Sứ mệnh Artemis II không chỉ là cột mốc lịch sử của NASA, mà còn phản ánh cuộc cạnh tranh địa chính trị gay gắt giữa các cường quốc trong kỷ nguyên không gian mới.
Đúng 18h35 ngày 1-4 (giờ miền Đông nước Mỹ), tức sáng 2-4 theo giờ Việt Nam, tên lửa Space Launch System (SLS) rời bệ phóng 39B tại Trung tâm Vũ trụ Kennedy (bang Florida), đưa tàu Orion cùng bốn phi hành gia tiến vào quỹ đạo.
Đây là lần đầu tiên kể từ sứ mệnh Apollo 17 năm 1972, con người rời khỏi quỹ đạo thấp của Trái đất để thực hiện hành trình tiếp cận Mặt trăng – một khoảnh khắc mà phi hành gia Reid Wiseman cho là điều nước Mỹ và cả thế giới đã chờ đợi từ rất lâu.
Hơn 400.000 người đã tập trung dọc bờ biển Florida nín thở theo dõi tàu vũ trụ bay lên bầu trời rực sáng trên nền lửa cuộn trào. Tổng thống Donald Trump gọi đây là “một kỳ tích” trong bài phát biểu ngày 1-4 (giờ Mỹ), chúc mừng đội ngũ NASA và các phi hành gia.
Theo Hãng tin Reuters, phi hành đoàn Artemis II gồm chỉ huy nhiệm vụ Reid Wiseman (NASA), phi công Victor Glover (NASA), cùng hai chuyên gia Christina Koch (NASA) và Jeremy Hansen (Cơ quan Vũ trụ Canada – CSA).
Ngay sau khi đạt tốc độ khoảng 28.000km/h để vào quỹ đạo, phi hành đoàn bắt đầu đánh giá khả năng vận hành của tàu.
Các kiểm soát viên tại Houston xác nhận toàn bộ bốn tấm pin năng lượng mặt trời đã được triển khai thành công, đảm bảo cung cấp điện liên tục trong suốt hành trình.
Theo báo Guardian, tên lửa sẽ bay quanh quỹ đạo Trái đất (có thể trong vòng một ngày) cho đến khi động cơ được kích hoạt để thực hiện cú đẩy chuyển quỹ đạo, đưa tàu tiến vào hành trình dài khoảng 384.000km tới Mặt trăng.
Chuyến bay thử nghiệm kéo dài 10 ngày này tuy không hạ cánh xuống Mặt trăng nhưng đánh dấu nhiều cột mốc quan trọng. Bà Christina Koch và ông Victor Glover lần lượt trở thành người phụ nữ đầu tiên và người da màu đầu tiên bay vào không gian cận Mặt trăng. Ông Jeremy Hansen từ Cơ quan Vũ trụ Canada sẽ là người không mang quốc tịch Mỹ đầu tiên thực hiện hành trình này.
Nhiều công nghệ trên tàu Orion cũng lần đầu được thử nghiệm ngoài không gian, như hệ thống liên lạc quang học Orion Artemis II – sử dụng tia laser để gửi và nhận dữ liệu từ Trái đất, phục vụ liên lạc cho căn cứ tại Mặt trăng trong tương lai.
Đến ngày thứ sáu của hành trình, phi hành đoàn dự kiến đạt khoảng cách gần 407.000km tính từ Trái đất, vượt kỷ lục 400.000km từng được Apollo 13 thiết lập năm 1970 – đưa con người vươn tới vị trí ở xa Trái đất hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử.
Artemis II được xem là nền tảng cho một chuỗi sứ mệnh tham vọng trong thập niên tới. Theo trang Axios, sứ mệnh Artemis III dự kiến thực hiện năm 2027 sẽ đưa tàu Orion ghép nối trên quỹ đạo với các tàu đổ bộ Mặt trăng – gồm hệ thống của Blue Origin (thuộc sở hữu tỉ phú Jeff Bezos) và Starship của SpaceX (tỉ phú Elon Musk điều hành).
Artemis IV dự kiến tiếp nối vào năm 2028, hướng tới hạ cánh tại cực Nam của Mặt trăng – địa điểm mà phi hành đoàn Artemis II sẽ chụp ảnh lần đầu tiên từ độ cao 6.000 – 10.000km trong chuyến đi này. Đến năm 2030, Artemis V có thể mở rộng hạ tầng lâu dài – bao gồm căn cứ nghiên cứu, khu định cư, robot tự hành và trạm đổ bộ hàng hóa, hướng đến sự hiện diện bền vững – và xa hơn nữa là sao Hỏa.
Song hành trình đó không diễn ra trong “chân không địa chính trị”. Như nhà khoa học Robert Braun từ phòng thí nghiệm vật lý ứng dụng của Đại học Johns Hopkins mô tả, nhu cầu tài nguyên và sự phát triển công nghệ đã biến Mặt trăng thành “vị trí chiến lược tối thượng” của các cường quốc. Theo trang Live Science, nếu trước đây Mỹ chỉ cạnh tranh với Liên Xô thì nay đối thủ “đáng gờm” nhất là Trung Quốc.
Theo Đài PBS News, Bắc Kinh đã phát triển chương trình thám hiểm Mặt trăng bài bản với chương trình Hằng Nga (Chang’e), tập trung vào thiết lập sự hiện diện lâu dài, bao gồm kế hoạch xây dựng trạm nghiên cứu và đưa người lên Mặt trăng vào năm 2030.
Các sứ mệnh robot của Trung Quốc cũng đã hạ cánh xuống phía xa của Mặt trăng và mang về các mẫu vật.
Dù Hiệp ước Artemis Accords do Mỹ khởi xướng – cho phép khai thác tài nguyên và lập “vùng an toàn” riêng – với hơn 60 nước đã ký kết, Trung Quốc vẫn từ chối tham gia và chủ động xây liên minh cùng Nga và các đối tác khác. Một số chuyên gia thậm chí dự đoán Trung Quốc có khả năng đưa người lên Mặt trăng trước Mỹ.
Hai cách tiếp cận đối lập giữa Washington và Bắc Kinh tạo ra thế đối đầu với hai “luật chơi” khác nhau, phản ánh cuộc cạnh tranh địa chính trị toàn cầu hơn là mục tiêu khoa học thuần túy.
Đáng chú ý, bên cạnh các chính phủ, khu vực tư nhân cũng đang nổi lên mạnh mẽ thúc đẩy hình thành “nền kinh tế Mặt trăng” bao gồm khai thác tài nguyên, vận tải không gian và du lịch vũ trụ.
Nhà sử học NASA Brian Odom nhận định: “NASA, nước Mỹ và cả thế giới đang thực hiện một bước tiến vô cùng lớn trong hành trình trở thành một xã hội du hành không gian”.
Còn Giám đốc NASA Jared Isaacman đúc kết ngắn gọn hơn: “Thành công hay thất bại sẽ được đo bằng tháng, chứ không phải bằng năm”.
Truyền thông nhà nước Iran đưa tin đã xảy ra các vụ nổ tại các thành phố cảng Bandar Abbas và Sirik, cũng như trên đảo Qeshm, theo Reuters.
Các cuộc tấn công diễn ra trong lúc Iran đang tổ chức lễ tang cho cố Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei. Tuần trước, Tehran đã cảnh báo Mỹ và Israel không tiến hành bất kỳ cuộc tấn công nào trong suốt sự kiện kéo dài nhiều ngày này.
Đài IRIB của Iran đưa tin Tổng thống Masoud Pezeshkian đã từ Iraq về nước trong rạng sáng 8.7 sau khi vụ tấn công xảy ra. Trước đó, ông Pezeshkian sang nước láng giềng để dự lễ tang ông Ali Khamenei vì linh cữu vị cố lãnh tụ tối cao được đưa sang thành phố Najaf của Iraq trong ngày 7.7.
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) thông báo đã bắt đầu tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran để đáp trả các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại gần eo biển Hormuz. Theo một quan chức Mỹ, Iran đã nổ súng vào 3 tàu thương mại trong vùng lãnh hải của Oman gần eo biển Hormuz vào ngày 7.7. Quan chức này mô tả hành động đó là "một sự vi phạm nghiêm trọng" đối với Bản ghi nhớ thỏa thuận giữa Mỹ và Iran.
Một quan chức Mỹ nói với CNN rằng các cuộc không kích của quân đội Mỹ đang diễn ra nhằm vào các mục tiêu ở Iran "không mang tính tương xứng", khi Washington tìm cách đáp trả các cuộc tấn công gần đây của Iran nhằm vào các tàu chở hàng gần eo biển Hormuz.
"Đây là hành động trừng phạt. Và nó sẽ chưa kết thúc trong một thời gian", vị quan chức nói.
Ngay sau đó, Mỹ thông báo sẽ tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu của Iran để đáp trả các vụ tấn công. Giá dầu Brent giao sau đã tăng hơn 5% trong ngày. Động thái này đồng nghĩa với việc Washington hủy bỏ một trong những nhượng bộ quan trọng nhất từng dành cho Tehran để đổi lấy việc Iran mở lại tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz.
Iran đã lên án việc Mỹ tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với dầu mỏ của nước này, gọi đây là "một sự vi phạm trắng trợn" đối với Bản ghi nhớ thỏa thuận mà hai nước đạt được vào tháng trước.
Bộ Ngoại giao Iran tuyên bố trong một thông cáo: "Chúng tôi quy trách nhiệm cho chính phủ Mỹ về mọi hậu quả phát sinh từ hành động vi phạm cam kết này".
Đây là những trường hợp thiệt mạng đầu tiên được báo cáo kể từ khi lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các tàu thuyền liên quan đến Iran bắt đầu vào ngày 13/4, trong đó lực lượng Mỹ đã vô hiệu hóa 8 tàu và đẩy lùi hơn 100 tàu khác.
Trả lời các phóng viên, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ấn Độ Randhir Jaiswal nhấn mạnh: "Những cuộc tấn công này phải chấm dứt" đồng thời tuyên bố: "Chúng tôi cũng kêu gọi đối thoại và ngoại giao để chúng ta có thể sớm khôi phục hòa bình và ổn định trong khu vực".
Ông Jaiswal cho biết hải quân Mỹ đã tấn công 3 tàu có thủy thủ đoàn người Ấn Độ trong tuần này, bao gồm một vụ vào ngày 11/6. Bộ Ngoại giao Ấn Độ đã triệu tập đại biện lâm thời của Mỹ tại New Delhi hôm 10/6 để bày tỏ “mối quan ngại sâu sắc nhất về các cuộc tấn công đang diễn ra” sau vụ tấn công vào tàu chở dầu Settebello ngoài khơi Oman khiến 3 thủy thủ Ấn Độ thiệt mạng.
Đại sứ quán Mỹ chưa bình luận về vụ việc. Trong khi đó, Bộ tư lệnh Trung tâm của quân đội Mỹ (CENTOM) cho biết một máy bay Mỹ đã tấn công chính xác vào phòng máy của tàu Settebello “sau khi thủy thủ đoàn liên tục không tuân thủ các chỉ thị từ lực lượng Mỹ”.
CENTOM nêu rõ, tàu Settebello “đã vi phạm lệnh phong tỏa đang diễn ra bằng cách cố gắng vận chuyển dầu từ Iran”.
Công ty quản lý tàu, IOS Marine FZE, đã bác bỏ cáo buộc phớt lờ các cảnh báo hoặc đang chở dầu thô của Iran và kêu gọi một cuộc điều tra quốc tế minh bạch về vấn đề này.
"Tàu Settebello không có bất kỳ liên hệ nào với Iran hoặc dầu mỏ của Iran”, công ty này cho biết.
Hải quân Oman đã đáp lại tín hiệu cầu cứu của tàu Settebello sau khi tàu này báo cáo về một vụ cháy động cơ và 21 thủy thủ Ấn Độ đã được cứu sống.
Các thành viên gia đình của Shivanand Chaurasia, một trong những thủy thủ thiệt mạng, nói với các phóng viên rằng "anh ấy đã ra khơi khoảng 9 tháng trước và đã nói với cha mình vào đầu tuần này rằng mọi việc đều ổn".
Bộ trưởng Hàng hải Ấn Độ Sarbananda Sonowal cho biết cái chết của 3 thủy thủ là “một mất mát to lớn đối với gia đình hàng hải của chúng ta”.
Đài NBC News ngày 9.7 dẫn thông cáo của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết lực lượng này đã tấn công 2 căn cứ Mỹ ở Kuwait và 2 căn cứ khác của Mỹ ở Bahrain, nhằm đáp trả đợt tấn công mới nhất.
Lực lượng này xác định 2 căn cứ tại Kuwait là Arifjan và Ali Al Salem, còn 2 căn cứ tại Bahrain là Juffair và Sheikh Isa, tất cả đều từng là mục tiêu của các cuộc tấn công từ Iran.
Các cuộc tấn công mới của Iran được tiến hành với sự kết hợp giữa tên lửa và máy bay không người lái (UAV). Theo CNN, Juffair là nơi đặt Căn cứ Hỗ trợ Hải quân, căn cứ chính của Hải quân Mỹ tại vùng Vịnh và là nơi đóng quân của Hạm đội 5.
Nếu hành động gây hấn của Mỹ tiếp tục, "các biện pháp đáp trả mạnh mẽ của chúng tôi sẽ mở rộng sang các căn cứ khác của Mỹ trên khắp khu vực", theo IRGC.
Trước đó, IRGC cho biết Mỹ đã tấn công một cây cầu đường sắt ở Aqqala, một khu vực phía đông bắc Tehran.
Bộ Tư lệnh trung tâm Mỹ (CENTCOM) tuyên bố hoàn tất đợt tấn công mới nhất nhằm vào Iran, sau khi đánh trúng gần 90 mục tiêu quân sự, bao gồm các hệ thống phòng không, các phương tiện giám sát bờ biển, các địa điểm lưu trữ tên lửa và UAV, năng lực hải quân và cơ sở hạ tầng hậu cần quân sự ven biển Iran.
CENTCOM không đề cập cây cầu đường sắt IRGC đề cập.
Viết trên mạng xã hội X, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cho biết eo biển Hormuz sẽ chỉ được mở đối với tàu thuyền thông qua "các thỏa thuận của Iran, chứ không phải bằng những lời đe dọa của Mỹ".
"Mỹ vẫn chưa hiểu rằng bắt nạt và bội ước sẽ không bao giờ thoát được hậu quả. Tôi xin nói rõ: Nếu các người tấn công, các người sẽ bị đánh trả", ông Ghalibaf viết.
Trong tuyên bố đưa ra tại Hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ), tổ chức gồm 32 thành viên này nhắc lại rằng Iran không bao giờ được sở hữu vũ khí hạt nhân, đồng thời kêu gọi Tehran tôn trọng đầy đủ sự tự do lưu thông của tàu thuyền qua eo biển Hormuz.
