn sẽ nghĩ, "Ôi Chúa ơi, chỉ 2 phút trước tôi còn đang ở trong một chiếc chiến đấu cơ, bay với tốc độ 800 km/giờ, và một quả tên lửa vừa phát nổ, chỉ cách đầu tôi 4,5 m"", ông Cantwell nói.
Tuy nhiên, quá trình huấn luyện của phi công, được gọi là sinh tồn, né tránh, kháng cự và thoát hiểm (SERE), có thể sẽ phát huy tác dụng trước khi họ nhảy dù xuống đất. "Tầm nhìn tốt nhất của bạn về nơi bạn muốn đến hoặc nơi bạn muốn tránh là khi bạn đang rơi xuống bằng dù", ông Cantwell chia sẻ.
Việc nhảy dù xuống đất tiềm ẩn nguy cơ chấn thương ở bàn chân, mắt cá chân và cẳng chân. "Có rất nhiều câu chuyện về những người sống sót từ Việt Nam bị thương nặng, gãy xương phức tạp, chỉ do việc nhảy dù", ông Cantwell nói.
Vị cựu phi công Mỹ nói thêm rằng sau khi tiếp đất, "hãy tự kiểm tra tình trạng bản thân để xem, mình đang ở trong tình trạng nào? Mình có thể cử động được không? Mình có còn khả năng di chuyển không?". Sau đó, các phi công sẽ xác định vị trí của mình, liệu có ở phía sau chiến tuyến của địch hay không, nơi nào họ có thể ẩn nấp và cách thức liên lạc.
"Cố gắng tránh bị địch bắt giữ càng lâu càng tốt. Và nếu tôi ở trong môi trường sa mạc, tôi sẽ cố gắng tìm nước", ông Cantwell nhấn mạnh.
Cùng lúc, các đội Tìm kiếm và Cứu hộ chiến đấu (CSAR), những binh sĩ và phi công được huấn luyện một cách bài bản và luôn trong tình trạng báo động, sẽ được huy động.
"Điều đó mang lại cho bạn sự an tâm, khi biết rằng họ sẽ làm mọi thứ có thể để đến cứu bạn. Nhưng đồng thời, họ sẽ không đến trong một nhiệm vụ tự sát", ông Cantwell nói.
Thành viên phi hành đoàn cần tìm nơi ẩn nấp để có thể làm tăng khả năng được giải cứu an toàn. "Ưu tiên hàng đầu của tôi là ẩn nấp, vì tôi không muốn bị bắt. Tôi muốn cố gắng đến một địa điểm mà tôi có thể được đưa ra ngoài", ông Cantwell chia sẻ.
Trong thành phố, đó có thể là trên mái nhà, còn ở vùng nông thôn, đó có thể là một cánh đồng, nơi trực thăng có thể hạ cánh. Di chuyển vào ban đêm là tốt nhất, theo ông Cantwell.
Trong khi đó, tại một "phòng sẵn sàng", các binh sĩ CSAR như thượng sĩ về hưu Scott Fales trong tình trạng sẵn sàng tham gia nhiệm vụ giải cứu phi công lái chiến đấu cơ bị địch bắn hạ.
Các chuyên gia như ông Fales, một lính nhảy dù cứu hộ đóng vai trò quan trọng trong cuộc đột kích của lực lượng đặc nhiệm Mỹ ở thủ đô Mogadishu (Somalia) vào năm 1993, luôn túc trực bất cứ khi nào máy bay Mỹ bay trên lãnh thổ địch.
"Trước khi bất kỳ hoạt động nào được tiến hành... luôn có một kế hoạch CSAR", ông Fales nói với AFP. Cùng lúc, một lượng lớn thông tin tình báo được thu thập và phân tích về vị trí và tình trạng của phi công mất tích.
"Mọi thứ từ thông tin tình báo từ con người đến thông tin tình báo hình ảnh, cho đến tất cả các loại máy bay không người lái mà chúng tôi đang sử dụng để tìm kiếm - thông tin tình báo tín hiệu. Tất cả đều được sử dụng để cố gắng tìm kiếm người này", ông Fales cho hay.
Khi phi công mất tích được xác định vị trí, một kế hoạch cứu hộ được lập ra ngay lập tức bên trong trực thăng. "Các xạ thủ đang tìm kiếm các mối đe dọa, còn các phi công đang tìm kiếm một nơi để hạ cánh, chúng tôi đang liên lạc với vị phi công bị bắn hạ", ông nói.
Trên mặt đất, họ phải đảm bảo tìm đúng phi công, và tiến hành đánh giá về mối đe dọa so với nhu cầu chăm sóc y tế.
Ông Fales cho hay những suy tính khi đó của họ là: "Chúng ta đang đối mặt với mối đe dọa tức thì gì? Chúng ta có bao nhiêu thời gian để đưa người này ra ngoài? Họ bị thương như thế nào? Và sau đó chúng ta sẽ quyết định loại hình và mức độ điều trị cần thiết tại chỗ - hay chúng ta chỉ cần đưa người đó đi ngay tùy thuộc vào mối đe dọa?".
Với một đồng đội vẫn đang mất tích ở tây nam Iran, cựu chuẩn tướng Fales nói ông "rất hy vọng" phi công này sẽ được tìm thấy. "Tôi hy vọng những người bạn đã tìm thấy cậu ấy và đang che giấu cậu ấy. Hoặc cậu ấy vẫn đang lẩn trốn", ông cho hay.
