Nhưng phía sau những niềm tin tưởng chừng vô hại ấy lại là một thực tế đáng báo động rằng ngày càng nhiều người nhập viện vì tổn thương gan nặng, suy gan cấp mà thủ phạm lại chính là những viên thuốc họ từng đặt trọn niềm tin.
Khi nào “thuốc bổ” trở thành thủ phạm hại gan?
Một phụ nữ 59 tuổi nhập viện cấp cứu trong tình trạng vàng da, vàng mắt, men gan tăng gấp hàng chục lần bình thường, kèm rối loạn đông máu nặng. Trước đó, để giảm cân, người phụ nữ này đã sử dụng một loại thực phẩm chức năng được quảng cáo trên TikTok. Sau khi loại trừ các nguyên nhân khác, bác sĩ kết luận tổn thương gan liên quan trực tiếp đến sản phẩm không rõ nguồn gốc này. Đây không phải trường hợp hiếm gặp.
Gan vốn được xem là “nhà máy giải độc” của cơ thể. Hầu hết thuốc đưa vào cơ thể đều phải đi qua gan để chuyển hóa. Thế nhưng trong quá trình ấy, một số hoạt chất lại có thể gây độc trực tiếp lên tế bào gan, hoặc kích hoạt phản ứng miễn dịch bất thường khiến gan bị viêm và hoại tử.
Y học gọi tình trạng này là tổn thương gan do thuốc (Drug-Induced Liver Injury – DILI). Điều đáng sợ là tổn thương gan vẫn có thể xảy ra ngay cả khi dùng thuốc đúng liều và không có bệnh gan trước đó.
Tại các nước phương Tây, tổn thương gan do thuốc chiếm 1 – 6% số bệnh nhân nhập viện và là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy gan cấp với tỉ lệ tử vong lên đến 10 – 50%. Tại Việt Nam, 40 – 60% người bệnh nhập viện đã ở giai đoạn tổn thương nặng; 7 – 12% trường hợp diễn tiến đến suy gan cấp, đôi khi phải ghép gan để giữ mạng sống.
Nếu ở phương Tây, paracetamol và kháng sinh là nhóm thuốc gây độc gan phổ biến, thì tại Việt Nam, thuốc đông y, thảo dược và thực phẩm chức năng lại đứng đầu danh sách gây tổn thương gan. Bên cạnh đó, các thuốc kháng lao, chống động kinh, thuốc điều trị rối loạn mỡ máu, hóa trị hay thuốc ức chế miễn dịch cũng tiềm ẩn nguy cơ cao.
Điểm chung ở nhiều bệnh nhân là thói quen tự mua thuốc theo lời truyền miệng hoặc tin vào quảng cáo trên mạng xã hội. Chỉ vài thao tác tìm kiếm, người dùng có thể tiếp cận hàng loạt sản phẩm xách tay được gắn mác “thải độc”, “giảm cân”, “đẹp da” với những lời quảng cáo hấp dẫn nhưng thiếu kiểm chứng đầy đủ về thành phần và độ an toàn.
Đáng lo ngại hơn, không ít sản phẩm còn bị pha trộn hóa chất hoặc chứa chất cấm mà người tiêu dùng gần như không thể nhận biết bằng mắt thường.
Tổn thương gan do thuốc nguy hiểm ở chỗ diễn tiến rất âm thầm. Giai đoạn đầu, người bệnh chỉ thấy mệt mỏi, chán ăn, đầy bụng, buồn nôn. Đây là những triệu chứng rất dễ bị bỏ qua hoặc nhầm với cảm cúm thông thường.
Phần lớn người bệnh chỉ đi khám khi đã vàng da vàng mắt rõ rệt, đau hạ sườn phải, dị ứng, nước tiểu sậm màu, xuất hiện vết bầm bất thường, thậm chí hôn mê. Tuy nhiên, lúc này lá gan đã bị tổn thương nghiêm trọng và khả năng hồi phục giảm đáng kể.
Mặc dù bất kỳ ai cũng có thể bị tổn thương gan do thuốc, lứa tuổi trung niên chiếm tỉ lệ cao nhất. Đây là độ tuổi thường bắt đầu xuất hiện các bệnh mạn tính hoặc có xu hướng tìm đến thuốc bổ để “phòng bệnh”. Ngoài ra, người bị viêm gan siêu vi, nghiện rượu bia, người lớn tuổi hoặc dùng nhiều thuốc cùng lúc thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh.
Theo Tổ chức chuyên về cholesterol và bệnh tim mạch của Anh- Heart UK - phần lớn người mắc cholesterol cao không nhận ra vì tình trạng này thường không gây triệu chứng rõ rệt.
Dù cholesterol cần thiết cho hoạt động của tế bào, điều quan trọng là phải phân biệt giữa cholesterol “tốt” và “xấu”. Khi mức LDL (cholesterol xấu) tăng cao, nó có thể tích tụ trong thành động mạch, gây tắc nghẽn và làm tăng nguy cơ đau tim, đột quỵ.
Cholesterol cao có thể do yếu tố di truyền, nhưng cũng thường liên quan đến lối sống như ăn uống không lành mạnh, ít vận động, hút thuốc và uống rượu.
Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) cho biết có thể giảm cholesterol cao bằng cách cắt giảm đồ béo, đặc biệt là chất béo bão hòa. Thay vào đó, nên sử dụng chất béo không bão hòa.
5 món nên ăn nhiều hơn
NHS khuyến nghị để giảm cholesterol xấu một cách tự nhiên, nên tập trung vào:
3 món nên kiêng hoặc hạn chế
Ngoài chế độ ăn, các chuyên gia khuyên nên nướng, hấp, áp chảo hoặc luộc thực phẩm thay vì chiên rán. NHS cũng khuyến nghị các biện pháp sau:
Tập thể dục: Đặt mục tiêu ít nhất 150 phút mỗi tuần với các hoạt động như bơi lội, đạp xe hoặc đi bộ nhanh.
Ngừng hút thuốc: Hút thuốc có thể làm tăng cholesterol và tăng nguy cơ đau tim, ung thư.
Hạn chế rượu, bia.
Kiểm tra nhãn thực phẩm để kiểm tra hàm lượng chất béo.
Bữa sáng giàu protein và carbohydrate có thể giúp cơ thể duy trì năng lượng ổn định, cải thiện sự tập trung và hạn chế cảm giác đói trong ngày, theo chuyên trang sức khỏe Healthline.
Bánh mì chủ yếu cung cấp carbohydrate - nguồn năng lượng quan trọng cho não bộ và các hoạt động hằng ngày. Trong khi đó, trứng là thực phẩm giàu protein chất lượng cao, giúp cơ thể cảm thấy no lâu hơn.
Tiến sĩ - bác sĩ Joan Salge Blake, chuyên gia dinh dưỡng tại Đại học Boston (Mỹ), cho biết bữa sáng giàu protein có thể giúp hạn chế cảm giác thèm ăn và giảm xu hướng ăn vặt về sau.
Theo bà Joan Salge Blake, trứng là nguồn protein tương đối dễ tiếp cận, phù hợp để bổ sung vào bữa sáng hằng ngày.
Ngoài protein, trứng còn chứa choline - dưỡng chất quan trọng với hoạt động của não bộ và hệ thần kinh. Theo thông tin từ Viện Y tế quốc gia Mỹ (NIH), choline tham gia vào quá trình tạo acetylcholine, chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến trí nhớ và khả năng tập trung.
Một quả trứng cũng cung cấp vitamin D, vitamin B12, selen và lutein - những dưỡng chất có lợi cho miễn dịch, cơ bắp và sức khỏe đôi mắt.
Dù là món ăn tiện lợi, bánh mì trứng vẫn có thể trở nên kém lành mạnh nếu thêm quá nhiều xúc xích, thịt nguội, pate công nghiệp hoặc nước sốt nhiều béo.
Tiến sĩ - bác sĩ Dariush Mozaffarian, Đại học Tufts (Mỹ), cho biết chế độ ăn chứa nhiều thực phẩm chế biến sẵn và chất béo bão hòa có thể làm tăng nguy cơ tim mạch nếu sử dụng thường xuyên. Ông khuyến khích ưu tiên các nguồn protein đơn giản, ít qua chế biến trong bữa ăn hằng ngày.
Các chuyên gia dinh dưỡng cũng khuyến khích nên ưu tiên bánh mì nguyên cám hoặc giảm bớt phần ruột bánh để kiểm soát lượng tinh bột. Ngoài ra, có thể ăn kèm dưa leo, cà chua, rau xà lách hoặc rau thơm để tăng chất xơ và vitamin.
Người cần kiểm soát cân nặng hoặc có bệnh nền như tăng huyết áp cũng nên hạn chế mayonnaise, bơ hoặc các loại sốt nhiều béo.
Một số nghiên cứu cho thấy ăn sáng đầy đủ và cân bằng có thể hỗ trợ kiểm soát đường huyết, cải thiện hiệu suất làm việc và hạn chế ăn quá nhiều vào buổi tối, theo Healthline.
Nhìn chung, bánh mì trứng vẫn là lựa chọn phù hợp cho bữa sáng nếu được chế biến đơn giản và cân đối. Món ăn quen thuộc này không chỉ giúp cơ thể nhanh chóng bổ sung năng lượng mà còn tạo cảm giác no lâu, phù hợp với nhịp sống bận rộn hiện nay.
Gan giữ vai trò thải độc, chuyển hóa và duy trì nhiều hoạt động quan trọng của cơ thể, nhưng lại dễ bị tổn thương âm thầm nếu sinh hoạt thiếu khoa học. Trong đó, gan nhiễm mỡ thường không có triệu chứng rõ ràng nên dễ phát hiện muộn. Bệnh gây khó chịu vùng bụng, mệt mỏi và có thể dẫn đến tổn thương gan nặng, xơ gan và nguy cơ tim mạch, theo tờ Hindustan Times.
Một số dấu hiệu có thể xuất hiện gồm suy nhược, đau vùng bụng trên bên phải, vàng da, phù chân và tích tụ dịch trong bụng. Bác sĩ chẩn đoán bệnh qua xét nghiệm chức năng gan, siêu âm, MRI, CT hoặc sinh thiết gan.
Ông Ramesh Kinha, bác sĩ tiết niệu tại Ấn Độ, cho biết chế độ ăn ảnh hưởng trực tiếp đến gan và cân nặng. Thừa cân làm tăng nguy cơ bệnh gan nên cần duy trì cân nặng hợp lý.
Chế độ ăn gồm rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, hạt, dầu ô liu, hải sản, protein nạc và chất xơ sẽ cung cấp vitamin, khoáng chất, polyphenol và chất chống oxy hóa, giúp giảm triglyceride. Lượng đường, đồ ngọt và món chiên cần được hạn chế. Omega 3 từ cá béo, óc chó, hạt lanh và bơ giúp hỗ trợ gan.
Rượu làm rối loạn chuyển hóa chất béo trong gan. Gan giảm phân giải mỡ, tăng tổng hợp mỡ và cản trở vận chuyển mỡ. Rượu còn tạo ra chất độc, làm tăng triglyceride và gây viêm gan.
Việc giảm rượu giúp giảm áp lực cho gan trong thời gian ngắn. Người có nguy cơ bệnh gan cần xem đây là yêu cầu bắt buộc.
Tập thể dục hỗ trợ ngăn ngừa gan nhiễm mỡ hiệu quả. Mỗi ngày cần duy trì ít nhất 30 phút vận động vừa phải như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc tập yoga. Hoạt động thể chất giúp tăng chuyển hóa, giảm mỡ và cải thiện tuần hoàn.
Việc giảm từ 5 đến 10% trọng lượng cơ thể giúp giảm đáng kể lượng mỡ trong gan.
Căng thẳng kéo dài làm tăng hormone cortisol và gây rối loạn chuyển hóa. Tình trạng này ảnh hưởng xấu đến gan.
Do đó, bạn duy trì thói quen thở sâu, thiền, tham gia hoạt động thư giãn, dành thời gian gần thiên nhiên và ngủ đủ giấc.
Nước giúp cơ thể thải độc và hỗ trợ tiêu hóa. Thói quen thay nước bằng đồ uống có đường dễ gây mất nước.
Trà xanh, trà thảo mộc hoặc cà phê dùng với lượng vừa phải, có thể thay thế đồ uống nhiều đường.
