Nhưng phía sau những niềm tin tưởng chừng vô hại ấy lại là một thực tế đáng báo động rằng ngày càng nhiều người nhập viện vì tổn thương gan nặng, suy gan cấp mà thủ phạm lại chính là những viên thuốc họ từng đặt trọn niềm tin.
Khi nào “thuốc bổ” trở thành thủ phạm hại gan?
Một phụ nữ 59 tuổi nhập viện cấp cứu trong tình trạng vàng da, vàng mắt, men gan tăng gấp hàng chục lần bình thường, kèm rối loạn đông máu nặng. Trước đó, để giảm cân, người phụ nữ này đã sử dụng một loại thực phẩm chức năng được quảng cáo trên TikTok. Sau khi loại trừ các nguyên nhân khác, bác sĩ kết luận tổn thương gan liên quan trực tiếp đến sản phẩm không rõ nguồn gốc này. Đây không phải trường hợp hiếm gặp.
Gan vốn được xem là “nhà máy giải độc” của cơ thể. Hầu hết thuốc đưa vào cơ thể đều phải đi qua gan để chuyển hóa. Thế nhưng trong quá trình ấy, một số hoạt chất lại có thể gây độc trực tiếp lên tế bào gan, hoặc kích hoạt phản ứng miễn dịch bất thường khiến gan bị viêm và hoại tử.
Y học gọi tình trạng này là tổn thương gan do thuốc (Drug-Induced Liver Injury – DILI). Điều đáng sợ là tổn thương gan vẫn có thể xảy ra ngay cả khi dùng thuốc đúng liều và không có bệnh gan trước đó.
Tại các nước phương Tây, tổn thương gan do thuốc chiếm 1 – 6% số bệnh nhân nhập viện và là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy gan cấp với tỉ lệ tử vong lên đến 10 – 50%. Tại Việt Nam, 40 – 60% người bệnh nhập viện đã ở giai đoạn tổn thương nặng; 7 – 12% trường hợp diễn tiến đến suy gan cấp, đôi khi phải ghép gan để giữ mạng sống.
Nếu ở phương Tây, paracetamol và kháng sinh là nhóm thuốc gây độc gan phổ biến, thì tại Việt Nam, thuốc đông y, thảo dược và thực phẩm chức năng lại đứng đầu danh sách gây tổn thương gan. Bên cạnh đó, các thuốc kháng lao, chống động kinh, thuốc điều trị rối loạn mỡ máu, hóa trị hay thuốc ức chế miễn dịch cũng tiềm ẩn nguy cơ cao.
Điểm chung ở nhiều bệnh nhân là thói quen tự mua thuốc theo lời truyền miệng hoặc tin vào quảng cáo trên mạng xã hội. Chỉ vài thao tác tìm kiếm, người dùng có thể tiếp cận hàng loạt sản phẩm xách tay được gắn mác “thải độc”, “giảm cân”, “đẹp da” với những lời quảng cáo hấp dẫn nhưng thiếu kiểm chứng đầy đủ về thành phần và độ an toàn.
Đáng lo ngại hơn, không ít sản phẩm còn bị pha trộn hóa chất hoặc chứa chất cấm mà người tiêu dùng gần như không thể nhận biết bằng mắt thường.
Tổn thương gan do thuốc nguy hiểm ở chỗ diễn tiến rất âm thầm. Giai đoạn đầu, người bệnh chỉ thấy mệt mỏi, chán ăn, đầy bụng, buồn nôn. Đây là những triệu chứng rất dễ bị bỏ qua hoặc nhầm với cảm cúm thông thường.
Phần lớn người bệnh chỉ đi khám khi đã vàng da vàng mắt rõ rệt, đau hạ sườn phải, dị ứng, nước tiểu sậm màu, xuất hiện vết bầm bất thường, thậm chí hôn mê. Tuy nhiên, lúc này lá gan đã bị tổn thương nghiêm trọng và khả năng hồi phục giảm đáng kể.
Mặc dù bất kỳ ai cũng có thể bị tổn thương gan do thuốc, lứa tuổi trung niên chiếm tỉ lệ cao nhất. Đây là độ tuổi thường bắt đầu xuất hiện các bệnh mạn tính hoặc có xu hướng tìm đến thuốc bổ để “phòng bệnh”. Ngoài ra, người bị viêm gan siêu vi, nghiện rượu bia, người lớn tuổi hoặc dùng nhiều thuốc cùng lúc thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh.
Ngày 20.4, đại diện Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Cà Mau (CDC Cà Mau) xác nhận các ca viêm não mô cầu tại ấp 6 xã Khánh An đã được kiểm soát sau 10 ngày kể từ thời điểm phát hiện ca bệnh đầu tiên. Đến nay, ngành y tế không ghi nhận thêm trường hợp mắc mới liên quan, cho thấy chuỗi lây truyền đã được cắt đứt.
Diễn biến các ca bệnh được xác định bắt đầu từ ngày 10.4 khi CDC Cà Mau ghi nhận 3 trường hợp nghi mắc bệnh do não mô cầu. Qua điều tra dịch tễ và kết quả xét nghiệm của Viện Pasteur TP.HCM, có 2 ca được xác định dương tính, trong đó có 1 ca tử vong.
Ngành y tế tỉnh ngay lập tức điều tra dịch tễ, khoanh vùng và xử lý ổ dịch. Lực lượng chức năng yêu cầu những người tiếp xúc gần theo dõi sức khỏe trong 10 ngày; đồng thời khử khuẩn môi trường khu vực có yếu tố dịch tễ. Cơ quan chức năng cũng lập danh sách, quản lý, theo dõi sức khỏe và cho uống thuốc dự phòng Azithromycin 0,5 g liều duy nhất đối những người tiếp xúc gần và người có liên quan dịch tễ.
Như Thanh Niên đã thông tin, trước đó trên địa bàn ấp 6, xã Khánh An (Cà Mau) ghi nhận 3 trường hợp nghi mắc viêm não mô cầu, trong đó có 1 trường hợp đã tử vong.
Trường hợp đầu tiên nhập viện chiều 7.4 trong tình trạng lơ mơ, kích thích, xuất hiện chấm xuất huyết, nôn ói nhiều lần, được chẩn đoán ban đầu sốt chưa rõ nguyên nhân.
Trường hợp thứ 2 nhập viện tối 8.4 với biểu hiện sốt cao, lơ mơ, thở nhanh, nhanh chóng chuyển nặng, rơi vào hôn mê sâu và tử vong rạng sáng 9.4.
Trường hợp thứ 3 nhập viện ngày 9.4 sau nhiều ngày sốt cao kéo dài, kèm ho, đau cơ, tụt huyết áp, có dấu hiệu tràn dịch màng phổi, xuất huyết dưới da...
Để duy trì sức khỏe dẻo dai, bên cạnh việc khám định kỳ, chế độ ăn uống hàng ngày cũng là yếu tố quan trọng. Chuyên gia dinh dưỡng Sun Yu-ying tại Đài Loan (Trung Quốc) cảnh báo một số thực phẩm tưởng chừng bình dân lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại nếu tiêu thụ quá mức trong thời gian dài. Trong bài chia sẻ trên trang cá nhân hôm 1/4, cô chỉ ra "3 nhóm thực phẩm" cần hạn chế tối đa nếu muốn ngăn ngừa ung thư hiệu quả.
Các loại thịt chế biến sẵn như xúc xích, thịt xông khói và thịt muối thường được bổ sung nitrit nhằm kéo dài thời gian bảo quản. Tuy nhiên, khi chế biến ở nhiệt độ cao, hoạt chất trên có khả năng chuyển hóa thành các tác nhân gây hại cho sức khỏe. Bên cạnh đó, nhóm thực phẩm này thường chứa hàm lượng chất béo cao, việc tiêu thụ thường xuyên sẽ tạo áp lực lớn cho cơ thể.
Các chuyên gia khuyến nghị người dân ưu tiên sử dụng thực phẩm tươi sống trong thực đơn hàng ngày. Thịt chế biến sẵn chỉ nên được coi là món ăn thay đổi khẩu vị nhất thời, không sử dụng như món chính trên bàn ăn.
Đồ uống có cồn
Việc sử dụng đồ uống có cồn liên quan trực tiếp đến nhiều rủi ro về sức khỏe, đặc biệt là thói quen tiêu thụ quá mức và kéo dài, gây áp lực lớn lên chức năng gan cùng hệ tiêu hóa. Những người có thói quen uống rượu bia cần kiểm soát chặt chẽ tần suất và liều lượng.
Các chuyên gia khuyến cáo chỉ nên sử dụng một lượng nhỏ vào những dịp thực sự cần thiết để tránh tình trạng tích tụ độc tố trong cơ thể trong thời gian dài. Nguyên tắc quan trọng nhất là sự điều độ và tính tự giác, thay vì chủ quan trước những nguy cơ tiềm ẩn mà chất cồn gây ra cho cơ thể.
Các loại hạt và đậu phộng biến chất hoặc hết hạn
Đậu phộng, nếu không được bảo quản đúng cách, có thể sản sinh aflatoxin, một loại độc tố tự nhiên gây hại nghiêm trọng cho sức khỏe. Không chỉ hạt đậu phộng tươi, các sản phẩm liên quan như bơ đậu phộng, hạt hỗn hợp và một số loại ngũ cốc cũng tiềm ẩn nguy cơ tương tự. Nếu phát hiện thực phẩm có mùi lạ, nấm mốc hoặc quá hạn sử dụng, người tiêu dùng tuyệt đối không tiếp tục tiêu thụ.
Bác sĩ Sun khuyến nghị mọi người nên ưu tiên thực phẩm toàn phần như rau củ, các loại đậu và thịt tươi sống, đồng thời cắt giảm tối đa thực phẩm chế biến sẵn. Bên cạnh đó, người dùng cần chú ý đến hạn sử dụng và phương thức bảo quản nhằm ngăn chặn tình trạng thực phẩm biến chất. Riêng với đồ uống có cồn, chuyên gia nhấn mạnh đến sự điều độ, nhằm tạo điều kiện cho cơ thể có thời gian phục hồi và tự điều chỉnh.
Ngày 11/5, ông Nguyễn Tấn Lực, Phó giám đốc Sở Y tế Cà Mau, cho biết sau hợp nhất hai tỉnh Cà Mau và Bạc Liêu, hệ thống y tế cơ sở được sắp xếp lại giảm từ 164 trạm y tế và phòng khám đa khoa khu vực xuống còn 64 trạm y tế xã, phường. Các đơn vị hiện vận hành theo mô hình đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc UBND cấp xã.
Theo ông Lực, 64 trạm y tế của tỉnh hiện có 1.695 nhân viên, gồm 1.518 viên chức và 177 hợp đồng chuyên môn, còn thiếu 407 biên chế so với chỉ tiêu được giao. Số biên chế và nhân viên giữa các trạm không đồng đều, dẫn đến việc bố trí nhân lực gặp nhiều khó khăn.
Nhân lực hiện có chưa đáp ứng yêu cầu thực hiện chức năng, nhiệm vụ mới, đặc biệt thiếu các vị trí như kế toán, hành chính, công nghệ thông tin và bảo trợ xã hội; đồng thời thiếu nhân lực trực thường xuyên tại các điểm trạm, ảnh hưởng đến việc duy trì hoạt động và chất lượng phục vụ người dân.
14 trạm y tế hiện vẫn trống vị trí giám đốc và 14 trạm không có phó giám đốc; 31 trạm chưa có kế toán và 55 trạm không có nhân sự phụ trách công nghệ thông tin. Việc thiếu nhân sự trực thường xuyên tại các điểm trạm cũng đang ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng phục vụ người dân địa phương.
Tại xã Tân Ân, trạm y tế chỉ có một bác sĩ, còn thiếu nhiều vị trí, thiếu máy xét nghiệm, máy đo thị lực, X quang. Còn trạm y tế phường Hòa Thành không có cả giám đốc và phó giám đốc.
Bác sĩ CKI Nguyễn Thanh Phương, Giám đốc trạm Y tế xã Vĩnh Thanh, cho biết hệ thống trang thiết bị y tế tại trạm hiện rất thô sơ. Đơn vị đang rất cần các máy móc chuyên dùng quan trọng như: máy siêu âm, điện tim, máy xét nghiệm sinh hóa và huyết học. Trạm có 7 bộ máy vi tính đã sử dụng trên 10 năm, thường xuyên hư hỏng, không đáp ứng được yêu cầu chuyển đổi số. Nguồn thuốc phục vụ khám bảo hiểm y tế đôi khi không đủ cơ số.
Về cơ sở vật chất, các trạm y tế sau hợp nhất chủ yếu sử dụng lại trụ sở cũ, nhiều nơi xuống cấp, thiếu trang thiết bị. "Anh em ở trạm chỉ có ống nghe, máy đo huyết áp thì không thu hút được người bệnh", ông Lực nói, cho biết ngoài kinh nghiệm, chuyên môn của thầy thuốc, các trạm cần được trang bị máy siêu âm, X-quang, điện tim và thiết bị xét nghiệm cơ bản để nâng cao chất lượng khám chữa bệnh.
Sở Y tế đang phối hợp rà soát, cử cán bộ đi đào tạo trung cấp lý luận chính trị để đủ điều kiện bổ nhiệm theo quy định. Sở đề xuất sớm ban hành đề án vị trí việc làm thống nhất để làm cơ sở kiện toàn tổ chức và tuyển dụng nhân sự; tiếp tục phân bổ biên chế cho các trạm y tế nhằm đảm bảo đủ nguồn lực hoạt động.
Đồng thời, ngành kiến nghị bố trí kinh phí đầu tư sửa chữa, nâng cấp cơ sở vật chất và mua sắm trang thiết bị. Qua rà soát, nhu cầu đầu tư cho mỗi trạm y tế khoảng 10-15 tỷ đồng để sửa chữa, nâng cấp và bổ sung thiết bị, đáp ứng yêu cầu khám chữa bệnh tại cơ sở.
