Tổng thống Mỹ Donald Trump chiều 21/4 tuyên bố gia hạn lệnh ngừng bắn hai tuần với Iran, chỉ vài giờ trước khi nó hết hiệu lực vào ngày 22/4. Truyền thông nhà nước Iran mô tả đây là “lệnh ngừng bắn đơn phương”, bởi các quan chức ở Tehran chưa đưa ra thông báo chính thức nào về điều này.
Trái với những lệnh ngừng bắn trước đây, ông Trump cho hay Mỹ sẽ ngừng giao tranh “cho đến khi Iran gửi đề xuất đàm phán và các cuộc thảo luận kết thúc”, đồng nghĩa nó không có hạn chót cụ thể. Ông cho biết Tư lệnh lục quân Pakistan Asim Munir và Thủ tướng Shehbaz Sharif đã đề nghị Mỹ hoãn tấn công Iran “cho đến khi các lãnh đạo và đại diện Iran có thể đạt được đề xuất thống nhất”.
Động thái này gây bất ngờ, bởi chỉ vài giờ trước đó, ông Trump còn tuyên bố không muốn kéo dài lệnh ngừng bắn hai tuần, cảnh báo Mỹ sẽ tấn công quy mô lớn vào hạ tầng Iran nếu hai bên không đạt thỏa thuận.
Tuyên bố gia hạn lần này thận trọng hơn so với những phát ngôn cứng rắn trước đây của Tổng thống Trump trên mạng xã hội về Iran. Điều này cho thấy ông dường như muốn sớm kết thúc cuộc chiến đã gây xáo trộn kinh tế toàn cầu, có thể làm suy yếu sự ủng hộ từ cử tri Mỹ cho đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới, theo Brian Katulis, nhà nghiên cứu tại Viện Trung Đông, trụ sở tại Washington.
“Tổng thống Trump giờ đây đối mặt câu hỏi ông sẽ ứng phó thế nào với những khó khăn về kinh tế mà người dân Mỹ đang phải chịu, cũng như áp lực chính trị từ chính cử tri ủng hộ”, ông Katulis nói với BBC. “Ông ấy vẫn chưa đưa ra được lời giải cho những vấn đề cốt lõi đang khiến cuộc khủng hoảng kéo dài”.
Mỹ và Iran từng đàm phán khoảng 21 giờ tại thủ đô Islamabad của Pakistan hôm 11/4, nhưng không đạt được đồng thuận về các vấn đề then chốt, trong đó có quyền kiểm soát eo biển Hormuz và việc Iran có được tiếp tục làm giàu uranium hay không.
Tổng thống Trump đã ra lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran từ ngày 13/4 để gây áp lực buộc Iran chấp nhận các điều khoản của thỏa thuận chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, Iran không nhượng bộ, cáo buộc hành động của Mỹ là “vi phạm lệnh ngừng bắn”, dọa đánh chìm tàu của Washington trên eo biển Hormuz.
Trước tình hình có dấu hiệu căng thẳng trở lại, Pakistan tuần qua đã nỗ lực thúc đẩy để Mỹ – Iran tham gia vòng đàm phán thứ hai. Islamabad đã chuyển cho Tehran các đề xuất mới từ Washington, nhân chuyến thăm của ông Munir đến Iran giữa tuần trước. Iran ngày 18/4 xác nhận đã tiếp nhận và đang xem xét các đề xuất mới, nhưng “chưa đưa ra phản hồi”. Tehran nhấn mạnh “sẽ không đưa ra nhượng bộ nào, dù là nhỏ nhất”.
Iran trước đó yêu cầu ông Trump dỡ bỏ lệnh phong tỏa cảng biển làm điều kiện tiên quyết để Tehran tham gia vòng đàm phán mới. Tổng thống Mỹ bác bỏ, nói ông chỉ thực hiện khi hai bên đạt thỏa thuận cuối cùng.
Loạt diễn biến khiến kế hoạch tổ chức vòng đàm phán thứ hai tại Islamabad rơi vào bất định. Kỳ vọng ban đầu cho thấy vòng đàm phán này có thể diễn ra sáng 22/4 tại Pakistan.
Đến chiều 21/4, Tổng thống Trump cùng đội ngũ cố vấn an ninh quốc gia tại Nhà Trắng đối mặt với một quyết định lớn: Làm gì tiếp theo với Iran.
Lệnh ngừng bắn hai tuần lúc đó sắp trôi qua, chuyên cơ Không lực Hai đã chờ sẵn trên đường băng căn cứ Andrews để chở Phó tổng thống Vance tới Pakistan. Nhưng phía Iran lúc đó hầu như im lặng hoàn toàn.
Các trợ lý hàng đầu của Tổng thống Trump cho rằng nguyên nhân chính khiến Tehran chưa phản hồi Washington là có sự rạn nứt trong tầng lớp lãnh đạo Iran hiện tại, CNN dẫn lời ba quan chức Mỹ.
Đánh giá này một phần dựa trên thông tin do phía Pakistan chuyển lại. Chính quyền Mỹ cho rằng phía Iran hiện chưa đạt được đồng thuận về lập trường, cũng như quyền hạn cho các nhà đàm phán trong những vấn đề then chốt như uranium.
Tuy nhiên, hãng thông tấn Tasnim của Iran bác bỏ nhận định này, khẳng định sự đoàn kết giữa chính quyền, quốc hội Iran, IRGC cũng như mọi thành tố khác của hệ thống chính trị đất nước là “chưa từng có tiền lệ”. Theo Tasnim, thông tin về “sự rạn nứt” trong nội bộ Iran chỉ là ảo tưởng của phía Mỹ, dựa trên những nguồn tin “bịa đặt hoặc tự vẽ ra”.
Một yếu tố bất định nữa ảnh hưởng tới triển vọng đàm phán là chưa rõ Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei có đưa ra chỉ đạo rõ ràng cho cấp dưới hay không. Kể từ khi nhậm chức hồi đầu tháng 3, ông Mojtaba Khamenei chưa xuất hiện trước công chúng lần nào và không đưa ra phản hồi chính thức về các đề xuất đàm phán của Mỹ.
Giữa bối cảnh đó, việc gia hạn lệnh ngừng bắn được coi là phương án phù hợp mà ông Trump có thể đưa ra để tránh nguy cơ xung đột tái bùng phát. Lựa chọn này còn giúp ông Trump không cần phải nhượng bộ Iran mà vẫn duy trì được khoảng lặng cho nỗ lực ngoại giao.
Theo Trita Parsi, đồng sáng lập Viện Quincy về Quản trị Nhà nước có trụ sở tại Mỹ, diễn biến này phản ánh đúng kịch bản có khả năng xảy ra cao nhất là hai bên không quay lại chiến tranh, nhưng cũng chưa thể đạt thỏa thuận, khi Iran vẫn kiểm soát eo biển Hormuz, còn Mỹ duy trì phong tỏa cảng biển nước này.
“Với tình thế hiện tại, ông Trump coi như đã đạt mục tiêu lớn nhất là thoát khỏi cuộc chiến, còn Iran vẫn chưa có được điều họ cần nhất là được dỡ bỏ trừng phạt”, ông Parsi tiếp tục, cảnh báo tình thế này là “không ổn định”.
Barbara Slavin, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Stimson, cho rằng tuyên bố gia hạn lệnh ngừng bắn của ông Trump là “một bước lùi” cần thiết để hai bên xác định đâu là điều có thể nhượng bộ trong tiến trình đàm phán.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ngày 21/4 nói rằng Iran cần phải “vững bước chống lại bất công và các yêu cầu quá đáng” từ Mỹ, nhưng cũng chỉ ra rằng “việc kéo dài xung đột không mang lại lợi ích cho bất cứ ai, kể cả Iran lẫn đối thủ”.
Thủ tướng Sharif đã gửi lời cảm ơn Tổng thống Trump, khẳng định Islamabad sẽ tiếp tục thúc đẩy các bên tìm kiếm thỏa thuận chấm dứt xung đột tại Trung Đông. Giới chức Mỹ kỳ vọng việc gia hạn ngừng bắn sẽ mở đường cho các cuộc đàm phán chi tiết hơn trong những tuần tiếp theo để hoàn thiện các điều khoản cụ thể.
Gregory Brew, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran và thị trường dầu mỏ tại Eurasia Group, cho rằng các bên nên “từ bỏ những yêu cầu tối đa” và đưa ra tín hiệu thiện chí nào đó để cho thấy họ nghiêm túc trong việc tìm kiếm giải pháp. “Đàm phán có thể còn mơ hồ, nhưng ít nhất giao tranh sẽ không bùng phát trở lại ngay lập tức”, ông viết trên mạng xã hội X.
Tờ Khmer Times ngày 2.6 dẫn lời Thủ tướng Campuchia Hun Manet cho hay chính phủ nước này vừa chính thức gửi thông báo tới Thái Lan và Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Antonio Guterres để khởi xướng thủ tục hòa giải bắt buộc theo Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) liên quan đến các tranh chấp chồng lấn về tuyên bố chủ quyền biển giữa hai nước.
Trong thông điệp đặc biệt gửi tới người dân Campuchia, Thủ tướng Hun Manet cho biết quyết định này được đưa ra nhằm bảo vệ chủ quyền và quyền hàng hải của Campuchia theo luật pháp quốc tế, đồng thời tiếp tục theo đuổi quan hệ hòa bình và hợp tác với Thái Lan.
"Campuchia luôn tìm cách giải quyết tranh chấp với các nước láng giềng một cách hòa bình. Chúng tôi tiếp tục tìm kiếm mối quan hệ với Thái Lan trên cơ sở hòa bình, hợp tác và tôn trọng lẫn nhau. Trong khi đó, chủ quyền và quyền hàng hải của Campuchia phải được tôn trọng", ông nói.
Theo nhà lãnh đạo, trong hơn hai thập niên, hai quốc gia đều hoạt động theo Bản ghi nhớ năm 2001, một khuôn khổ song phương nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các cuộc đàm phán về phân định ranh giới biển và cho phép cùng phát triển các khu vực biển tranh chấp.
Ông cho biết Campuchia đã nhiều lần kêu gọi Thái Lan duy trì khuôn khổ này sau khi Thái Lan ra tín hiệu về ý định rút lui. Tuy nhiên, cuối cùng Thái Lan vẫn tiến hành rút lui, khiến Bản ghi nhớ năm 2001 không còn được áp dụng.
Ông Hun Manet giải thích rằng Campuchia hiện lựa chọn sử dụng hòa giải bắt buộc theo UNCLOS, cơ chế giải quyết tranh chấp một cách hòa bình cho phép các quốc gia trình bày quan điểm của mình trước một ủy ban độc lập gồm năm thành viên là các chuyên gia luật quốc tế.
Ông dẫn chứng tiền lệ của Timor-Leste và Úc, hai nước đã giải quyết thành công tranh chấp biên giới biển thông qua một quy trình tương tự vào năm 2018, và cho biết Campuchia hy vọng cơ chế này sẽ một lần nữa chứng minh hiệu quả của luật pháp quốc tế trong việc giải quyết tranh chấp một cách hòa bình.
Bình luận về thông tin trên, Reuters ngày 2.6 dẫn lời Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul nói rằng ông không biết Campuchia đã khởi xướng quy trình hòa giải bắt buộc theo luật quốc tế nhằm giải quyết tranh chấp biên giới biển kéo dài giữa hai nước.
Trong thông báo ngày 21-5, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Israel, ông Oren Marmorstein, cho biết "tất cả các nhà hoạt động nước ngoài" trên đội tàu đến Gaza đã bị trục xuất. Ông này kế đó cảnh báo Israel sẽ không dung thứ cho bất kỳ hành động nào vi phạm lệnh phong tỏa trên biển đối với Dải Gaza, một hành động mà ông khẳng định là "đúng luật".
Hôm 19-5, hải quân Israel cho hay đã chặn bắt con tàu cuối cùng thuộc nhóm khoảng 50 tàu của Tổ chức Global Sumud Flotilla đang chở một lượng hàng viện trợ mang tính tượng trưng đến Gaza.
Theo truyền thông quốc tế, nhóm tàu này muốn thách thức lệnh phong tỏa "phi lý" của Israel với Gaza, đồng thời thu hút sự chú ý quốc tế đối với khủng hoảng nhân đạo tại dải đất này.
Đài Al Jazeera cho biết có khoảng 430 nhà hoạt động đến từ 40 quốc gia khác nhau tham gia đội tàu nói trên. Họ bị bắt giữ trên biển hôm 18-5, sau đó được chuyển đến một trại giam trên đất liền.
Sự chỉ trích xuất hiện sau khi Bộ trưởng An ninh quốc gia Israel Itamar Ben-Gvir đăng tải một video trên X hôm 20-5. Trong đó, ông chế giễu các nhà hoạt động đang bị bắt quỳ trên sàn nhà với hai tay bị trói ra sau lưng kèm dòng chữ "Chào mừng đến với Israel".
Cách hành xử của ông Ben-Gvir khiến Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cũng phải lên tiếng chỉ trích gay gắt, cho rằng hành động này không phù hợp với các giá trị và chuẩn mực của Tel Aviv.
Nhiều nước, trong đó có Mỹ, Pháp, Ý, Canada, Anh và Ireland đã lên tiếng phản đối, bày tỏ quan ngại về điều kiện giam giữ những người bị bắt. Một số nước đã triệu tập đại sứ Israel, yêu cầu giải thích và xin lỗi.
Theo Al Jazeera, những người bị trục xuất sẽ rời Israel bằng máy bay từ sân bay Ramon ở miền nam Israel. Chỉ có số ít trong nhóm khởi hành từ sân bay Ben Gurion ở Tel Aviv.
Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan xác nhận nước này đang thực hiện 3 chuyến bay đặc biệt để đưa công dân Thổ Nhĩ Kỳ cũng như những người tham gia từ nước thứ ba đến Thổ Nhĩ Kỳ.
Mặc dù đã đạt thỏa thuận ngừng bắn với lực lượng Hamas ở Dải Gaza từ tháng 10-2025, Israel vẫn duy trì lệnh phong tỏa trên biển và chặn bắt một số đội tàu mang tiếp tế đến dải đất này.
Theo Al Jazeera, đây là vụ trục xuất nhanh nhất từ trước tới nay, khi Israel đang nỗ lực hạn chế thiệt hại về hình ảnh do video của ông Ben-Gvir gây ra. Nhiều người Palestine tin rằng sự việc đã thu hút nhiều sự chú ý của quốc tế hơn trước do những người bị bắt thuộc nhiều quốc tịch.
"Ít nhất hai siêu tàu chở dầu thuộc Công ty Vận tải dầu Quốc gia Iran (NITC) là DIONA (9569695) và HERO2 (9362073) đã rời khu vực bị hải quân Mỹ phong tỏa, vận chuyển tổng cộng khoảng 3,8 triệu thùng dầu thô của Iran", trang theo dõi vận tải dầu mỏ TankerTrackers đăng trên X ngày 17/6.
Thông tin của TankerTrackers dựa trên dữ liệu theo dõi kỹ thuật số, đồng thời được đối chiếu và xác nhận bằng ảnh vệ tinh.
TankerTrackers sau đó cập nhật thêm rằng một tàu chở dầu khác của NITC cũng đã "vượt qua khu vực, mang theo 1 triệu thùng dầu thô của Iran".
Những thông tin này cho thấy Mỹ dường như đã dỡ bỏ lệnh phong tỏa vốn áp dụng với tất cả tàu đến và đi từ cảng của Iran. Diễn biến này xảy ra hai ngày trước khi Washington và Tehran dự kiến ký thỏa thuận hòa bình tại khu nghỉ dưỡng núi Burgenstock ở Thụy Sĩ. Văn kiện đã được các bên đồng thuận về nguyên tắc, nhưng vẫn còn thiếu nhiều chi tiết, như chương trình hạt nhân của Iran và lộ trình dỡ bỏ trừng phạt.
Wall Street Journal hôm 16/6 đưa tin theo thỏa thuận chấm dứt chiến sự, Mỹ để Iran lập tức nối lại hoạt động bán dầu và nhiên liệu. Việc miễn áp dụng trừng phạt đối với xuất khẩu dầu sẽ có hiệu lực ngay sau lễ ký, đồng thời mở rộng sang các dịch vụ như ngân hàng, vận tải và bảo hiểm.
Theo giới chức, các cuộc thương lượng về thỏa thuận cuối cùng sẽ bắt đầu ngay sau lễ ký tại Thụy Sĩ và kéo dài 60 ngày, nhằm đưa ra quyết định về tương lai chương trình hạt nhân Iran cũng như kế hoạch dỡ bỏ lệnh trừng phạt kinh tế quốc tế đối với Tehran.
Thông tin eo biển Hormuz sẽ mở lại đã khiến giá dầu thế giới giảm mạnh. Tuy nhiên, sự lạc quan rằng cuộc chiến có thể sắp kết thúc đã phần nào bị phủ bóng bởi các đợt tấn công mới của Israel ở miền nam Lebanon. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tuyên bố lực lượng nước này sẽ tiếp tục hiện diện tại Lebanon, Syria và Dải Gaza "chừng nào còn cần thiết".
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi hôm 16/6 nói rằng nội dung quan trọng nhất của thỏa thuận là chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn giao tranh trên mọi mặt trận, bao gồm cả ở Lebanon. Theo ông, việc chấm dứt chiến sự sẽ chưa thể được coi là hoàn tất "nếu lực lượng Israel chưa rút khỏi các vùng lãnh thổ mà họ đã chiếm giữ trong cuộc chiến này".
