Theo thạc sĩ – bác sĩ chuyên khoa 2 Đào Quang Hoàng, Khoa Nội tim mạch – lão học, Bệnh viện đa khoa Thủ Đức (TP.HCM), ăn mặn (nhiều muối natri) tạo ra áp lực cơ học lên thành mạch và làm tăng huyết áp, giống như việc bơm quá nhiều nước vào một ống cao su, với ống cao su tượng trưng cho hệ thống mạch máu.
Tuy nhiên, ít ai biết rằng áp lực tinh thần (trầm cảm, căng thẳng, stress kéo dài) cũng có thể gây hại cho mạch máu, thậm chí nguy hiểm không kém ăn mặn.
Chị V.T.Q.N (23 tuổi, làm nghề tự do) bắt đầu có những dấu hiệu như chóng mặt, nóng phừng mặt, thở gấp, đau đầu từ khoảng 1 năm trước. Kết quả thăm khám gần đây cho thấy chị bị tăng huyết áp dù còn trẻ, không hút thuốc hay rượu bia. Nguyên nhân được biết do thức khuya và ngủ không đủ giấc trong thời gian dài, cộng với thường xuyên ăn thức ăn chế biến sẵn mua ngoài hàng quán.
Tương tự, trường hợp anh D.Q.T. (32 tuổi, trưởng phòng của một công ty công nghệ) đi khám với triệu chứng đau đầu, mỏi gáy, hay hồi hộp; đo huyết áp tại phòng khám lên tới 165/100 mmHg (mức tăng huyết áp độ 2). Anh T. không hút thuốc, không béo phì, mỡ máu bình thường, các chỉ số thận và tim hoàn toàn tốt. Tuy nhiên, anh T. cho biết 6 tháng qua phải gánh một dự án lớn, thức đêm liên tục hoặc ngủ không quá 4 giờ mỗi ngày. Anh sống một mình, không có thời gian chia sẻ với gia đình hay người thân, luôn trong trạng thái lo âu sợ trễ tiến độ (deadline).
Theo bác sĩ Quang Hoàng, “cô đơn cũng là một loại muối” vì cả hai đều âm thầm bóp nghẹt và làm tổn thương hệ thống mạch máu, dẫn đến tăng huyết áp và các biến chứng như đột quỵ, nhồi máu cơ tim.
Ngoài ra khi căng thẳng, cơ thể tiết ra adrenaline và cortisol làm tim đập nhanh hơn, huyết áp tăng và duy trì sự tỉnh táo. Tuy nhiên, nếu tình trạng căng thẳng diễn ra liên tục, sự hoạt hóa kéo dài của các hormone này sẽ làm mạch máu co thắt, cơ thể giữ muối và nước nhiều hơn, từ đó dẫn đến tăng huyết áp, gây viêm, làm tổn thương mạch máu và các cơ quan quan trọng.
Bác sĩ chuyên khoa 2 Trương Thiện Niềm, Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Gia An 115 (TP.HCM) cho biết: “Nhiều người cho rằng chỉ cần giảm muối khi nêm nếm là đủ, nhưng thực tế lượng natri đưa vào cơ thể phần lớn lại đến từ ‘muối ẩn’ trong thực phẩm chế biến sẵn. Các loại như đồ hộp, thịt chế biến, mì ăn liền, nước chấm, thậm chí bánh mì hoặc thực phẩm đóng gói… đều có thể chứa lượng muối đáng kể. Vì vậy, dù ăn nhạt khi nấu ăn, tổng lượng muối tiêu thụ mỗi ngày vẫn có thể vượt ngưỡng khuyến cáo. Đường và các thực phẩm giàu tinh bột tinh chế cũng góp phần làm tăng huyết áp, tiêu thụ nhiều có thể gây tăng cân, đề kháng insulin và rối loạn chuyển hóa – những yếu tố liên quan chặt chẽ đến tăng huyết áp”.
Kiểm soát huyết áp là một quá trình lâu dài. Sự kiên trì trong theo dõi và điều chỉnh thói quen sinh hoạt chính là yếu tố quyết định hiệu quả điều trị. Từ đó, bác sĩ Niềm đề xuất 3 nguyên tắc cốt lõi cần duy trì để kiểm soát huyết áp, gồm: Theo dõi – điều chỉnh lối sống – tuân thủ điều trị.
Bác sĩ Quang Hoàng cũng khuyên mọi người nên cố gắng ngủ đủ 7 – 9 giờ mỗi đêm; dành khoảng 30 phút mỗi ngày để thư giãn bằng thiền, yoga, tập thở chậm hoặc nghe nhạc nhẹ để giúp cơ thể giảm áp lực tinh thần, hỗ trợ kiểm soát huyết áp.
Những ngày hè, lượng người đến các hồ bơi tăng đáng kể. Trong đó, không ít nhân viên văn phòng cho biết họ chọn bơi lội để cải thiện tình trạng đau mỏi cổ vai gáy sau nhiều giờ ngồi làm việc.
Tiến sĩ, bác sĩ Trần Bá Thoại - cố vấn chuyên môn Bệnh viện 199 (Bộ Công an, Đà Nẵng) - cho biết bơi lội từ lâu được xem là một dạng "thủy liệu pháp", kết hợp vận động và tác động của môi trường nước để hỗ trợ sức khỏe.
Theo ông, khi bơi, hầu hết các nhóm cơ trên cơ thể đều tham gia vận động, giúp thúc đẩy tuần hoàn máu, tăng cường chức năng tim mạch, hô hấp và hệ cơ xương khớp.
Đặc biệt, môi trường nước giúp giảm áp lực lên các khớp và cột sống so với nhiều hình thức vận động trên cạn. Nhờ đó người tập có thể vận động toàn thân nhưng vẫn hạn chế được tình trạng quá tải lên hệ vận động.
"Bơi lội hỗ trợ xương khớp hoạt động linh hoạt hơn, giúp giảm đau cơ, đau lưng và các biểu hiện khó chịu liên quan đến tình trạng ít vận động hoặc ngồi lâu một chỗ", bác sĩ Thoại cho biết.
Ngoài ra, việc vận động dưới nước còn góp phần thư giãn tinh thần, giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng giấc ngủ. Đây cũng là những yếu tố giúp người làm việc văn phòng giảm cảm giác mệt mỏi sau ngày dài làm việc.
Theo thạc sĩ Lê Chí Hùng - Phó trưởng khoa giáo dục thể chất, Trường đại học Thể dục thể thao Đà Nẵng, bơi lội là môn vận động toàn thân rất tốt nhưng chưa có nhiều người tham gia do môi trường tập luyện đặc thù và tâm lý sợ nước.
Ông Hùng cho biết đối với các vấn đề cơ xương khớp, đặc biệt là người đau cổ vai gáy do ngồi lâu hoặc sai tư thế, bơi lội có lợi thế nhờ lực nâng của nước giúp giảm tải trọng lên các khớp nhưng vẫn duy trì được vận động toàn thân. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc nhiều vào kỹ thuật bơi.
Theo ông Hùng, người đau cổ vai gáy nên ưu tiên bơi ngửa hoặc bơi trườn sấp. Với hai kiểu bơi này, cơ thể nằm ngang trong nước, đầu nghiêng thở theo trục dọc cơ thể, hạn chế tạo áp lực lên vùng cổ.
Hiện nay, nhiều người mới học bơi thường được hướng dẫn bơi ếch đầu tiên vì dễ học, dễ thở và có khả năng sinh tồn cao hơn các kiểu bơi khác. Tuy nhiên, người đang gặp vấn đề cổ vai gáy cần đặc biệt chú ý đến tư thế đầu và cổ khi tập luyện.
Bơi ếch hoặc bơi bướm, thường xuyên ngẩng đầu quá cao khỏi mặt nước có thể ảnh hưởng đến vùng cổ vai gáy.
"Điều đặc biệt lưu ý là trước khi xuống nước cần khởi động trên cạn bằng các động tác kéo giãn phù hợp, để cơ thể thích nghi với vận động.
Trong quá trình tập luyện, người bơi nên duy trì cường độ vừa sức, không bơi quá nhiều thời gian ở một tư thế và có thể luân phiên giữa bơi ngửa với bơi trườn sấp. Người tập nên bơi nhẹ nhàng, phù hợp với thể trạng và thả lỏng cơ thể sau khi kết thúc buổi tập", ông Hùng khuyến nghị.
Tuy không phải là yếu tố quyết định trực tiếp, nhưng một số nghiên cứu cho thấy thời điểm sử dụng caffeine có thể ảnh hưởng đến các quá trình trong cơ thể hoặc hành vi có lợi cho việc kiểm soát cân nặng, theo Health (Mỹ).
Các hợp chất trong cà phê có thể góp phần vào quá trình giảm hoặc duy trì cân nặng theo một số cách như.
Giảm mỡ cơ thể: Uống cà phê với lượng vừa phải (1-7 tách mỗi tuần) có thể giúp giảm tổng lượng mỡ trong cơ thể, đặc biệt là mỡ vùng thân và mỡ nội tạng (VAT) có hại cho sức khỏe.
Giảm cảm giác thèm ăn: Cà phê có thể giúp một số người duy trì cân nặng và lượng mỡ cơ thể thấp hơn nhờ tác động lên cảm giác thèm ăn. Cụ thể, uống cà phê trước bữa ăn được cho là có thể giúp giảm cảm giác đói.
Tăng tiêu hao năng lượng: Cà phê giúp cơ thể đốt cháy nhiều calo hơn nhờ làm tăng nhẹ tốc độ chuyển hóa khi nghỉ ngơi - tức lượng calo cơ thể tiêu hao ngay cả khi không vận động. Caffeine cũng có thể thúc đẩy quá trình oxy hóa chất béo (phân giải mỡ trong cơ thể).
Tuy nhiên, chỉ uống cà phê thôi là chưa đủ để giảm cân. Một chế độ ăn giàu vitamin, khoáng chất, protein, chất xơ và kiểm soát tổng lượng calo nạp vào vẫn là yếu tố quan trọng nhất để giảm cân và duy trì cân nặng khỏe mạnh.
Dùng cà phê có caffeine khoảng 60 phút trước khi tập có thể hỗ trợ cải thiện hiệu suất và mức năng lượng. Điều này giúp buổi tập hiệu quả hơn, từ đó hỗ trợ kiểm soát cân nặng.
Tuy nhiên, cần tránh uống cà phê vào buổi tối quá gần giờ đi ngủ vì có thể làm rối loạn giấc ngủ, kể cả trong ngắn hạn. Thiếu ngủ có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa và khiến việc đốt calo, giảm cân trở nên khó khăn hơn.
Bản thân cà phê là thức uống ít calo, không chứa chất béo, không có carbohydrate (tinh bột) và chỉ có lượng protein rất nhỏ. Tuy nhiên, khi bạn bắt đầu thêm đường hoặc chất tạo ngọt, lợi ích hỗ trợ giảm cân của cà phê có thể bị mất đi.
Một nghiên cứu năm 2023 cho thấy, dù uống cà phê nhìn chung có liên quan đến xu hướng giảm cân, nhưng việc thường xuyên thêm một thìa cà phê đường vào tách cà phê lại có thể làm tăng nguy cơ tăng cân.
Nhiều người sau khi nhận kết quả kiểm tra sức khỏe có chỉ số cholesterol vượt ngưỡng đã lập tức chuyển sang chế độ ăn thanh đạm. Tuy nhiên, chỉ số LDL (cholesterol xấu) của một số người không những không giảm mà còn tăng vọt mất kiểm soát.
Bác sĩ Hoàng Hiên đã đăng tải một bài phân tích sâu về tình trạng này. Ông nhấn mạnh rằng khi nhắc đến tình trạng cholesterol vượt mức, vấn đề thực chất không nằm ở "dầu mỡ" mà nằm ở 3 yếu tố thường bị mọi người bỏ qua: Carbohydrate tinh chế, yếu tố di truyền và thiếu hụt chất xơ. Một khi lượng đường quá nhiều và chất xơ quá ít, dù bạn có ăn uống "sạch" đến đâu, cholesterol vẫn sẽ vượt tầm kiểm soát.
Bác sĩ Hoàng Hiên chia sẻ trên trang cá nhân rằng ông thường xuyên nhận được câu hỏi từ bệnh nhân tại phòng khám: "Tại sao tôi ăn rất thanh đạm mà cholesterol lại cao hơn?". Ông thẳng thắn thừa nhận, rất nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần không ăn dầu mỡ, không ăn thịt thì cholesterol sẽ ngoan ngoãn giảm xuống.
"Sai rồi. Chỉ số mỡ máu của nhiều người thực tế lại càng mất kiểm soát hơn sau khi chuyển sang chế độ ăn được gọi là 'thanh đạm' này", bác sĩ Hiên khẳng định.
3 "thủ phạm" ẩn mình khiến cholesterol xấu tăng vọt
Theo bác sĩ Hoàng Hiên, chỉ số LDL tăng cao có thể không phải do dầu mỡ, mà xuất phát từ:
Carbohydrate tinh chế - "Kẻ đẩy tay" thầm lặng: Đây mới là nguyên nhân thực sự khiến nồng độ insulin tăng cao, từ đó kích thích gan tổng hợp nhiều cholesterol hơn.
Yếu tố di truyền - "Vạch xuất phát" của mỗi người: Gene quyết định ngưỡng cholesterol cơ bản. Có những người mắc chứng tăng cholesterol máu gia đình bẩm sinh, dù chế độ ăn uống có lành mạnh đến đâu, chỉ số này vẫn sẽ ở mức cao.
Thiếu hụt chất xơ: Chất xơ hòa tan (có trong yến mạch, các loại đậu, rau xanh...) có khả năng hỗ trợ đào thải axit mật, đồng nghĩa với việc "cuốn trôi" cholesterol ra khỏi cơ thể. Tuy nhiên, lượng hấp thụ của người hiện đại thường không bằng một nửa mức khuyến nghị.
Chế độ ăn hiệu quả
Bác sĩ Hoàng Hiên nhấn mạnh, chiến lược ăn uống thực sự hiệu quả không nằm ở việc ăn thanh đạm đơn thuần, mà nằm ở cấu trúc bữa ăn. Ông đưa ra lời khuyên cụ thể:
Bữa sáng: Ưu tiên chất xơ cao + protein (Ví dụ: yến mạch + sữa chua).
Bữa trưa: Sử dụng dầu tốt + nhiều rau xanh (Ví dụ: dầu oliu + lượng lớn rau).
Bữa tối: Ít đường + kiểm soát tinh bột (Phần tinh bột chỉ nên bằng kích cỡ một nắm tay).
Thực tế, vấn đề của nhiều người không phải là ăn quá nhiều dầu mỡ, mà là "ăn sai tỷ lệ". Bác sĩ kết luận: "Khi lượng đường quá nhiều và chất xơ quá ít, dù chế độ ăn của bạn có sạch đến mấy, cholesterol vẫn sẽ biểu tình".
