Khi ánh đèn sân khấu bật sáng, tiếng nhạc nổi lên, những câu rao dí dỏm nối nhau giữa tiếng cười khán giả, lô tô cho thấy mình chưa từng biến mất khỏi đời sống hôm nay.
Ở nhiều nơi, từ sân bãi lưu diễn nhỏ dựng tạm đến những sân khấu được đầu tư bài bản trong trung tâm đô thị, loại hình từng gắn với hội chợ quê vẫn đang tìm cách bước tiếp trong một thời đại rất khác.
Nếu trước đây, lô tô chủ yếu hiện diện trong ký ức của những mùa hội làng, những đêm hội chợ đông người hay các dịp lễ tết náo nhiệt, thì nay nó bước vào bối cảnh mới: nơi khán giả thay đổi thói quen thưởng thức, công nghệ len sâu vào đời sống và ngành giải trí phát triển với tốc độ nhanh hơn bao giờ hết. Nhưng để tồn tại, lô tô không thể chỉ sống bằng ký ức.
Trao đổi với PV Thanh Niên, PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ, Viện Phát triển năng lực lãnh đạo, Đại học Quốc gia TP.HCM cho rằng yếu tố cản trở lớn nhất của nghề hát lô tô chính là tính dân gian tự phát của nó.
Nếu tiến hành cải biên nghệ thuật hát lô tô để đảm bảo yêu cầu về tính nghệ thuật và nội dung, ý nghĩa biểu trưng thì e rằng loại hình diễn xướng này sẽ phải cải biên, thay đổi quá nhiều, rất có thể sẽ chuyển đổi thành một loại hình diễn xướng khác, không còn là hát lô tô nữa.
Khán thính giả càng được định hướng hưởng thụ các loại hình nghệ thuật diễn xướng có tính nghệ thuật và tính biểu trưng ngày càng cao, họ có thể không tìm thấy sự yêu mến và gắn bó với loại hình hát lô tô.
Thêm vào đó, ông Thơ cho rằng hát lô tô bao đời nay gắn bó với đời sống văn hóa nông thôn, khi đứng trước hiện thực xã hội Việt Nam đang đô thị hóa mạnh mẽ sẽ gặp phải thử thách về nguồn khán giả. Để thu hút khán giả, các đoàn hát buộc phải tìm kiếm và áp dụng các hình thức khác nhau vốn chưa được số đông người dân ủng hộ để thu hút khách. Điều này càng làm giảm đi lòng thiện cảm của một số người dân.
Khó có được giải pháp cải thiện tình hình này ngay tức thời. Song, theo PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ, bản thân đoàn lô tô, người hát lô tô trước hết phải gìn giữ nét văn minh, thanh lịch của nghề hát, của không gian tổ chức hát lô tô. Cùng với đó phải tìm cách cải biên một phần ca từ lẫn nghệ thuật hát sao cho đạt được ngưỡng thẩm mỹ, ngưỡng nghệ thuật và hệ giá trị, ý nghĩa cần thiết để có thể đáp ứng nhu cầu của công chúng đương đại.
Nói cách khác, ông Thơ nhận định, loại hình hát lô tô muốn tồn tại và phát triển lâu dài phải tự xây dựng, bồi đắp và trưng bày ra công chúng những nét tinh hoa sâu sắc của chính mình.
Nghề hát lô tô hiện nay có thể trở thành một sinh kế ổn định, lâu dài trong xã hội hiện đại khi người làm nghề phải đối mặt với các vấn đề như tuổi nghề ngắn, sức khỏe và định kiến xã hội.
Bàn về việc này, PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ cho rằng với các điều kiện xã hội đương đại, nhất là làn sóng công nghiệp văn hóa và truyền thông đại chúng phát triển mạnh mẽ, nghề hát lô tô khó có thể trở thành một sinh kế ổn định và lâu dài.
Lý do thì có nhiều, trong đó phải nhấn mạnh tính dân gian tự phát của nghệ thuật hát lô tô. Một loại hình nghệ thuật diễn xướng ngoài các yếu tố giai điệu, âm thanh, hình ảnh phù hợp với thị hiếu thưởng thức của công chúng thì yếu tố nghệ thuật (bao gồm cả tính nghệ thuật trong hệ thống ca từ, hình ảnh biểu trưng về nội dung và tính sâu sắc của ý nghĩa, giá trị) cần được trau chuốt để đảm bảo tính bền vững trong lòng công chúng.
Do xuất phát điểm là loại hình giải trí dân gian, bình dị, ông Thơ đánh giá nghề hát lô tô chưa đạt được ngưỡng nghệ thuật cần thiết để có thể đáp ứng nhu cầu công chúng có trình độ học vấn và nhu cầu hưởng thụ nghệ thuật ngày càng cao.
Có ý kiến cho rằng nghề hát lô tô là một loại hình văn hóa dân gian, nhưng cũng có quan điểm xem đây là biến tướng của yếu tố may rủi, cờ bạc, đỏ đen. Theo PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ, loại hình này xuất phát từ nhu cầu giải trí của một số người dân nông thôn xưa, khi mà các loại hình giải trí còn đơn sơ, thiếu thốn.
“Yếu tố may rủi thì thực ra loại hình xổ số kiến thiết cũng có, vấn đề là cách tổ chức, cách vận hành và tính pháp lý của loại hình xổ số may mắn trong buổi hát lô tô”, ông Thơ nhìn nhận và cho rằng: “Nếu tất cả đã phù hợp với luật pháp quy định và bản thân đoàn hát, người hát lô tô biết giữ chuẩn mực văn minh và tính nghệ thuật thì tôi nghĩ người dân sẽ không đánh giá tiêu cực”.
Tuy nhiên, theo ông Thơ, vấn đề còn nằm ở quản lý văn hóa ở địa phương, họ cần rà soát loại hình hoạt động nào của đoàn lô tô không phù hợp với thuần phong mỹ tục và luật pháp đương đại thì cần vận động, hỗ trợ thay đổi, thậm chí loại bỏ.
Cũng theo PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ, hát lô tô có thể xếp vào nhóm các loại hình diễn xướng dân gian đặc thù. Tính đặc thù nằm ở đối tượng hát, đối tượng nghe hát và bản thân loại hình diễn xướng này.
Ở các giai đoạn trước đây, một bộ phận người dân có thể tìm thấy ở các buổi hát lô tô giá trị giải trí tức thời. Ca từ lô tô giản dị, mộc mạc, mang tính “lắp ráp” từ nhiều nguồn khác nhau, từ ca dao tục ngữ, các điệu hò, vè, điệu lý dân gian cho đến các tác phẩm nghệ thuật đại chúng khác, ít nhiều cũng đủ để khán giả xưa cảm thấy thỏa mãn.
Theo ông Thơ, tính tương tác trực tiếp của những người hát với nhau cũng là một điểm thu hút quan trọng của loại hình này đối với công chúng, phần nào cũng thể hiện được trí tuệ và kỹ năng của người hát.
Do vậy, trong bối cảnh ấy, chúng ta có thể nhận thấy hát lô tô là một hoạt động văn hóa dân gian, góp phần bồi đắp đời sống văn hóa các cộng đồng cư dân ở nông thôn hay ngoại ô thành phố lớn.
Tuy nhiên, bối cảnh thay đổi, đối tượng thưởng thức lô tô đã thay đổi về gu thẩm mỹ và ngưỡng nghệ thuật, không ít người cho rằng hát lô tô không còn phù hợp nữa nếu không thay đổi.
Một câu hỏi lớn đặt ra là nếu thay đổi thì liệu hát lô tô có bị đánh mất bản sắc của mình hay không? Câu trả lời là có, nhưng không phải thay đổi nào cũng tiêu cực và cũng không phải được cho là “bản sắc” thật sự là bản sắc.
Bởi lẽ, theo PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ, hát lô tô là loại hình diễn xướng dân gian, được truyền khẩu qua dân gian, sau nhiều thế hệ đã không ngừng được cách tân, bồi đắp liên tục nên ngày một thay đổi. Từ đó, ông đặt ra câu hỏi: “Vậy chúng ta dựa vào đâu để khẳng định hát lô tô ở giai đoạn nào là “bản sắc”?
Cũng có ý kiến cho rằng hát lô tô thời trước khi bùng nổ công nghiệp văn hóa chứa đựng “bản sắc” và cố gắng gìn giữ nguyên trạng, vậy chúng ta phải chấp nhận sự thật là khán giả sẽ ngày một ít đi.
Tựu trung lại, theo PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ, bản thân hát lô tô đã từng là một loại hình văn hóa dân gian, song do sự phát triển của đời sống xã hội, loại hình diễn xướng này đã không còn phù hợp với gu thẩm mỹ và nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của số đông công chúng như trước nữa.
“Muốn tồn tại và phát triển, loại hình này phải tự thay đổi và cách tân chính mình. Đây không phải là xu hướng chạy theo khán giả, mà là quá trình hoàn thiện hóa”, PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ nhấn mạnh.
Trong câu chuyện của lô tô hôm nay, có lẽ thách thức lớn nhất không phải là thiếu người xem, mà là làm sao bước tới tương lai mà vẫn nhận ra mình trong đó. Khi giữ được cốt lõi và dám thay đổi phần hình thức, lô tô vẫn còn cơ hội sáng đèn lâu dài giữa đời sống hiện đại.
Dự báo thời tiết hôm nay 7.4, miền Bắc nắng nóng diện rộng và sẽ kéo dài trong nhiều ngày tới. Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, ngày hôm qua 6.4, khu vực Tây Bắc bộ, từ Thanh Hóa đến TP.Đà Nẵng đã xảy ra nắng nóng gay gắt, có nơi đặc biệt gay gắt với nhiệt độ cao nhất phổ biến 37 - 39 độ C.
Trong đó, một số khu vực có nắng nóng trên 40 độ C như các trạm: Tây Hiếu (Nghệ An) là 40,3 độ C; tại Hương Sơn (Hà Tĩnh) là 40,1 độ C; tại Đồng Hới (Quảng Trị) là 40,2 độ C.
Bà Trần Thị Thúy Nga, Dự báo viên, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, cho biết bắt đầu từ hôm nay 7.4, nắng nóng mở rộng ra toàn miền Bắc, riêng 2 tỉnh Quảng Ninh, Hải Phòng chưa xuất hiện nắng nóng.
Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia nhận định, đợt nắng nóng này ở các tỉnh miền Bắc, Trung bộ sẽ có khả năng kéo dài trong nhiều ngày tới.
Trong đó, khu vực Tây Bắc bộ, từ Thanh Hóa đến TP.Đà Nẵng, phía đông Quảng Ngãi đến Đắk Lắk sẽ là những nơi có cường độ nắng nóng gay gắt nhất với nền nhiệt độ cao nhất phổ biến trong khoảng 37 - 39 độ C, có nơi trên 40 độ C như tại: Sông Mã , Yên Châu (Sơn La); Tương Dương, Quỳ Hợp, Tây Hiếu, Con Cuông (Nghệ An)...
Dự báo hôm nay, nhiệt độ nắng nóng cao nhất từ Thanh Hóa đến TP.Huế hôm nay phổ biến từ 37 - 39 độ C, có nơi trên 40 độ C.
Dự báo thời tiết ở đông Bắc bộ, cao nguyên Trung bộ, Nam bộ có cường độ nắng nóng ít gay gắt hơn, nhiệt độ cao nhất trong khoảng 35 - 36 độ C.
Dự báo thời tiết Hà Nội hôm nay có nắng nóng, đêm không mưa. Nhiệt độ thấp nhất tại Hà Nội từ 26 - 28 độ C, cao nhất từ 34 - 36 độ C.
Bà Trần Thị Thúy Nga cũng cảnh báo, nắng nóng và nắng nóng gay gắt kết hợp với độ ẩm trong không khí giảm trong đợt này có gây ra ảnh hưởng không tốt đến tình hình sức khỏe. Người dân ở khu vực được cảnh báo có nắng nóng gay gắt nên hạn chế ra ngoài trong khung giờ cao điểm từ 11 giờ đến 16 giờ hàng ngày, bởi đây là thời điểm nắng nóng đạt cường độ mạnh nhất.
Từng có diện tích khoảng 232 ha, vùng chè Biển Hồ (xã Biển Hồ, Gia Lai), được xem là một trong những biểu tượng của phố núi Pleiku, gắn với lịch sử, văn hóa và cảnh quan đặc trưng của địa phương.
Nhưng sau nhiều năm chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phần lớn diện tích chè được thay thế bằng cà phê. Hiện còn hơn 62,7 ha chè nằm cạnh hàng thông cổ thụ, chùa Bửu Minh và hồ Ya Lũ, tạo nên quần thể cảnh quan đặc sắc của Gia Lai.
Những năm gần đây, nhiều diện tích chè đã già cỗi, năng suất giảm, xuất hiện tình trạng cây chết khô hoặc sinh trưởng kém. Trong khi đó, hiệu quả kinh tế từ cây chè ngày càng giảm khiến các hộ nhận khoán lo lắng về thu nhập và tương lai của một trong những vùng nguyên liệu, cảnh quan của địa phương.
Bà Nguyễn Thị Bích, hộ nhận khoán tại thôn Nghĩa Hưng 1, cho biết gia đình đang chăm sóc khoảng 2,7 sào chè (tương đương 0,135 ha). Theo bà, việc đốn chè chậm (trong kỹ thuật ngành chè, việc đốn chè thường phải được thực hiện từ cuối tháng 12 hoặc đầu tháng 1-PV) kết hợp với thời điểm tưới nước muộn khiến gần 15% diện tích bị chết.
Cách đó không xa, ông Phan Cao Thắng đang quản lý khoảng 1,5 ha chè gần khu vực chùa Bửu Minh và tuyến đường hành lang kinh tế phía đông. Ông cho biết hơn 20% diện tích chè của gia đình đã chết hoặc phát triển kém.
Còn gia đình ông Phan Văn Phú đã có 3 thế hệ gắn bó với vùng chè Biển Hồ, bản thân ông có hơn 60 năm trồng chè. Theo ông, khó khăn hiện nay không chỉ năng suất mà còn ở hiệu quả kinh tế. Đợt thu hoạch gần đây, hơn 1,4 ha chè của gia đình chỉ bán được khoảng 600.000 đồng, trong khi tiền thuê 4 lao động hái chè lên tới 800.000 đồng.
Theo thống kê, hơn 62,7 ha chè Biển Hồ hiện được giao khoán cho 113 hộ dân chăm sóc. Tuy nhiên, trong bối cảnh sản xuất gặp nhiều khó khăn, thị trường tiêu thụ thu hẹp và hiệu quả kinh tế giảm sút, nguồn thu từ cây chè ngày càng trở nên bấp bênh.
Cuối năm 2025, các hộ nhận khoán bất ngờ nhận được thông báo của Công ty CP chè Biển Hồ về việc ngừng thu mua chè búp tươi từ năm 2026.
Theo văn bản, công ty cho các hộ tiếp tục sử dụng vườn chè để sản xuất và không thu các khoản phí, nghĩa vụ cũng như tiền thuê đất đối với diện tích chè trong năm 2026. Người dân phải tự bỏ công chăm sóc, bảo đảm chất lượng vườn cây, đồng thời giữ nguyên hiện trạng cho đến khi có thông báo mới từ doanh nghiệp.
Công ty yêu cầu các hộ không được đào xới, làm chết cây chè hoặc trồng xen các loại cây khác trong diện tích nhận khoán. Đáng chú ý, toàn bộ sản lượng chè búp tươi thu hoạch trong năm 2026 sẽ do các hộ tự tìm đầu ra và chịu trách nhiệm tiêu thụ.
Thông báo này khiến nhiều người dân lo lắng bởi trong nhiều năm qua, việc thu mua sản phẩm luôn do doanh nghiệp này đảm nhận. Ông Phan Văn Phú cho biết do chờ đợi hướng giải quyết từ các cơ quan chức năng và doanh nghiệp nên nhiều hộ dân đốn chè muộn hơn so với mọi năm. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian sinh trưởng và thu hoạch của cây chè.
"Nếu như trước đây mỗi năm một vườn chè có thể cho thu hoạch 5 - 6 lứa thì năm nay sản lượng dự báo sẽ giảm đáng kể", ông Phú nói.
Không chỉ người dân gặp khó, doanh nghiệp cũng cho rằng việc duy trì vùng nguyên liệu hiện nay đang tạo áp lực lớn. Trao đổi với báo chí, ông Nguyễn Văn Quản, Tổng giám đốc Công ty CP chè Biển Hồ, cho biết phần lớn diện tích chè hiện nay đã già cỗi trong khi hiệu quả kinh tế không cao.
Theo ông, doanh nghiệp vẫn phải duy trì nhà máy, nhân công sơ chế và bộ máy vận hành để phục vụ vùng nguyên liệu. Tuy nhiên, hiệu quả sản xuất kinh doanh chưa tương xứng với chi phí bỏ ra. Do đó, công ty đã kiến nghị tỉnh Gia Lai nghiên cứu các cơ chế hỗ trợ như bù lỗ, miễn giảm tiền thuê đất hoặc hỗ trợ người dân nhận khoán nhằm duy trì diện tích chè phục vụ phát triển du lịch.
Trước những khó khăn kéo dài, các hộ nhận khoán đã gửi đơn kiến nghị đến các cơ quan chức năng của tỉnh Gia Lai. Trong đơn, người dân cho biết cây chè không chỉ là nguồn thu nhập mà còn là sinh kế gắn bó qua nhiều thế hệ. Việc duy trì vùng chè vì thế không đơn thuần là câu chuyện kinh tế mà còn liên quan đến việc bảo tồn một phần bản sắc của địa phương.
Theo nội dung kiến nghị, sau khi người dân phản ứng trước thông báo ngừng thu mua chè búp tươi, ngày 5.1.2026 doanh nghiệp tiếp tục ban hành phương án thu mua mới. Tuy nhiên, mức giá thu mua giảm mạnh so với trước đây.
Cụ thể, giá chè loại B giảm từ 6.200 đồng/kg xuống còn 3.500 đồng/kg; chè loại C giảm từ 4.100 đồng/kg xuống còn 2.000 đồng/kg; riêng chè loại D không được thu mua. Người dân cho rằng mức giá này không đủ bù đắp chi phí sản xuất và thu hái, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì vườn chè lâu dài.
Ngày 9.1, Công ty CP chè Biển Hồ tổ chức cuộc họp với các hộ nhận khoán. Tại đây, doanh nghiệp cho biết sẽ tìm kiếm đối tác thứ ba để hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm nhưng chưa đưa ra cam kết cụ thể về giá thu mua cũng như sản lượng tiêu thụ.
Liên quan đến thông tin về một số gốc chè bị đào trộm, bị chết, kém phát triển, UBND tỉnh Gia Lai đã chỉ đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND xã Biển Hồ và đại diện Công ty CP chè Biển Hồ kiểm tra thực tế.
Theo biên bản kiểm tra, khu vực này hiện có hơn 62,7 ha chè được trồng trong giai đoạn từ năm 1978 đến năm 2014. Báo cáo của địa phương cho rằng phần lớn diện tích chè vẫn sinh trưởng bình thường, không có hiện tượng khô héo, xơ xác, chết khô…
Tuy nhiên, ghi nhận thực tế của PV Thanh Niên, vẫn xuất hiện những diện tích chè chết khô hoặc phát triển kém. Sự khác biệt giữa kết quả kiểm tra và phản ánh của người dân tiếp tục làm dấy lên những lo ngại về tương lai của vùng chè thắng cảnh.
Trước thực trạng trên, tháng 4 vừa qua, Phó chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Dương Mah Tiệp đã chủ trì cuộc họp với các sở, ngành liên quan để bàn giải pháp đối với vùng chè Biển Hồ. Tại cuộc họp, lãnh đạo tỉnh thống nhất giữ nguyên hiện trạng hơn 62,7 ha chè gắn với hàng thông trăm tuổi, chùa Bửu Minh và hồ Ya Lũ. Đây được xác định là không gian cảnh quan đặc trưng, đồng thời nằm trong phạm vi nghiên cứu quy hoạch chung Khu du lịch Biển Hồ - Chư Đang Ya đến năm 2050.
Tỉnh Gia Lai cũng yêu cầu các đơn vị liên quan đánh giá đầy đủ hiệu quả sản xuất và đời sống của các hộ nhận khoán để nghiên cứu cơ chế hỗ trợ phù hợp. Đồng thời, Công ty CP chè Biển Hồ tiếp tục thu mua toàn bộ chè búp tươi đạt tiêu chuẩn của các hộ nhận khoán.
Tuy nhiên, nhiều khó khăn vẫn đang đặt ra. Người dân cho rằng nếu không có giải pháp kịp thời và hiệu quả, vùng chè Biển Hồ cùng đời sống của các hộ trồng chè sẽ tiếp tục chịu nhiều tác động, đồng thời ảnh hưởng đến cảnh quan địa phương.
Ông Nguyễn Phước Hải Trung, Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế, ngày 21/4 chủ trì cuộc họp với các nhà nghiên cứu và đơn vị thi công để bàn phương án phục hồi trang trí trần nhà hát Minh Khiêm Đường, đồng thời rà soát kế hoạch trùng tu Ôn Khiêm Đường.
Việc trùng tu các chòm sao trên trần nhà hát Minh Khiêm Đường gây tranh cãi. Theo ông Hồ Hữu Hành, Giám đốc Công ty cổ phần Tu bổ di tích Huế, trong quá trình tháo dỡ, đơn vị đã thu thập được một số hiện vật kim loại nghi là chi tiết trang trí chòm sao.
Từ tư liệu và ý kiến nghiên cứu về "nhị thập bát tú", đơn vị đã phác thảo phương án bố trí 28 chòm sao trên trần Minh Khiêm Đường và dự kiến điều chỉnh thi công. Một số họa tiết tương tự từng xuất hiện trên chuông ở Ngọ Môn và tường Khâm Thiên Giám được dùng làm cơ sở đối chiếu.
Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cho rằng phải xác định chính xác chất liệu như đồng, chì, thiếc hay thủy tinh cũng như cấu tạo bề mặt các "ngôi sao" là gương tráng bạc hay kim loại đánh bóng. Nhận diện sai vật liệu có thể dẫn đến phục dựng không đúng nguyên gốc.
Nhà nghiên cứu Phạm Đức Thành Dũng cũng cho rằng đến nay chưa thể xác định chính xác số lượng ngôi sao trên trần. Có thể tồn tại chòm sao Bắc Đẩu, song tổng thể bố cục vẫn cần tiếp tục nghiên cứu.
Kết luận cuộc họp, ông Nguyễn Phước Hải Trung đề nghị rà soát toàn bộ vật liệu thu thập được, đồng thời làm rõ cách thể hiện các đường liên kết giữa các chòm sao là hình vẽ hay dây kim loại trước khi hoàn thiện trần trang trí.
Đối với Ôn Khiêm Đường (nơi cất đồ ngự dụng của vua), các nhà nghiên cứu đề nghị đánh giá lại công năng ban đầu của công trình dưới thời vua Tự Đức, trong đó lưu ý giữ nguyên khu vực cất giữ đồ ngự dụng phía sau. Trung tâm sẽ tổ chức một cuộc họp riêng để thống nhất phương án trùng tu hạng mục này.
Dự án tu bổ quần thể lăng vua Tự Đức được triển khai từ tháng 6/2024 với tổng kinh phí hơn 99 tỷ đồng, gồm điện Hòa Khiêm, Minh Khiêm Đường và Ôn Khiêm Đường. Minh Khiêm Đường - được xem là nhà hát cung đình cổ nhất Việt Nam - hiện đã gần hoàn thành, các hạng mục còn lại đang thực hiện.
