Chàng trai làm nghề kinh doanh online, thuộc nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới, vốn hiểu rõ nguy cơ và luôn kiểm tra sức khỏe định kỳ. Nhưng khi bước vào mối quan hệ mới, anh nới lỏng phòng ngừa vì tin tưởng bạn tình. Giờ đây, anh tự trách mình và chọn im lặng, không dám chia sẻ với ai.
Tại TP HCM, HIV đang tập trung ở nhóm người trẻ với hàng nghìn ca nhiễm mới mỗi năm. Số liệu năm 2025 cho thấy nhóm 15-29 tuổi chiếm 42% ca nhiễm mới, cao hơn tất cả nhóm tuổi khác. Đáng lo ngại, 81% ca nhiễm lây qua quan hệ tình dục không an toàn, thay thế hoàn toàn đường tiêm chích ma túy như trước. Trong các nhóm nguy cơ cao chiếm 90% tổng số ca mới, nam quan hệ tình dục đồng giới đứng đầu với 54%.
TS.BS.CK2 Trà Anh Duy từ Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health thường xuyên tiếp nhận những ca bệnh phát hiện HIV rất tình cờ. Nhiều bệnh nhân là người trẻ có học vấn cao, chủ động tìm hiểu và trang bị các biện pháp phòng tránh như bao cao su hay PrEP (điều trị dự phòng trước phơi nhiễm), nhưng vẫn nhiễm bệnh.
Như chàng trai 19 tuổi đến phòng khám chỉ vì sốt nhẹ và nổi hạch bẹn. Bạn trai cũ đưa anh đến trong tình trạng mệt mỏi, sốt âm ỉ. Cả hai nghĩ đến nhiễm trùng thông thường. Nhưng sau khi tầm soát các bệnh lây truyền qua đường tình dục, chàng trai sốc nặng khi biết mình dương tính HIV và viêm gan B sau những lần “tìm vui” qua mạng.
Bác sĩ Duy cho biết điều khiến ông trăn trở không chỉ là tuổi đời còn quá trẻ của bệnh nhân mà còn là rào cản tâm lý. Chàng trai sống kín đáo, giấu kín xu hướng tính dục, gần như sụp đổ và hoang mang kéo dài. “Đây không chỉ là câu chuyện của virus mà còn là câu chuyện của cô độc và thiếu chỗ dựa tâm lý”, bác sĩ Duy nói.
Điểm mù lớn nhất của nhóm người trẻ có tri thức là tự tin vào hiểu biết của mình. Họ nghĩ “biết nhiều” đồng nghĩa “luôn an toàn” và đánh giá thấp rủi ro trong những tình huống như “chỉ một lần thôi”, “người này chắc an toàn” hoặc “mình kiểm soát được”.
Thực tế, lây nhiễm đến từ những kẽ hở rất nhỏ như dùng bao cao su không đúng cách, sự cố khi quan hệ, bỏ liều PrEP, dùng PrEP chưa đủ thời gian bảo vệ, không xét nghiệm định kỳ hoặc tin vào lời cam kết của bạn tình thay vì kết quả xét nghiệm.
“Virus không hỏi bằng cấp, cũng không nể người đọc nhiều tài liệu. Nó chỉ cần một cơ hội”, bác sĩ Duy nói. Khi cảm xúc, sự tin tưởng, men say, cô đơn hay áp lực muốn “chiều lòng đối phương” chen vào, kiến thức bị đẩy ra băng ghế dự bị.
Thạc sĩ Tâm lý Lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc Chuyên môn Trung tâm Tâm lý Lumos, cho biết ở những người trẻ có kiến thức, cú sốc tâm lý không đến từ thiếu hiểu biết về bệnh mà từ cảm giác niềm tin vào bản thân bị lung lay. Họ mang tâm thế: “Mình hiểu biết, mình đã cẩn thận, tại sao chuyện này vẫn xảy ra?”. Chính sự đổ vỡ trong cảm giác kiểm soát khiến phản ứng tâm lý của nhóm này đôi khi nặng nề hơn.
Nhiều bạn trẻ rơi vào trạng thái tự trách, cảm giác tội lỗi mạnh mẽ, liên tục hồi tưởng để tìm “sai sót” và đặt trách nhiệm quá mức lên bản thân. Ngoài nỗi lo sức khỏe, họ phải trải qua khủng hoảng về bản sắc cá nhân: tự nhìn nhận chính mình thế nào, người khác nhìn mình ra sao và liệu tương lai tình cảm, công việc, gia đình có còn như trước.
Theo thạc sĩ Thiện, phản ứng tâm lý thường gặp nhất là sốc và chối bỏ, tiếp theo là chuỗi trạng thái tức giận, thương lượng, trầm buồn và dần chấp nhận. Trạng thái choáng váng, đầu óc “trống rỗng” không thể xử lý thông tin là phản ứng điển hình khi não bộ cố trì hoãn việc chấp nhận sự thật. Ở nhóm có học thức, sự phủ nhận diễn ra âm thầm thông qua việc liên tục yêu cầu xét nghiệm lại, đọc nhiều tài liệu để tìm kiếm các trường hợp ngoại lệ.
Xu hướng tự cô lập, né tránh người thân và bạn bè xuất hiện khá sớm. Thạc sĩ Thiện lưu ý vẻ ngoài bình tĩnh không đồng nghĩa họ đang ổn. Những người kiểm soát cảm xúc tốt thường che giấu khủng hoảng rất sâu, khiến nhu cầu hỗ trợ tâm lý dễ bị bỏ sót.
Nhóm người trẻ tri thức có xu hướng tìm kiếm sự giúp đỡ từ các hội nhóm kín trên mạng xã hội như Facebook, Reddit, Telegram thay vì đến các trung tâm tham vấn truyền thống. Các chuyên gia đánh giá xu hướng này giúp họ dễ tìm thấy sự đồng cảm, bớt cô độc qua những câu nói “mình cũng từng như bạn”. Tuy nhiên, rủi ro đi kèm rất lớn: thông tin sai lệch, coi kinh nghiệm cá nhân là phác đồ, lời khuyên cực đoan, trì hoãn điều trị hoặc bị dẫn dắt đến các dịch vụ không uy tín.
Sự tự kỳ thị cũng là rào cản lớn. Dù hiểu HIV là bệnh mạn tính có thể kiểm soát, nhiều người vì ý thức rõ về hình ảnh xã hội (nghề nghiệp, uy tín, kỳ vọng gia đình) nên coi việc bước vào phòng khám HIV như một sự thừa nhận mà họ chưa sẵn sàng đối diện. Sự trì hoãn vì sợ bị phát hiện, sợ bị nhìn bằng ánh mắt khác vô tình làm tăng mức độ khủng hoảng tâm lý, trong khi thực tế nhiều người sau khi điều trị ARV ổn định vẫn học tập, làm việc và duy trì chất lượng sống bình thường.
Bác sĩ Duy nhấn mạnh truyền thông hiện nay đừng chỉ lặp lại những câu khẩu hiệu “hãy dùng bao cao su”, “hãy dùng PrEP”, “hãy xét nghiệm” vì người trẻ đều đã biết. Cái họ cần là truyền thông chạm vào các tình huống thực tế: khi say thì làm gì, khi bạn tình từ chối dùng bao cao su thì xử lý ra sao, quên uống PrEP phải làm thế nào, tin người yêu thế nào là đủ, xét nghiệm bao lâu một lần và khi lỡ có nguy cơ thì đi đâu ngay.
“Truyền thông phải bớt kiểu dạy bài, tăng tính đồng hành. Không hù dọa, không đạo đức hóa, không làm người trẻ xấu hổ mà phải nói thẳng, nói thật và sát với đời sống”, bác sĩ Duy nói. Nhiều ca thất bại không phải vì thiếu kiến thức mà vì thiếu một kế hoạch ứng phó khi đời thực không diễn ra như sách giáo khoa.
Các chuyên gia khẳng định can thiệp tâm lý không phải phần bổ trợ mà là trụ cột song hành với điều trị ARV, ảnh hưởng trực tiếp đến sự tuân thủ thuốc và kết quả điều trị lâu dài. Để đạt hiệu quả tối ưu, mô hình thực hiện cần tích hợp dịch vụ tâm lý ngay tại cơ sở điều trị HIV, phối hợp đa chuyên ngành giữa bác sĩ, chuyên gia tâm lý, nhân viên xã hội. Cần có hệ thống sàng lọc định kỳ trầm cảm, lo âu, sử dụng chất và kết hợp hài hòa giữa tư vấn cá nhân với các nhóm hỗ trợ.
HIV ngày nay không còn là “án tử” nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng. Việc phòng ngừa không quá phức tạp: sử dụng bao cao su đúng cách, xét nghiệm định kỳ và cân nhắc PrEP nếu có nguy cơ lặp lại.
Trong trường hợp vừa phát sinh hành vi nguy cơ cao (quan hệ không bảo vệ, rách bao), cần nghĩ ngay đến PEP (điều trị dự phòng sau phơi nhiễm) và sử dụng càng sớm càng tốt, tối ưu nhất trong vòng 72 giờ.
Người có nguy cơ không nên đợi đến khi có triệu chứng mới đi khám mà cần chủ động tầm soát định kỳ HIV kèm các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác như giang mai, lậu, chlamydia, viêm gan B, viêm gan C vì chúng thường có xu hướng đi kèm nhau.
Khi tiếp nhận ca bệnh của chàng trai 25 tuổi, bác sĩ Duy không phán xét mà kéo bệnh nhân quay lại với cơ sở điều trị, ổn định tâm lý để họ hiểu rằng HIV hiện nay có thể kiểm soát tốt nếu điều trị đúng. “Đời thực vốn không vận hành như một bài trắc nghiệm y khoa”, bác sĩ Duy nói.
Chiều 26.4, thông tin từ Bệnh viện Đà Nẵng cho biết, một bác sĩ của bệnh viện vừa kịp thời cứu sống người đàn ông bị ngưng tim khi đang chơi pickleball trên địa bàn thành phố.
Trước đó, vào ngày 25.4, tại một sân thể thao trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, một người đàn ông bất ngờ ngã quỵ khi đang chơi pickleball. Thời điểm xảy ra sự việc, bác sĩ chuyên khoa 1 Lê Quang Huy (Khoa Ngoại Thần kinh, Bệnh viện Đà Nẵng) đang chuẩn bị đến bệnh viện làm việc thì nghe tiếng kêu cứu từ khu vực đối diện nhà.
Ngay lập tức có mặt tại hiện trường, bác sĩ Huy xác định bệnh nhân đã mất ý thức, tím tái, thở yếu, sùi bọt mép, mạch khó bắt - những dấu hiệu điển hình của tình trạng ngưng tuần hoàn.
Không chần chừ, bác sĩ tiến hành khai thông đường thở, làm sạch đờm dãi và thực hiện hồi sinh tim phổi (CPR) bằng ép tim ngoài lồng ngực.
Trong điều kiện không có hỗ trợ, một mình bác sĩ Huy liên tục ép tim trong hơn 5 phút. Nhờ can thiệp kịp thời và đúng kỹ thuật, bệnh nhân dần có nhịp tim trở lại, mạch rõ hơn và bắt đầu hồi phục ý thức.
Ngay sau đó, lực lượng cấp cứu 115 thành phố Đà Nẵng có mặt, tiếp nhận và chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế để tiếp tục điều trị. Theo thông tin từ bệnh viện, sức khỏe bệnh nhân hiện đã ổn định và được xuất viện về nhà theo dõi.
Tiến sĩ - bác sĩ Lê Đức Nhân, Giám đốc Bệnh viện Đà Nẵng, cho biết trên là trường hợp điển hình cho thấy vai trò quyết định của sơ cứu ban đầu trong các tình huống ngưng tim đột ngột.
Theo bác sĩ Nhân, thời gian là yếu tố sống còn, nếu người bệnh được phát hiện sớm và được thực hiện hồi sinh tim phổi đúng cách ngay tại chỗ, cơ hội cứu sống sẽ tăng lên đáng kể.
Cũng theo bác sĩ Nhân, đơn vị thời gian qua thường xuyên tổ chức các chương trình đào tạo, tập huấn kỹ năng cấp cứu ngừng tuần hoàn - hô hấp cơ bản cho nhân viên y tế, đồng thời hướng tới phổ cập kỹ năng sơ cấp cứu thiết yếu trong cộng đồng nhằm nâng cao khả năng ứng phó các tình huống khẩn cấp.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), nắng nóng kéo dài có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, đặc biệt ở người cao tuổi và người có bệnh nền như tăng huyết áp.
Khi trời nóng, cơ thể giãn mạch để tỏa nhiệt, điều này có thể khiến huyết áp giảm tạm thời. Tuy nhiên, việc mất nước do đổ mồ hôi nhiều lại khiến thể tích máu giảm và tim phải làm việc nhiều hơn.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ, mất nước trong thời tiết nắng nóng có thể gây tụt huyết áp, chóng mặt, thậm chí ngất xỉu. Ở một số người, đặc biệt là người có bệnh nền, huyết áp cũng có thể dao động theo hướng tăng.
Theo Hiệp hội Tim mạch Mỹ (AHA), huyết áp được phân loại như sau:
Ngay từ mức 130/80 mmHg, nguy cơ tim mạch đã bắt đầu tăng. Đặc biệt, huyết áp từ 180/120 mmHg trở lên được xem là tình trạng cấp cứu. Mức huyết áp này có thể gây tổn thương nhanh đến các cơ quan như não, tim, thận và mắt nếu không được xử trí kịp thời, theo Mayo Clinic (Mỹ).
Tiến sĩ Nieca Goldberg, bác sĩ tim mạch tại NYU Langone Health (Mỹ), cho biết thời tiết nóng có thể làm rối loạn điều hòa huyết áp, đặc biệt ở những người đang dùng thuốc điều trị.
Một số thuốc như thuốc lợi tiểu có thể làm cơ thể mất nước, khiến huyết áp biến động mạnh hơn trong điều kiện nắng nóng.
Trong thời tiết nóng, người có vấn đề về huyết áp cần chú ý:
Nếu xuất hiện các dấu hiệu này, cần nghỉ ngơi, bổ sung nước và tìm kiếm hỗ trợ y tế khi cần.
Các chuyên gia khuyến nghị:
Nắng nóng có thể khiến huyết áp dao động theo nhiều hướng, từ tụt huyết áp do mất nước đến tăng nguy cơ biến cố tim mạch. Việc hiểu rõ các ngưỡng huyết áp nguy hiểm và chủ động bảo vệ sức khỏe là điều cần thiết, đặc biệt trong thời tiết nắng nóng khắc nghiệt.
Thận là một trong những cơ quan quan trọng nhất của cơ thể, đảm nhận nhiệm vụ lọc máu, đào thải chất thải, cân bằng nước và điện giải, đồng thời tham gia điều hòa huyết áp và sản xuất một số hormone thiết yếu.
Theo các chuyên gia, dù không thể đánh giá chính xác chức năng thận chỉ bằng cảm nhận chủ quan, một số dấu hiệu dưới đây có thể phần nào phản ánh thận đang hoạt động tốt.
Hơi thở không có mùi lạ vào buổi sáng
Nhiều người cho rằng hơi thở có mùi chỉ liên quan đến vệ sinh răng miệng hoặc các bệnh lý tiêu hóa. Tuy nhiên, thận cũng đóng vai trò quan trọng trong việc loại bỏ các chất thải chứa nitơ như urê ra khỏi máu.
Khi chức năng thận suy giảm, các chất này có thể tích tụ trong cơ thể và chuyển hóa thành amoniac, khiến hơi thở xuất hiện mùi khai hoặc mùi tanh đặc trưng.
Ngược lại, nếu thức dậy vào buổi sáng với hơi thở bình thường, không có vị kim loại trong miệng hay cảm giác khô miệng kéo dài, đây có thể là một tín hiệu tích cực cho thấy quá trình đào thải chất thải của cơ thể vẫn đang diễn ra hiệu quả. Tuy nhiên, nguyên dấu hiệu này là không đủ để đánh giá chức năng thận.
Các chuyên gia lưu ý, hơi thở hôi có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau nên không thể dùng dấu hiệu này để chẩn đoán bệnh thận. Tuy nhiên, những thay đổi bất thường kéo dài cũng không nên bị bỏ qua.
Cơ thể ít mệt mỏi, duy trì năng lượng trong ngày
Sau một đêm ngủ đủ giấc, nhiều người thức dậy với cảm giác tỉnh táo, làm việc cả ngày mà không bị kiệt sức. Điều này không chỉ liên quan đến chất lượng giấc ngủ mà còn phản ánh hoạt động của nhiều cơ quan trong cơ thể, trong đó có thận.
Theo WebMD, thận sản xuất hormone erythropoietin (EPO), có nhiệm vụ kích thích tủy xương tạo hồng cầu. Hồng cầu giúp vận chuyển oxy đến các cơ quan và mô.
Khi chức năng thận suy giảm, quá trình sản xuất EPO có thể bị ảnh hưởng, làm giảm số lượng hồng cầu, dẫn tới thiếu máu. Người bệnh thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt hoặc giảm khả năng tập trung dù không làm việc quá sức.
Vì vậy, việc duy trì được mức năng lượng ổn định trong ngày cũng có thể là một trong những dấu hiệu gián tiếp cho thấy chức năng thận chưa bị ảnh hưởng đáng kể.
Làn da đủ ẩm, ít khô ráp
Sức khỏe làn da cũng có mối liên hệ nhất định với chức năng thận.
Thận khỏe mạnh giúp duy trì cân bằng nước, điện giải và khoáng chất trong cơ thể. Khi cơ chế này vận hành tốt, làn da thường giữ được độ ẩm tự nhiên, ít bong tróc và khô ráp hơn.
Ngược lại, ở những người mắc bệnh thận mạn tính, tình trạng da khô, ngứa kéo dài khá phổ biến. Nguyên nhân là do rối loạn cân bằng khoáng chất, giảm khả năng đào thải độc tố và thay đổi hoạt động của tuyến mồ hôi.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng làn da đẹp không đồng nghĩa chắc chắn với việc thận khỏe mạnh. Nhiều yếu tố khác như tuổi tác, môi trường sống, chế độ ăn uống hay chăm sóc da cũng ảnh hưởng đáng kể đến tình trạng da.
Thức dậy với khuôn mặt ít sưng phù
Sau một đêm ngủ, khuôn mặt thường là nơi dễ phản ánh tình trạng giữ nước của cơ thể.
Nếu buổi sáng thức dậy với khuôn mặt tươi tỉnh, mí mắt không sưng húp và các đường nét trên gương mặt không bị phù nề bất thường, đây có thể là dấu hiệu cho thấy cơ thể đang điều hòa dịch và đào thải nước hiệu quả.
Trong khi đó, chức năng thận suy giảm có thể khiến cơ thể giữ lại muối và nước, dẫn tới tình trạng phù mặt, phù mí mắt hoặc phù chân tay.
Dù vậy, phù mặt buổi sáng không phải lúc nào cũng liên quan đến bệnh thận. Thiếu ngủ, ăn quá mặn, dị ứng hoặc một số bệnh lý khác cũng có thể gây ra hiện tượng tương tự.
Làm gì để bảo vệ thận?
Các chuyên gia khuyến cáo, dù xuất hiện những dấu hiệu kể trên, mọi người vẫn nên kiểm tra sức khỏe định kỳ bởi nhiều bệnh lý thận diễn tiến âm thầm trong thời gian dài mà không gây triệu chứng rõ rệt.
Để duy trì chức năng thận khỏe mạnh, mỗi người nên:
- Uống đủ khoảng 1,5-2 lít nước mỗi ngày, tùy thể trạng và mức độ vận động.
- Hạn chế ăn quá mặn, giảm thực phẩm chế biến sẵn.
- Kiểm soát tốt huyết áp và đường huyết.
- Duy trì cân nặng hợp lý.
- Tập thể dục thường xuyên.
- Không tự ý lạm dụng thuốc giảm đau, thuốc kháng viêm hoặc các sản phẩm không rõ nguồn gốc.
Theo các chuyên gia y tế, việc phát hiện sớm các bất thường ở thận thông qua xét nghiệm máu, nước tiểu và khám sức khỏe định kỳ vẫn là cách hiệu quả nhất để phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm liên quan đến cơ quan này.
