Giữa đêm tối trong những chuồng bò nồng nặc mùi phân và hơi ẩm, nhiều cán bộ côn trùng y học phải dùng chính cơ thể mình làm “mồi nhử” để bắt muỗi truyền bệnh, lần theo dấu vết của sốt rét, sốt xuất huyết và nhiều dịch nguy hiểm khác.
Đây là chia sẻ của PGS.TS Hoàng Đình Cảnh, Viện trưởng Viện Sốt rét, Ký sinh trùng, Côn trùng Trung ương bên lề Hội nghị Côn trùng học quốc gia lần thứ 12 diễn ra ngày 21/5.
“Trong nghiên cứu về muỗi, nhiều khi bắt buộc phải dùng người thật làm mồi nhử. Nhiệt độ và mùi cơ thể người mới thu hút được muỗi”, PGS Cảnh chia sẻ.
Ít ai hình dung phía sau những chiến dịch phòng chống dịch bệnh là công việc âm thầm của các nhà nghiên cứu côn trùng y học, những người nhiều năm băng rừng, thức trắng đêm để “săn muỗi”.
Trong bóng tối ở các bìa rừng, gầm nhà sàn hay chuồng gia súc, họ ngồi bất động hàng giờ liền, để hở cánh tay hoặc cẳng chân làm mồi thu hút muỗi.
Khi muỗi vừa đáp xuống da, cán bộ nghiên cứu phải thật nhanh tay dùng ống hút chuyên dụng bắt lại, cho vào lọ riêng để phân loại.
Mỗi con muỗi sau đó đều được đánh dấu chi tiết về thời gian bắt, vị trí xuất hiện và đặc điểm chủng loài để phục vụ nghiên cứu dịch tễ.
“Có những ca trực kéo dài suốt 6 tiếng giữa đêm mới được đổi người”, PGS Cảnh cho biết.
Không chỉ vất vả, công việc này còn tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm bệnh tật. Nhiều cán bộ phải làm việc ở khu vực có dịch sốt rét lưu hành, nơi mật độ muỗi dày đặc và điều kiện sinh hoạt thiếu thốn.
Theo GS.TSKH Vũ Quang Côn – Chủ tịch Hội Côn trùng học Việt Nam, hiện có khoảng 1.200 loài côn trùng được xếp vào nhóm gây hại nông nghiệp, tuy nhiên thực tế chỉ một tỷ lệ nhỏ gây thiệt hại nghiêm trọng.
Phần lớn các loài côn trùng còn lại đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn tự nhiên và duy trì cân bằng sinh thái.
Nhiều loài là nguồn thức ăn cho chim, lưỡng cư, bò sát và các loài thiên địch khác. Việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật không chỉ tiêu diệt sâu hại mà còn làm suy giảm các loài có ích, từ đó phá vỡ cân bằng sinh thái và khiến dịch hại có nguy cơ bùng phát mạnh hơn.
Trong bối cảnh dịch bệnh mới nổi ngày càng phức tạp, biến đổi khí hậu diễn biến khó lường và quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, ngành côn trùng học tiếp tục giữ vai trò then chốt trong công tác y tế dự phòng, kiểm soát dịch bệnh và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Những “sát thủ tí hon” gây ra hàng triệu ca bệnh
Theo PGS Cảnh, nhiều người thường chỉ xem muỗi là loại côn trùng gây khó chịu. Trên thực tế, đây là vật trung gian truyền nhiều bệnh nguy hiểm hàng đầu thế giới.
Muỗi Anopheles là véc-tơ truyền bệnh sốt rét. Trong khi đó, muỗi Aedes aegypti được xem là thủ phạm chính gây sốt xuất huyết Dengue.
Ngoài muỗi, nhiều loại côn trùng khác như ve, bọ chét, rận cũng có thể mang mầm bệnh truyền sang người.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từng cảnh báo các bệnh do véc-tơ truyền chiếm hơn 17% tổng số bệnh truyền nhiễm trên toàn cầu và gây hơn 700.000 ca tử vong mỗi năm.
Riêng sốt rét từng là nỗi ám ảnh tại Việt Nam trong nhiều thập kỷ.
PGS Cảnh cho biết có giai đoạn mỗi năm nước ta ghi nhận hàng triệu ca sốt rét, tập trung chủ yếu ở vùng núi, vùng sâu vùng xa. Nhiều bệnh nhân thiếu máu nặng, gan lách to, thậm chí tử vong vì sốt rét ác tính.
Tuy nhiên, sau hàng chục năm triển khai các chương trình phòng chống dịch, giám sát véc-tơ truyền bệnh, phun hóa chất và bảo vệ người dân vùng rừng núi, số ca mắc đã giảm rất sâu.
“Hiện mỗi năm chỉ còn khoảng 200 đến 300 ca sốt rét. Đây là thành tựu rất lớn mà nhiều quốc gia chưa làm được. Việt Nam đang hướng tới mục tiêu loại trừ hoàn toàn sốt rét vào năm 2030”, ông nói.
Nếu sốt rét đang được kiểm soát tốt hơn thì sốt xuất huyết lại diễn biến phức tạp hơn nhiều năm trước.
Theo PGS Cảnh, trước đây dịch sốt xuất huyết thường bùng phát theo chu kỳ khoảng 5 năm. Nhưng vài năm gần đây, dịch xuất hiện gần như quanh năm ở nhiều địa phương.
Biến đổi khí hậu, thời tiết nóng ẩm và mưa nhiều tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi sinh sản nhanh hơn. Đáng lo ngại, muỗi truyền bệnh hiện không còn chỉ tập trung ở khu dân cư đông đúc hoặc khu vực vệ sinh kém.
“Muỗi thích nghi rất mạnh. Không phải sống ở nhà cao tầng hay khu đô thị hiện đại là tránh được sốt xuất huyết”, PGS Cảnh nhấn mạnh.
Theo các nghiên cứu dịch tễ, muỗi Aedes có khả năng sinh sản ngay trong những vật chứa nước rất nhỏ như nắp chai, khay nước điều hòa, lọ hoa hay cốc nhựa bỏ quên ngoài ban công.
Trứng muỗi còn có thể tồn tại nhiều tháng trong điều kiện khô ráo và nở trở lại khi gặp nước.
Đó cũng là lý do nhiều chiến dịch phòng chống sốt xuất huyết luôn nhấn mạnh việc diệt lăng quăng, bọ gậy tại hộ gia đình thay vì chỉ phun hóa chất diệt muỗi trưởng thành.
“Muốn chặn dịch bệnh thì bắt buộc phải cắt đứt chuỗi lây truyền từ người bệnh sang muỗi rồi từ muỗi sang người lành”, ông Cảnh nói.
Đằng sau các chương trình phòng dịch là mạng lưới nghiên cứu côn trùng học ít được biết đến.
Các nhà khoa học hiện không chỉ nghiên cứu tập tính hút máu hay thời gian hoạt động của muỗi mà còn phân tích sâu vòng đời virus trong cơ thể côn trùng truyền bệnh.
Theo PGS Cảnh, nhiều dự án hợp tác quốc tế đang được triển khai nhằm tìm hiểu cơ chế virus tồn tại từ giai đoạn ấu trùng, trưởng thành cho tới khả năng truyền bệnh sang người.
Một số nghiên cứu còn theo dõi khả năng kháng hóa chất của muỗi, bởi nhiều quần thể muỗi hiện đã thích nghi sau thời gian dài tiếp xúc thuốc diệt côn trùng.
“Chỉ khi hiểu rõ véc-tơ truyền bệnh thì chúng ta mới có thể xây dựng chiến lược kiểm soát dịch hiệu quả”, ông nhấn mạnh.
Tại hội nghị, các chuyên gia cho rằng, nghiên cứu về côn trùng là lĩnh vực đặc thù, ít được chú ý nhưng lại có ý nghĩa rất lớn đối với y tế dự phòng. Để nghiên cứu tập tính muỗi truyền bệnh, nhiều cán bộ phải trực tiếp làm việc trong rừng sâu, chuồng gia súc hay những khu vực có nguy cơ cao để thu thập mẫu, theo dõi mật độ côn trùng và đánh giá nguy cơ truyền bệnh.
Khi gà đẻ trứng, vi khuẩn Salmonella từ phân gà có thể dính lên vỏ trứng. Nếu bảo quản hoặc xử lý không đúng cách, vi khuẩn có thể xâm nhập vào bên trong, theo chuyên trang sức khỏe Healthline (Mỹ).
Salmonella là vi khuẩn có thể gây ngộ độc thực phẩm với các triệu chứng như đau bụng, tiêu chảy, sốt, buồn nôn hoặc nôn ói. Với người lớn tuổi, trẻ nhỏ hoặc người có hệ miễn dịch yếu, tình trạng này có thể nặng hơn.
Vỏ trứng quan trọng vì chúng không chỉ giúp bảo vệ phần lòng đỏ, lòng trắng khỏi va đập mà còn hoạt động như một hàng rào ngăn vi khuẩn xâm nhập. Bên dưới lớp vỏ cứng còn có một lớp màng mỏng giúp hạn chế vi sinh vật đi vào bên trong.
Khi vỏ bị nứt, nguy cơ vi khuẩn từ môi trường bên ngoài xâm nhập vào trứng sẽ tăng lên đáng kể. Mức độ xâm nhập sẽ thuộc vào thời điểm xuất hiện vết nứt, mức độ nứt và cách bảo quản sau đó.
Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) khuyến cáo không nên mua các hộp trứng bị nứt. Nguyên nhân là người mua không biết vết nứt đã xuất hiện từ khi nào và quả trứng đã tiếp xúc với môi trường bên ngoài bao lâu. Nếu vết nứt xảy ra trong quá trình vận chuyển hoặc bảo quản ở cửa hàng, vi khuẩn có thể đã xâm nhập vào bên trong từ trước.
Đặc biệt, những trứng có dấu hiệu rò rỉ lòng trắng, chảy nước hoặc có mùi lạ nên được bỏ ngay. Đây là dấu hiệu lớp màng bảo vệ bên trong đã bị hỏng, làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn.
Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) cũng lưu ý rằng trứng bán tại cửa hàng cần được bảo quản lạnh đúng nhiệt độ để hạn chế nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
Trường hợp trứng bị nứt trong lúc mang về nhà hoặc vô tình làm rơi trong bếp sẽ khác với trứng đã nứt sẵn ngoài siêu thị. Nếu vết nứt mới xuất hiện, trứng chưa có mùi lạ và chưa rò rỉ quá nhiều thì vẫn có thể dùng nếu xử lý đúng cách, chuyên gia an toàn thực phẩm Vanessa Coffman, giám đốc tổ chức phòng ngừa bệnh do thực phẩm Alliance to Stop Foodborne Illness (Mỹ), cho biết.
Khi đó, nên đập trứng vào hộp sạch có nắp kín rồi bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh và sử dụng càng sớm càng tốt. Thời gian lý tưởng là trong vòng 1 - 2 ngày. Điều quan trọng là phải nấu chín kỹ trước khi ăn, tức nấu đến khi cả lòng đỏ và lòng trắng đều đông lại hoàn toàn, theo Healthline.
Nồng độ axit uric cao có thể khiến cơ thể cảm thấy mệt mỏi, viêm nhiễm, ảnh hưởng đến năng lượng, giấc ngủ. Một vài thói quen nhỏ hàng ngày có thể giúp kiểm soát tình trạng này mà chưa cần phụ thuộc vào thuốc.
Bổ sung thêm chất xơ
Chất xơ giúp hấp thụ acid uric, hạn chế hấp thu purin (nguyên nhân gây gout), đồng thời kiểm soát cân nặng, giảm tần suất tái phát các cơn gout cấp tính. Phụ nữ cần khoảng 25 g, trong khi nam giới cần khoảng 38 g, với tối thiểu 18-20 g mỗi ngày. Yến mạch, táo, lúa mạch, rau củ giàu chất dinh dưỡng này.
Thay thế những bữa tối thịnh soạn bằng bữa ăn nhẹ
Những bữa ăn khuya thịnh soạn có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa, khiến cơ thể đào thải axit uric kém hiệu quả hơn. Thay vào đó, một bữa tối nhẹ với rau củ, đậu, súp, trứng luộc hoặc sữa chua Hy Lạp hỗ trợ tiêu hóa và góp phần kiểm soát nồng độ axit uric tốt hơn.
Trái cây tốt cho sức khỏe, nhưng những loại có hàm lượng fructose cao như xoài, vải có thể làm tăng axit uric. Bạn nên ăn ổi, các loại quả mọng, cam, đu đủ, dưa hấu để cung cấp vitamin cho cơ thể, không làm tăng đột biến lượng fructose.
Sử dụng các loại gia vị hỗ trợ quá trình thải độc
Người mắc bệnh gout nên dùng các gia vị, thực phẩm hỗ trợ giảm axit uric, kháng viêm. Nghệ có tác dụng giảm viêm, thì là hỗ trợ tiêu hóa, gừng cải thiện tuần hoàn máu. Những gia vị này có nhiều chất chống oxy hóa, hỗ trợ làm giảm áp lực lên thận, giảm stress oxy hóa, thúc đẩy cơ thể phân giải axit uric tốt hơn.
Giữ hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh
Hệ tiêu hóa cân bằng giúp phân giải purin trước khi chúng đi vào máu. Thực phẩm lên men như sữa chua, dưa muối tự làm, cháo yến mạch cung cấp vi khuẩn có lợi. Khi sức khỏe đường ruột được cải thiện, nồng độ axit uric thường ổn định hơn.
Vận động nhẹ nhàng sau mỗi bữa ăn
Đi bộ chậm rãi 10-12 phút sau khi ăn góp phần ngăn ngừa sự tăng đột biến lượng đường trong máu, từ đó làm giảm sự hình thành axit uric. Thói quen đơn giản này cũng hỗ trợ kiểm soát cân nặng, giảm viêm, cải thiện giấc ngủ. Đối với nhiều người có mức axit uric cao, vận động nhẹ nhàng hiệu quả hơn so với tập thể dục cường độ cao.
Giảm căng thẳng
Căng thẳng kéo dài có thể làm tăng hormone stress, thúc đẩy phản ứng viêm và ảnh hưởng đến quá trình đào thải axit uric của cơ thể. Các bài tập thở đơn giản, tiếp xúc với ánh nắng buổi sáng hoặc dành 5 phút ngồi thiền giúp làm dịu hệ thần kinh, hỗ trợ quá trình trao đổi chất và góp phần kiểm soát axit uric.
Chương trình do Quỹ Khởi sự từ tâm phối hợp cùng Quỹ Bảo trợ trẻ em Việt Nam, Sở Y tế Đồng Nai tổ chức, hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng, nhất là trẻ em và phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn.
Theo đó, trẻ em được siêu âm tim để kiểm tra và phát hiện sớm các bệnh lý tim bẩm sinh. Qua chương trình tầm soát bệnh tim bẩm sinh cho 447 trẻ em, các bác sĩ đã phát hiện 14 trường hợp có dấu hiệu bệnh tim cần tiếp tục theo dõi và can thiệp sớm.
Bên cạnh đó, 250 phụ nữ trên 40 tuổi cũng được khám và tầm soát ung thư vú. Theo các bác sĩ, nhiều trường hợp mắc bệnh nhưng dấu hiệu ban đầu chưa rõ ràng hoặc do hoàn cảnh khó khăn nên người dân không có điều kiện khám sức khỏe định kỳ. Đây là nguyên nhân khiến không ít ca bệnh chỉ được phát hiện khi đã diễn tiến nặng, làm giảm hiệu quả điều trị và tăng nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng người bệnh.
Ông Nguyễn Phú Đức, Giám đốc Quỹ Khởi sự từ tâm, cho biết 14 trường hợp trẻ mắc bệnh tim trong buổi tầm soát này sẽ được quỹ tiếp nhận và hỗ trợ kinh phí điều trị. Mong các em được chữa bệnh kịp thời, có một trái tim khỏe mạnh để được đi học, được vui chơi và lớn lên bình thường như bao đứa trẻ khác.
