Là một người trẻ may mắn được đi và chứng kiến vẻ đẹp trù phú của những cánh đồng Việt Nam, tôi luôn mang trong mình một sự kiêu hãnh vô bờ về nông sản quê hương.
Việt Nam ta không thiếu những “vàng ròng” được thế giới khao khát: từ những hạt cà phê Robusta đậm đà đứng đầu sản lượng toàn cầu, đến những trái sầu riêng đặc hữu mang về kim ngạch tỉ đô.
Thế nhưng đằng sau sự hào nhoáng của các con số xuất khẩu, tôi cũng đã chứng kiến những nghịch lý đầy xót xa. Tôi đã đứng giữa vườn cam sành Vĩnh Long rụng đỏ gốc khi giá chỉ còn 1.000 đồng/kg. Tôi đã thấy những người nông dân trồng cà phê tại Tây Nguyên – những người tạo ra ly thức uống có giá 100.000 đồng tại phố thị – hằng đêm vẫn phải lo âu dõi theo từng nhịp biến động của sàn giao dịch London.
Ngay cả sầu riêng, sau một năm thăng hoa, cũng đã bắt đầu xuất hiện những tín hiệu “giải cứu” cục bộ đầu năm 2024 vì đứt gãy thông tin chất lượng.
Tại sao nông sản của chúng ta rất ngon, rất quý nhưng lại dễ tổn thương đến thế? Khi từ cà phê đến sầu riêng đều bấp bênh, tôi nhận ra: Chúng ta đang xây nhà trên cát nếu cứ tiếp tục lối tư duy nông sản “vô danh” và phụ thuộc hoàn toàn vào may rủi của thị trường.
Trong bóng tối của những nghịch lý đó, tôi tìm thấy một lối thoát đầy cảm hứng từ Sùng Thị Bầu (Sùng Bầu), một cô gái dân tộc Mông tại Điện Biên. Từ một người phụ nữ vùng cao vất vả, Sùng Bầu đã tạo nên kỳ tích nhờ chiếc smartphone. Cô không bán “miến” chung chung; cô bán sự chân thật của người con vùng cao qua những thước phim mộc mạc về quy trình sản xuất thủ công.
Khách hàng chốt đơn không chỉ để mua thực phẩm, mà để mua niềm tin. Chỉ sau 2 năm khởi nghiệp trên sàn thương mại điện tử, sản phẩm miến dong của cô đã đạt sản lượng tiêu thụ hơn 1.250 tấn, mang về doanh thu hàng trăm tỉ đồng, theo số liệu tháng 5-2025.
Sự thành công này chứng minh một chân lý mới: Nông sản sẽ không còn rẻ mạt nếu nó có một “gương mặt” để khách hàng nhớ tên và một “câu chuyện” để họ trân trọng. Livestream hay video ngắn thực chất là công cụ để xác lập danh tính trực diện cho nông sản.
Tuy nhiên không phải nông dân nào cũng có năng khiếu kể chuyện như Sùng Bầu. Để kiến tạo tương lai và tránh việc thị trường rơi vào sự hỗn tạp “diễn kịch” trên mạng, chúng ta cần một giải pháp mang tính hệ thống qua ba mắt xích chiến lược:
Thứ nhất: Mô hình “Liên minh Nội dung”
Tại các hợp tác xã thế hệ mới, cần sự phân công lao động mới thay vì ép nông dân phải làm marketing. Người nông dân giữ vai trò “Giám đốc chất lượng”, chịu trách nhiệm về kỹ thuật canh tác sạch.
Trong khi đó các “Content Creator” (ưu tiên trí thức trẻ ly hương quay về) đóng vai trò “Giám đốc truyền thông”. Họ không chỉ livestream, mà còn đóng gói văn hóa vùng miền vào bao bì, tạo ra những nhật ký hình ảnh về vòng đời cây trồng.
Khi đó một gói cà phê Tây Nguyên không chỉ là 1kg hạt, mà là sự minh bạch được kể bằng ngôn ngữ hiện đại, giúp sản phẩm thoát khỏi sự áp đặt giá từ các sàn giao dịch thế giới.
Thứ hai: Số hóa “Passport Nông sản” để triệt tiêu sự mù mờ
Để đảm bảo tính xác thực, mỗi vườn cây cần được cấp một “Hộ chiếu số” tích hợp qua mã QR.
Mọi thông tin quảng bá trên mạng phải được đối soát với Mã số vùng trồng và Nhật ký điện tử được cập nhật thời gian thực trên nền tảng Blockchain. Khách hàng khi quét mã sẽ thấy được “Bản đồ nhiệt chất lượng”: từ độ ẩm đất, lịch sử bón phân đến tồn dư thuốc bảo vệ thực vật.
Sự minh bạch tuyệt đối này chính là rào cản kỹ thuật để loại bỏ những sản phẩm kém chất lượng mượn danh “truyền cảm hứng”, đồng thời là “giấy thông hành” để nông sản Việt tiến thẳng vào các siêu thị hạng sang quốc tế với mức giá do chúng ta chủ động ấn định.
Thứ ba: Hạ tầng Logistics “Điểm đến điểm”
Cần xây dựng các trung tâm cung ứng nông sản số ngay tại các vùng nguyên liệu trọng điểm. Tại đây, công nghệ AI hỗ trợ phân loại độ chín, đóng gói chuẩn quy cách và kết nối trực tiếp với các đơn vị vận chuyển theo mô hình giao hàng trực tiếp, bỏ qua các kho trung gian gây đội chi phí.
Theo báo cáo của Google & Temasek (2023), việc tối ưu hóa hạ tầng logistics tại vùng trồng sẽ giúp giảm 15-20% tổn thất sau thu hoạch, trực tiếp biến chi phí giải cứu thành lợi nhuận thặng dư cho người nông dân.
Nông nghiệp Việt Nam không cần sự thương hại, nông sản Việt Nam xứng đáng nhận được sự trân trọng. Với tư cách là một người trẻ, tôi tin rằng khi chúng ta số hóa được “niềm tin” và định danh được “giá trị bản địa”, mỗi trái cam, mỗi hạt cà phê sẽ trở thành một đại sứ văn hóa.
Kiến tạo tương lai nông nghiệp chính là trả lại gương mặt và tiếng nói cho người nông dân. Đã đến lúc chúng ta viết tiếp chương mới cho nông nghiệp bằng sự minh bạch và công nghệ, để hai chữ “Việt Nam” trên mỗi bao bì luôn đi kèm với niềm tự hào và giá trị xứng tầm.
Theo điều chỉnh của Liên bộ Công Thương - Tài chính, giá xăng RON 95-III (loại phổ biến trên thị trường) giảm 440 đồng, xuống 26.530 đồng một lít. Tương tự, E5 RON 92 hạ 690 đồng, có giá mới 24.730 đồng.
Các mặt hàng dầu giảm 320-1.940 đồng một lít tùy loại so với kỳ điều hành trước. Cụ thể, mỗi lít diesel và mazut có giá mới lần lượt 42.840 đồng và 24.270 đồng.
Giá xăng, dầu thay đổi như sau:
Mặt hàng
Giá mới
Thay đổi
Xăng RON 95-III
26.530
- 440
Xăng E5 RON 92
24.730
- 690
Dầu diesel
42.840
- 1.940
Dầu mazut
24.270
- 320
Đơn vị: đồng/lít hoặc kg, tùy loại.
Tại kỳ điều hành hôm nay, liên Bộ không trích lập,đồng thời ngừng sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu.
Theo Bộ Công Thương, thị trường xăng dầu thế giới kỳ điều hành lần này có xu hướng giảm trước diễn biến Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận ngừng bắn trong hai tuần. Bình quân 4 ngày qua, giá xăng RON 95 thành phẩm giảm 1,8%, diesel hạ 14,5%, mazut 1,5%.
Theo số liệu cập nhật ngày 8/4, giá bán lẻ xăng dầu tại Việt Nam đang ở mức trung bình trong khu vực và thấp hơn phần lớn các nước có chung đường biên giới. Cụ thể, giá xăng tại Việt Nam thấp hơn đáng kể so với Singapore (70.328 đồng một lít), Lào (50.928 đồng), Campuchia (36.380 đồng) và Thái Lan (35.494 đồng). So với Trung Quốc (34.827 đồng), nơi giá bán được nhà nước khống chế, mức giá tại Việt Nam cũng thấp hơn.
Với dầu diesel, giá tại Việt Nam thấp hơn Singapore (86.985 đồng một lít), Lào (63.180 đồng) và Campuchia (54.044 đồng). Tuy nhiên, mức giá trong nước cao hơn Trung Quốc (31.733 đồng) và Thái Lan (40.817 đồng) - hai quốc gia có cơ chế can thiệp và trợ giá mạnh của Chính phủ.
Số liệu từ Hải quan cho thấy, xuất khẩu rau quả quý I đạt khoảng 1,3 tỷ USD, tăng hơn 27% so với cùng kỳ năm trước. Sầu riêng tiếp tục là điểm sáng, tăng gần 128%, trong khi dừa và bưởi lần lượt tăng khoảng 26% và gần 29%.
Dù vậy, mức tăng chưa lan tỏa đồng đều giữa các mặt hàng, khi nhiều loại trái cây ghi nhận sụt giảm. Chuối giảm gần 20%, xoài hơn 15%, dưa hấu khoảng 12%, còn mít và chanh lần lượt giảm 7% và hơn 9%, kéo giá trong nước xuống thấp. Đây đều là những loại trái cây phụ thuộc lớn vào thị trường truyền thống, dễ bị tác động khi nhu cầu suy yếu hoặc quy định nhập khẩu thay đổi.
Sự lệch pha giữa các nhóm mặt hàng trên nhanh chóng bộc lộ ở thị trường nội địa. Khi xuất khẩu chững lại hoặc tiêu thụ không ổn định, lượng hàng dồn về trong nước, tạo áp lực dư cung và kéo giá giảm sâu.
Thực tế, nhiều loại nông sản đang rơi xuống mức rất thấp. Dưa hấu có thời điểm chỉ còn 1.000-5.000 đồng mỗi kg tại một số vùng trồng, cam sành xuống 1.000-3.000 đồng mỗi kg tại vườn. Giá mít xuất khẩu cũng chỉ 5.000-8.000 đồng một kg. Ngay cả xoài cát Hòa Lộc - vốn thuộc nhóm giá cao, hiện xuống 9.000-15.000 đồng mỗi kg, giảm mạnh so với trước Tết.
Đặc biệt, xu hướng giảm giá không chỉ diễn ra ở nhóm trái cây tiêu thụ khó mà còn lan sang cả mặt hàng đang dẫn dắt xuất khẩu. Gần đây, giá sầu riêng Ri6 tại nhiều vùng trồng chỉ còn khoảng 20.000-35.000 đồng mỗi kg, thấp nhất trong nhiều năm và giảm mạnh so với đầu năm. Diễn biến này cho thấy ngay cả các mặt hàng tăng trưởng mạnh cũng bắt đầu chịu áp lực khi nguồn cung tăng nhanh, trong khi nhu cầu từ thị trường nhập khẩu suy yếu và trở nên thận trọng hơn.
Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, giá nông sản giảm mạnh do nhiều yếu tố cộng hưởng. Trước hết, thị trường Trung Quốc - nơi tiêu thụ phần lớn trái cây Việt Nam - đang siết chặt kiểm dịch và tiêu chuẩn chất lượng. Với sầu riêng, hàng Thái Lan đang rộ vụ nên hàng Việt bị cạnh tranh gay gắt.
Bên cạnh đó, thị trường đang trong giai đoạn chuyển tiếp trước khi áp dụng đầy đủ các yêu cầu mới về truy xuất nguồn gốc và mã vùng trồng theo Nghị định thư và Lệnh 280 từ ngày 1/6. Các đầu mối thu mua vì vậy trở nên thận trọng, chỉ mua cầm chừng để hạn chế nguy cơ bị trả hàng tại cửa khẩu.
Ngoài ra, chi phí logistics cũng gia tăng do xung đột Trung Đông đẩy giá nhiên liệu và cước vận chuyển leo thang. Điều này khiến xuất khẩu trái cây sang các nước EU, Mỹ chậm hơn so với cùng kỳ năm ngoái. Thậm chí, nhiều doanh nghiệp phải tạm ngưng chờ cho hoạt động vận chuyển qua các khu vực này ổn định để tránh rủi ro mất hàng hoặc bị hư hỏng.
Bộ Công Thương vừa ban hành Thông tư số 20 sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư 10 quy định phương pháp xác định và nguyên tắc áp dụng biểu giá chi phí tránh được cho các nhà máy điện năng lượng tái tạo nhỏ, đồng thời điều chỉnh nội dung hợp đồng mua bán điện (PPA). Thông tư có hiệu lực từ ngày 2-6-2026.
Biểu giá chi phí tránh được là các mức giá được tính toán căn cứ vào các chi phí tránh được của hệ thống điện quốc gia khi có 1kWh của nhà máy điện năng lượng tái tạo nhỏ (có công suất bằng hoặc dưới 30MW) được phát lên lưới điện quốc gia.
Đó là chi phí mà hệ thống điện quốc gia không phải bỏ ra khi mua điện từ các nhà máy như thủy điện nhỏ, năng lượng mặt trời, điện gió, thay vì phải tự sản xuất từ các nguồn có chi phí cao nhất trong hệ thống. Việc hưởng cơ chế này giúp khuyến khích phát triển nguồn năng lượng sạch, giảm phát thải.
Một trong những nội dung đáng chú ý là việc sửa đổi, bổ sung khái niệm mùa mưa và mùa khô theo từng miền, làm cơ sở quan trọng để tính toán giá điện. Cụ thể, mùa mưa ở miền Bắc được xác định từ ngày 1-7 đến hết 31-10, tại miền Trung từ ngày 15-8 đến 15-12, tại miền Nam từ ngày 1-8 đến 1-12. Ngược lại, mùa khô được tính tương ứng cho các khoảng thời gian còn lại của năm ở từng miền.
Thông tư cũng làm rõ cách xác định miền Bắc, Trung, Nam theo ranh giới điều độ của hệ thống điện, thay vì đơn thuần theo địa giới hành chính. Khái niệm "nhà máy năng lượng tái tạo nhỏ" cũng được chuẩn hóa theo quy mô công suất do Bộ Công Thương quy định.
Thông tư sửa đổi quy định về thời hạn hợp đồng mua bán điện (PPA) giữa bên bán và bên mua. PPA sẽ có hiệu lực kể từ ngày ký và chấm dứt sau tối đa 20 năm kể từ ngày vận hành thương mại, nhằm tạo khung pháp lý ổn định dài hạn cho nhà đầu tư, phù hợp với vòng đời kinh tế của các dự án.
Về điều khoản chuyển tiếp, thông tư cho phép các nhà máy đã ký hợp đồng trước đó tiếp tục áp dụng biểu giá theo khu vực đã xác định, kể cả trong trường hợp có thay đổi địa giới hành chính. Đây là điểm quan trọng nhằm đảm bảo tính ổn định của hợp đồng đã ký.
Đối với các dự án bị thay đổi tiêu chí về quy mô công suất, chủ đầu tư được quyền lựa chọn: tiếp tục áp dụng biểu giá chi phí tránh được hoặc tham gia thị trường điện. Tuy nhiên nếu đã lựa chọn thị trường điện, sẽ không được quay lại cơ chế giá biểu giá chi phí tránh được.
Ngoài ra trong trường hợp bất khả kháng như thiên tai, sự cố khiến nhà máy phải dừng vận hành, có thể thỏa thuận gia hạn hợp đồng nhưng không vượt quá 20 năm.
Phương pháp tính toán chi tiết biểu giá chi phí tránh được, bao gồm ba cấu phần chính: giá điện năng, tổn thất truyền tải và giá công suất.
Đối với giá điện năng, mức giá được xác định dựa trên chi phí nhiên liệu trung bình của các nhà máy nhiệt điện có chi phí biến đổi cao nhất được huy động. Giá này được điều chỉnh theo biến động nhiên liệu và tính trung bình theo năm.
Đáng chú ý, giá điện năng dư được quy định bằng 50% mức giá trong các giờ thấp điểm của mùa mưa - cơ chế nhằm khuyến khích tối ưu vận hành hệ thống.
Về tổn thất truyền tải sẽ có công thức tính riêng cho từng miền, có cơ chế "thưởng - phạt" tùy thuộc vào vị trí kết nối và chiều luồng công suất trên đường dây 500kV. Điều này phản ánh đúng chi phí thực tế và khuyến khích phân bổ nguồn điện hợp lý theo vùng.
Đối với giá công suất tránh được, cơ sở tính toán là nhà máy nhiệt điện chu trình hỗn hợp (CCGT) thay thế. Các thông số đầu vào gồm suất đầu tư, chi phí vận hành, tỉ lệ vốn vay - vốn chủ, lãi suất và hệ số chiết khấu (biểu giá chi phí tránh được, tối đa 10%).
Sau khi tính toán chi phí đầu tư hằng năm và điều chỉnh theo tổn thất truyền tải, giá công suất phát điện tránh được được xác định theo công thức chia cho số giờ cao điểm mùa khô.
