Nghiêm Hoàng Linh, 35 tuổi, hiện làm việc ở trường Toán và Thống kê, Đại học Sydney – ngôi trường top 25 thế giới, top 3 ở Australia theo bảng xếp hạng đại học QS 2026.
Năm ngoái, Linh cùng ba cộng sự ở Đại học Sydney và Đại học Quốc gia Australia triển khai dự án Discovery Projects do Hội đồng Nghiên cứu Australia (ARC) tài trợ, với kinh phí gần 500.000 AUD (khoảng 360.000 USD). Giữa tỷ lệ cạnh tranh với chỉ 13% hồ sơ được chọn, dự án của nhóm thuyết phục hội đồng bởi khả năng giải mã những cấu trúc phức tạp trong mạng xã hội và sinh học.
Trước một dấu ấn trong hành trình nghiên cứu, Linh nhớ về “cú trượt” thời mới tốt nghiệp đại học, khiến anh thay đổi hoàn toàn tư duy về sự nghiệp.
Linh sinh ra ở Hà Nội, là cựu học sinh chuyên Toán – Tin, trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Tốt nghiệp Đại học Miami ở Florida, Mỹ, năm 2015, với thành tích học thuật, điểm GRE (bài thi chuẩn hóa dùng ứng tuyển sau đại học) thuộc nhóm top đầu và một công bố khoa học quốc tế “dắt lưng”, Linh tự tin ứng tuyển chương trình tiến sĩ ở các đại học hàng đầu thế giới. Linh nói chờ đợi một “tấm vé rực rỡ” cho tương lai, nhưng kết quả trả về là những “gáo nước lạnh”. Các trường đồng loạt từ chối, một số nơi chỉ đưa ra lời đề nghị học thạc sĩ.
“Có lúc tôi đã nghĩ hoặc là trường top hoặc là không đi đâu cả”, Linh nhớ lại. Sự thất vọng lớn đến mức khi Southern Methodist University (SMU), ngôi trường mà Linh xếp vào nhóm “dự phòng”, mời nhập học với gói học bổng Fellowship đặc biệt dành cho sinh viên xuất sắc, anh vẫn đắn đo.
Sự do dự kéo dài đến khi Linh tìm đến giảng viên hướng dẫn cũ để xin lời khuyên. Thầy đã nói một câu khiến anh thức tỉnh: “Tuyển sinh tiến sĩ ở đâu cũng cạnh tranh khốc liệt và chỉ có rất ít người được nhận. Cuối cùng, giá trị của bằng PhD là do chính em tạo ra”.
Lời khuyên ấy giúp Linh gỡ bỏ áp lực về danh tiếng để bắt đầu nhìn nhận các lựa chọn bằng tiêu chí phù hợp: Nhóm nghiên cứu có chiều sâu, quy mô người học ít để được giáo sư hướng dẫn sát sao và chương trình học cho phép tập trung tối đa vào nền tảng lý thuyết. Anh chọn SMU, lấy bằng tiến sĩ Thống kê vào năm 2019 sau 3,5 năm.
Sau này, Hoàng Linh nhận ra cú trượt khỏi các trường top không phải là thất bại, mà là điểm khởi đầu cho sự trưởng thành trong tư duy.
“Khoa học là bình đẳng. Các nhà khoa học được ghi nhớ không phải bởi nơi họ làm việc, mà bởi những công trình họ để lại”, anh nhìn nhận.
Để hoàn tất chương trình PhD trong thời gian ngắn hơn so với thông thường (5 năm), Linh cho rằng chìa khóa nằm ở việc xây dựng nền tảng vững chắc và tư duy “luôn tìm cái mới” trong từng dự án nhỏ.
Ở SMU, anh tập trung vào 6 lớp học nền tảng về Lý thuyết, Thống kê ứng dụng và Tính toán trong năm đầu. Linh nhận định những môn cơ sở ở trình độ tiến sĩ khác xa bậc đại học, thạc sĩ về cả độ khó lẫn khối lượng kiến thức. Tại đây, mọi kết quả dù là nhỏ nhất đều phải được chứng minh chặt chẽ bằng toán học.
“Bạn sẽ gặp một cú sốc lớn khi đang ở chỗ tiêu thụ kiến thức chuyển sang tư thế của người sản xuất kiến thức. Bạn không học để tích lũy cái đã có, mà học để sáng tạo ra cái mới chưa từng tồn tại”, Linh chia sẻ.
Chàng trai Việt sau đó vượt qua thử thách lớn nhất để trụ lại là kỳ thi sát hạch cuối năm thứ nhất, kéo dài ba ngày. Trong đó, ngày đầu tiên là bài thi Lý thuyết “marathon” trong 8 tiếng liên tục. Ngày thứ hai tập trung vào tư duy mô hình trong 5 tiếng, cuối cùng là 6,5 tiếng giải quyết dữ liệu thực trên máy tính.
Bước sang năm thứ hai, Linh bắt đầu rèn luyện tư duy sáng tạo thông qua các dự án cuối kỳ. Anh luôn tự đặt ra áp lực phải tìm thấy “cái mới” trong mọi đề tài nghiên cứu.
“Công việc nghiên cứu không thể chờ đợi ý tưởng từ trên trời rơi xuống. Tôi lập danh sách ý tưởng từ việc đọc hàng loạt bài báo, dù có cái không tốt nhưng chúng là mồi lửa cho những phát hiện sau này”, anh chia sẻ.
Thói quen này giúp anh vượt qua kỳ thi sát hạch thứ hai chỉ trong 30 ngày bằng việc phát triển một ý tưởng nghiên cứu mới từ các tài liệu được giao.
Linh nhìn nhận một yếu tố khác giúp anh về đích sớm là sự đồng hành của người hướng dẫn. Linh được làm việc với một giáo sư trẻ, sẵn sàng phản hồi email lúc nửa đêm, dành cả ngày để cùng anh sửa lỗi code hay trau chuốt từng câu chữ trong bản thảo. Nhờ đó, Linh tốt nghiệp với ba bài đăng trên các tạp chí uy tín hàng đầu.
Làm việc tại Đại học Sydney từ năm 2022, chủ đề bao trùm trong các nghiên cứu của Linh là phát triển các phương pháp và lý thuyết thống kê hiện đại để khai thác tri thức từ dữ liệu lớn. Theo anh, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ đã dẫn tới những tập dữ liệu lớn, nhiều chiều, có cấu trúc phụ thuộc phức tạp theo thời gian, không gian và mạng lưới. Điều này làm nảy sinh nhu cầu cấp thiết về phương pháp thống kê mới, có khả năng chắt lọc thông tin, nhưng vẫn bảo toàn khả năng đưa ra các dự báo đáng tin cậy.
Dự án hiện tại của Linh và các cộng sự cũng vì mục tiêu này. Các phương pháp nhằm “lọc” ra phần thông tin quan trọng từ những bộ dữ liệu khổng lồ và nhiều tầng liên kết – từ dữ liệu gene, hồ sơ bệnh án cho tới hành vi trên mạng xã hội. Nhờ đó, các nhà sinh học có thể hiểu rõ hơn cơ chế gây bệnh, trong khi các nhà quản lý có thêm công cụ nhận diện và hạn chế sự lan truyền của thông tin sai lệch trên môi trường số.
Linh quan niệm nếu khoa học giống như một kim tự tháp 100 tầng, người ta thường chỉ nhớ viên gạch đầu tiên và cuối cùng. Nhưng từ tầng hai đến 99 là cả một hành trình dài với nhiều người.
“Tôi nghĩ điều quan trọng không phải mình đứng ở tầng nào, mà là có đang góp một viên gạch có ích cho nó hay không”, anh nói.
Kết thúc ngày thi đầu tiên của kỳ thi lớp 10 tại TP.HCM, ông Nguyễn Văn Phong, Phó giám đốc Sở GD-ĐT TP.HCM, thông tin trong buổi sáng thi môn ngữ văn, có 603 thí sinh vắng mặt còn buổi chiều, với môn thi ngoại ngữ có 611 thí không tham dự.
Như vậy, tổng số thí sinh vắng thi trong ngày thi lớp 10 đầu đầu tiên chiếm tỷ lệ khoảng 0,4%.
Cũng theo thông tin từ Sở GD-ĐT, trong buổi sáng, môn thi đầu tiên ngữ văn, tại các điểm thi Trường THCS Hà Huy Tập (P.Gia Định) và THCS Đặng Tấn Tài (P.Phước Long), ghi nhận một số thí sinh bị bệnh trong quá trình thi, phải xuống phòng y tế từ 5 đến 10 phút. Các điểm thi đã tiến hành lập biên bản sự cố bất thường. Do nguyên nhân xuất phát từ phía thí sinh, các trường hợp này không được bù giờ thi.
Tại điểm thi Trường THCS Đặng Thúc Vịnh (xã Đông Thạnh), ghi nhận 1 thí sinh sử dụng máy trợ thính trong phòng thi mà không thông báo trước cho điểm thi. Phòng Quản lý chất lượng Sở GD-ĐT đã yêu cầu điểm thi lập biên bản bất thường, đồng thời vẫn cho phép thí sinh tiếp tục sử dụng thiết bị trong suốt buổi thi. Điểm thi được đề nghị yêu cầu thí sinh bổ sung đầy đủ giấy tờ chứng nhận khuyết tật sau khi kết thúc buổi thi.
Tại điểm thi Trường THCS Kiến Thiết (P.Bàn Cờ), ghi nhận 1 thí sinh thường xuyên mất ổn định trong phòng thi gây ảnh hưởng đến trật tự. Sau buổi thi, điểm thi đã lập biên bản bất thường và mời phụ huynh đến làm việc. Trường hợp thí sinh tiếp tục có hành vi tương tự trong buổi thi chiều, sẽ được chuyển sang thi tại phòng dự phòng. Qua xác minh, thí sinh này được xác định có vấn đề về trí tuệ, tuy nhiên chưa hoàn thiện thủ tục cấp giấy chứng nhận khuyết tật theo quy định.
Vào buổi thi chiều nay, môn ngoại ngữ, một số điểm thi phát hiện một số đề thi bị mất chữ ở trang 2 và trang 3. Các điểm thi liên quan đã được yêu cầu mở đề dự phòng và tiến hành lập biên bản sự cố theo quy định.
Kỳ thi lớp 10 năm nay ghi nhận 1 thí sinh vi phạm quy chế thi trong giờ thi môn ngữ văn và 1 thí sinh sử dụng tài liệu trong giờ thi môn ngoại ngữ.
Ông Nguyễn Văn Phong cho biết, qua công tác kiểm tra, các lực lượng an ninh đầy đủ, trực đêm, trực cổng đúng quy định, tình hình điểm thi diễn ra bình thường.
Lãnh đạo Sở GD-ĐT cho biết năm nay TP thay đổi cách vận chuyển đề thi, bài thi ở kỳ thi tuyển sinh lớp 10 nhằm phù hợp với quy mô tổ chức lớn nhất từ trước đến nay. Đề thi đã được chuyển đến các điểm thi trước thi một ngày thay vì giao vào sáng sớm từng buổi thi như trước đây. Bài thi cũng sẽ được thu nhận vào buổi thi cuối cùng của kỳ thi, thay cho việc thu sau mỗi ngày thi.
Đây là lần đầu TP.HCM áp dụng cách thức vận chuyển này đối với kỳ thi tuyển sinh lớp 10 do sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu, TP.HCM có quy mô tổ chức thi tăng mạnh, trải rộng trên 168 phường, xã và đặc khu.
Sở GD-ĐT TP.HCM cho biết Công an TP.HCM phối hợp đảm bảo an toàn tuyệt đối cho các khâu ra đề, in sao, vận chuyển, bảo quản đề thi và bài thi; bảo vệ các điểm thi, điểm chấm thi và khu vực in sao đề trong kỳ thi lớp 10.
Trên sân khấu vinh danh các học sinh đạt giải kỳ thi học viên giỏi các môn văn hoá lớp 12 chương trình Giáo dục thường xuyên (GDTX) cấp thành phố của Sở GD&ĐT Hà Nội, Nguyễn Khắc Nam, học sinh lớp 12G Trung tâm GDNN-GDTX Quốc Oai, đại diện cho hơn 600 học viên đạt giải phát biểu cảm nghĩ.
“Có thể mỗi người đến với môi trường GDTX bằng những xuất phát điểm khác nhau nhưng chúng em có chung niềm tin vào bản thân và không cho phép mình dừng lại”, Nam nói.
Nam là thí sinh duy nhất đạt giải nhất môn toán cấp thành phố năm nay với số điểm là 18, đồng thời là 1 trong 6 giải nhất cấp thành phố, trong tổng số hơn 1.200 thí sinh dự thi.
Ba năm trước (năm 2023), Nam đăng ký nguyện vọng 1 lớp 10 công lập vào Trường THPT Phan Huy Chú - Quốc Oai. Em đạt tổng 26,5 điểm, trong khi điểm chuẩn của trường là 27,75. Riêng môn toán, Nam chỉ được 4,5 điểm.
“Thời điểm đó, em rất lười học và học không tốt”, Nam tâm sự. Sau kỳ thi thất bại, Nam vào học tại Trung tâm GDNN-GDTX Quốc Oai, được xếp vào lớp 10G, theo tổ hợp xã hội với các môn tự chọn là địa lý, giáo dục kinh tế và pháp luật…
Khởi đầu ấy không gợi nhiều kỳ vọng về một học sinh giỏi toán. Nhưng chính tại môi trường GDTX, Nam dần thay đổi cách học và cả cách nhìn về bản thân.
Nam kể, khi vào trường, sự nghiêm khắc của thầy cô khiến em chú tâm hơn trong học tập. Điểm số môn toán bắt đầu cải thiện qua từng bài kiểm tra. Đến học kỳ 2 lớp 10, nam sinh nhận ra mình thực sự thích môn học này.
“Em càng học càng thấy toán rất thú vị. Càng dành nhiều thời gian học thì điểm càng cao, rồi từ đó em càng say mê hơn”, Nam nói.
Từ một học sinh từng mất gốc, Nam bắt đầu duy trì thói quen mỗi tối dành 2-3 tiếng học toán. Ngoài bài trên lớp, em tự tìm thêm đề thi trên mạng để luyện tập.
Những đêm thức khuya dần trở thành nhịp sinh hoạt quen thuộc của cậu học trò GDTX.
“Có những lúc vô cùng mệt mỏi với những giấc ngủ chập chờn không trọn vẹn. Áp lực và thử thách là điều không thể tránh khỏi. Buông xuôi để thành tàn tro hay mài giũa thành kim cương là lựa chọn và quyết định của mỗi người”, Nam chia sẻ trong bài phát biểu của mình.
Lớp 12, Nam được cô giáo chủ nhiệm chọn vào đội tuyển học sinh giỏi toán của trường. Từ kỳ thi cấp cụm, Nam tiếp tục được chọn thi cấp thành phố và bứt phá với giải nhất.
Nam cho biết, giải thưởng giúp em có thêm sự tự tin và động lực học tập mạnh mẽ hơn trước.
Dự định sau tốt nghiệp của Nguyễn Khắc Nam là xét tuyển học bạ vào các trường đại học có ngành kinh tế, nơi em có thể phát huy thế mạnh môn toán.
Tuy nhiên, Nam cũng hiểu rõ hạn chế của mình khi không học tổ hợp tự nhiên. Từ lớp 10, em đã theo tổ hợp xã hội nên không có các môn vật lý, hóa học trong tổ hợp xét tuyển, dẫn đến hạn chế đáng kể trong việc chọn trường.
Nam không né tránh điều đó. Em nói mình luôn chuẩn bị cả những phương án khác cho tương lai.
Nếu không đỗ trường yêu thích, Nam sẽ học cao đẳng nghề ngành cơ khí - lĩnh vực kỹ thuật vốn là thế mạnh của mình, sau đó tham gia thị trường lao động sớm để tự lập.
Cũng tại lễ vinh danh, Giám đốc Sở GD&ĐT Hà Nội Nguyễn Văn Hiền chia sẻ, học viên trong hệ GDTX có hoàn cảnh rất đa dạng. Có em vừa học văn hóa vừa học nghề, có em vừa phụ giúp gia đình vừa đi học, có em từng học gián đoạn rồi quay trở lại trường lớp. “Mỗi em là một câu chuyện đẹp về nghị lực học tập vươn lên”, ông Hiền nói.
Lãnh đạo Sở GD&ĐT Hà Nội cũng nhấn mạnh, chương trình GDTX không phải lựa chọn thay thế hay “phân khúc thấp” trong giáo dục, mà là hướng đi phù hợp với nhiều người học khác nhau, góp phần xây dựng xã hội học tập.
Từ dịch lời nói trực tiếp trong các cuộc gọi video đến tính năng lồng tiếng tự động trên TikTok, AI đang xóa nhòa rào cản ngôn ngữ với tốc độ chưa từng có. Các công cụ của OpenAI, Meta, Google cùng nhiều hãng khác hiện có thể dịch gần như tức thì giữa hàng chục ngôn ngữ.
Vậy nếu máy móc làm điều này nhanh hơn và chính xác hơn con người, thì nhiều năm học ngoại ngữ còn có ý nghĩa gì? Câu trả lời không đơn giản như ta tưởng.
Từ trước đến nay, con người luôn chuyển giao một phần công việc nhận thức cho công cụ hỗ trợ: chữ viết giúp giảm gánh nặng ghi nhớ, máy tính bỏ túi thay thế tính nhẩm. AI cũng nằm trong dòng chảy phát triển ấy. Nhưng từ chỗ AI là công cụ hỗ trợ đến chỗ hoàn toàn phụ thuộc vào AI mà không học ngoại ngữ - đó là một sai lầm.
Trên trang The Conversation, tiến sĩ Olivia Maurice và phó giáo sư Mark Antoniou (cùng thuộc Đại học Tây Sydney) chỉ ra rằng chính nỗ lực mới là yếu tố then chốt trong quá trình học ngoại ngữ.
Khi người học vật lộn với ngữ pháp, tìm kiếm từ ngữ phù hợp hay xây dựng ý nghĩa giữa nhiều ngôn ngữ, các mạng lưới thần kinh liên quan đến trí nhớ, sự tập trung và nhận thức được kích hoạt. Theo thời gian, điều này giúp kiến thức được khắc sâu hơn nhiều so với việc tiếp xúc thụ động.
Các nhà tâm lý học gọi đây là "những khó khăn đáng mong muốn" - những thử thách tuy khiến việc học có vẻ kém hiệu quả trước mắt, nhưng lại củng cố trí nhớ dài hạn và tạo nền tảng hiểu biết vững chắc hơn.
Sự vận động trí óc bền bỉ đó còn góp phần tạo nên "khả năng phục hồi nhận thức" - năng lực giúp não bộ duy trì hoạt động khi con người già đi. Não bộ của người đa ngôn ngữ phải liên tục xử lý, theo dõi ngữ cảnh và thích nghi linh hoạt giữa các ngôn ngữ.
Các nghiên cứu cũng chỉ ra mối liên hệ giữa việc sử dụng nhiều ngôn ngữ với thời điểm khởi phát bệnh Alzheimer muộn hơn và quá trình lão hóa tích cực hơn. Nhìn chung, sử dụng nhiều ngôn ngữ trong thời gian dài dường như là một dạng rèn luyện trí não mà tác động của nó được tích lũy suốt cả đời.
AI dịch thuật vượt trội ở tốc độ và khả năng tiếp cận, nhưng nó vận hành dựa trên nhận dạng khuôn mẫu, chứ không phải sự thấu hiểu được hình thành từ trải nghiệm sống. AI vẫn gặp khó khăn với ngữ cảnh văn hóa, sắc thái ngôn ngữ, sự hài hước hay những tầng ý nghĩa gắn với cảm xúc - đặc biệt với các ngôn ngữ ít dữ liệu huấn luyện.
Ở trạng thái tốt nhất, AI chỉ nắm bắt được lớp nghĩa "từ vựng" của ngôn ngữ, trong khi bỏ lỡ hoàn toàn khía cạnh xã hội.
Hãy nhớ lại cảnh phim trong bộ phim hài lãng mạn Love Actually: nhân vật Jamie (do diễn viên Colin Firth thủ vai) vụng về nhưng chân thành cầu hôn Aurelia bằng thứ tiếng Bồ Đào Nha ngập ngừng. Khoảnh khắc ấy xúc động chính bởi nỗ lực, sự dễ tổn thương và thành ý chứa trong những lời nói chưa hoàn hảo. Nếu thay bằng phần mềm dịch theo thời gian thực, thứ còn lại chỉ là thông tin chứ không còn là biểu đạt cảm xúc.
Trên báo The Guardian, ông Diego Marani - tiểu thuyết gia người Ý, nguyên phiên dịch viên tại Ủy ban châu Âu - nhấn mạnh rằng dù các hệ thống AI được cung cấp đầy đủ thông tin về một quốc gia và nền văn hóa của nước đó, chúng vẫn luôn thiếu khả năng đánh giá hoàn cảnh thực tế. Không có gì bảo đảm AI sẽ không mắc sai sót.
Năm 2019, nhân viên tại một trung tâm giam giữ của Cơ quan Thực thi di trú và Hải quan Mỹ (ICE) đã sử dụng AI để xử lý hồ sơ xin tị nạn. Nhưng công cụ dịch giọng nói này không thể hiểu được giọng địa phương của người nộp đơn, khiến đương sự bị giam giữ suốt sáu tháng trong tình trạng gần như không thể giao tiếp hay được thấu hiểu bởi bất kỳ ai.
Học một ngôn ngữ không chỉ là biết dịch - mà là hiểu cách người khác suy nghĩ, hệ giá trị của họ, ý nghĩa được hình thành từ bối cảnh và lịch sử. Sự hiểu biết văn hóa ấy chỉ có thể phát triển qua tương tác và trải nghiệm trực tiếp, và đó là điều con người không thể giao phó cho máy móc.
AI chắc chắn sẽ tiếp tục thay đổi cách học ngôn ngữ: cá nhân hóa việc giảng dạy, giảm rào cản, cung cấp phản hồi trên quy mô lớn. Nhưng quá trình nhận thức và trải nghiệm văn hóa đến từ việc tự mình học một ngôn ngữ - đó là điều AI không thể thay thế.
