Giữa đêm tối trong những chuồng bò nồng nặc mùi phân và hơi ẩm, nhiều cán bộ côn trùng y học phải dùng chính cơ thể mình làm “mồi nhử” để bắt muỗi truyền bệnh, lần theo dấu vết của sốt rét, sốt xuất huyết và nhiều dịch nguy hiểm khác.
Đây là chia sẻ của PGS.TS Hoàng Đình Cảnh, Viện trưởng Viện Sốt rét, Ký sinh trùng, Côn trùng Trung ương bên lề Hội nghị Côn trùng học quốc gia lần thứ 12 diễn ra ngày 21/5.
“Trong nghiên cứu về muỗi, nhiều khi bắt buộc phải dùng người thật làm mồi nhử. Nhiệt độ và mùi cơ thể người mới thu hút được muỗi”, PGS Cảnh chia sẻ.
Ít ai hình dung phía sau những chiến dịch phòng chống dịch bệnh là công việc âm thầm của các nhà nghiên cứu côn trùng y học, những người nhiều năm băng rừng, thức trắng đêm để “săn muỗi”.
Trong bóng tối ở các bìa rừng, gầm nhà sàn hay chuồng gia súc, họ ngồi bất động hàng giờ liền, để hở cánh tay hoặc cẳng chân làm mồi thu hút muỗi.
Khi muỗi vừa đáp xuống da, cán bộ nghiên cứu phải thật nhanh tay dùng ống hút chuyên dụng bắt lại, cho vào lọ riêng để phân loại.
Mỗi con muỗi sau đó đều được đánh dấu chi tiết về thời gian bắt, vị trí xuất hiện và đặc điểm chủng loài để phục vụ nghiên cứu dịch tễ.
“Có những ca trực kéo dài suốt 6 tiếng giữa đêm mới được đổi người”, PGS Cảnh cho biết.
Không chỉ vất vả, công việc này còn tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm bệnh tật. Nhiều cán bộ phải làm việc ở khu vực có dịch sốt rét lưu hành, nơi mật độ muỗi dày đặc và điều kiện sinh hoạt thiếu thốn.
Theo GS.TSKH Vũ Quang Côn – Chủ tịch Hội Côn trùng học Việt Nam, hiện có khoảng 1.200 loài côn trùng được xếp vào nhóm gây hại nông nghiệp, tuy nhiên thực tế chỉ một tỷ lệ nhỏ gây thiệt hại nghiêm trọng.
Phần lớn các loài côn trùng còn lại đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn tự nhiên và duy trì cân bằng sinh thái.
Nhiều loài là nguồn thức ăn cho chim, lưỡng cư, bò sát và các loài thiên địch khác. Việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật không chỉ tiêu diệt sâu hại mà còn làm suy giảm các loài có ích, từ đó phá vỡ cân bằng sinh thái và khiến dịch hại có nguy cơ bùng phát mạnh hơn.
Trong bối cảnh dịch bệnh mới nổi ngày càng phức tạp, biến đổi khí hậu diễn biến khó lường và quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, ngành côn trùng học tiếp tục giữ vai trò then chốt trong công tác y tế dự phòng, kiểm soát dịch bệnh và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Những “sát thủ tí hon” gây ra hàng triệu ca bệnh
Theo PGS Cảnh, nhiều người thường chỉ xem muỗi là loại côn trùng gây khó chịu. Trên thực tế, đây là vật trung gian truyền nhiều bệnh nguy hiểm hàng đầu thế giới.
Muỗi Anopheles là véc-tơ truyền bệnh sốt rét. Trong khi đó, muỗi Aedes aegypti được xem là thủ phạm chính gây sốt xuất huyết Dengue.
Ngoài muỗi, nhiều loại côn trùng khác như ve, bọ chét, rận cũng có thể mang mầm bệnh truyền sang người.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từng cảnh báo các bệnh do véc-tơ truyền chiếm hơn 17% tổng số bệnh truyền nhiễm trên toàn cầu và gây hơn 700.000 ca tử vong mỗi năm.
Riêng sốt rét từng là nỗi ám ảnh tại Việt Nam trong nhiều thập kỷ.
PGS Cảnh cho biết có giai đoạn mỗi năm nước ta ghi nhận hàng triệu ca sốt rét, tập trung chủ yếu ở vùng núi, vùng sâu vùng xa. Nhiều bệnh nhân thiếu máu nặng, gan lách to, thậm chí tử vong vì sốt rét ác tính.
Tuy nhiên, sau hàng chục năm triển khai các chương trình phòng chống dịch, giám sát véc-tơ truyền bệnh, phun hóa chất và bảo vệ người dân vùng rừng núi, số ca mắc đã giảm rất sâu.
“Hiện mỗi năm chỉ còn khoảng 200 đến 300 ca sốt rét. Đây là thành tựu rất lớn mà nhiều quốc gia chưa làm được. Việt Nam đang hướng tới mục tiêu loại trừ hoàn toàn sốt rét vào năm 2030”, ông nói.
Nếu sốt rét đang được kiểm soát tốt hơn thì sốt xuất huyết lại diễn biến phức tạp hơn nhiều năm trước.
Theo PGS Cảnh, trước đây dịch sốt xuất huyết thường bùng phát theo chu kỳ khoảng 5 năm. Nhưng vài năm gần đây, dịch xuất hiện gần như quanh năm ở nhiều địa phương.
Biến đổi khí hậu, thời tiết nóng ẩm và mưa nhiều tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi sinh sản nhanh hơn. Đáng lo ngại, muỗi truyền bệnh hiện không còn chỉ tập trung ở khu dân cư đông đúc hoặc khu vực vệ sinh kém.
“Muỗi thích nghi rất mạnh. Không phải sống ở nhà cao tầng hay khu đô thị hiện đại là tránh được sốt xuất huyết”, PGS Cảnh nhấn mạnh.
Theo các nghiên cứu dịch tễ, muỗi Aedes có khả năng sinh sản ngay trong những vật chứa nước rất nhỏ như nắp chai, khay nước điều hòa, lọ hoa hay cốc nhựa bỏ quên ngoài ban công.
Trứng muỗi còn có thể tồn tại nhiều tháng trong điều kiện khô ráo và nở trở lại khi gặp nước.
Đó cũng là lý do nhiều chiến dịch phòng chống sốt xuất huyết luôn nhấn mạnh việc diệt lăng quăng, bọ gậy tại hộ gia đình thay vì chỉ phun hóa chất diệt muỗi trưởng thành.
“Muốn chặn dịch bệnh thì bắt buộc phải cắt đứt chuỗi lây truyền từ người bệnh sang muỗi rồi từ muỗi sang người lành”, ông Cảnh nói.
Đằng sau các chương trình phòng dịch là mạng lưới nghiên cứu côn trùng học ít được biết đến.
Các nhà khoa học hiện không chỉ nghiên cứu tập tính hút máu hay thời gian hoạt động của muỗi mà còn phân tích sâu vòng đời virus trong cơ thể côn trùng truyền bệnh.
Theo PGS Cảnh, nhiều dự án hợp tác quốc tế đang được triển khai nhằm tìm hiểu cơ chế virus tồn tại từ giai đoạn ấu trùng, trưởng thành cho tới khả năng truyền bệnh sang người.
Một số nghiên cứu còn theo dõi khả năng kháng hóa chất của muỗi, bởi nhiều quần thể muỗi hiện đã thích nghi sau thời gian dài tiếp xúc thuốc diệt côn trùng.
“Chỉ khi hiểu rõ véc-tơ truyền bệnh thì chúng ta mới có thể xây dựng chiến lược kiểm soát dịch hiệu quả”, ông nhấn mạnh.
Tại hội nghị, các chuyên gia cho rằng, nghiên cứu về côn trùng là lĩnh vực đặc thù, ít được chú ý nhưng lại có ý nghĩa rất lớn đối với y tế dự phòng. Để nghiên cứu tập tính muỗi truyền bệnh, nhiều cán bộ phải trực tiếp làm việc trong rừng sâu, chuồng gia súc hay những khu vực có nguy cơ cao để thu thập mẫu, theo dõi mật độ côn trùng và đánh giá nguy cơ truyền bệnh.
Sai lầm khi coi trái cây là "thực phẩm thay thế" tinh bột
Theo Health UDN, vì muốn giảm cân nhanh, một người phụ nữ ngoài 40 tuổi ở Đài Trung (Đài Loan, Trung Quốc) đã áp dụng chế độ ăn được chia sẻ trên một hội nhóm làm đẹp: cắt hoàn toàn tinh bột và thay thế bằng trái cây.
Theo bác sĩ Chen Yuwei, Khoa Chuyển hóa, Bệnh viện Đa khoa Dajia Lee, thời gian đầu chế độ ăn này giúp bệnh nhân giảm hơn 5kg chỉ sau khoảng hai tháng. Tuy nhiên, đi cùng với đó là cảm giác mệt mỏi, rụng tóc và thường xuyên buồn ngủ sau bữa ăn.
Những tháng tiếp theo, cân nặng không giảm thêm mà bắt đầu tăng trở lại, đặc biệt là vùng bụng. Bệnh nhân liên tục khát nước, nhanh đói, ngứa ngoài da nên quyết định đến bệnh viện kiểm tra.
Kết quả khiến chị bất ngờ: mắc đồng thời tiểu đường type 2, rối loạn mỡ máu, huyết áp cũng có dấu hiệu bất thường.
Theo bác sĩ Chen, nguyên nhân xuất phát từ hai sai lầm phổ biến khi giảm cân: loại bỏ gần như hoàn toàn tinh bột và sử dụng trái cây thay thế toàn bộ bữa chính.
Bệnh nhân cho biết suốt gần một năm không ăn cơm, bún, mì, khoai lang hay các loại củ vì cho rằng chúng đều chứa nhiều tinh bột. Thay vào đó, chị ăn trái cây và uống nước ép trong cả ba bữa mỗi ngày.
Các loại quả được lựa chọn chủ yếu là xoài chín, chuối chín, nho, dưa hấu, lê và cam vì nghĩ đây là nguồn đường "tự nhiên", càng ăn nhiều càng tốt.
Tuy nhiên, bác sĩ Chen cho biết đây là quan niệm sai lầm.
Ông giải thích, nhiều loại trái cây ngọt chứa lượng lớn fructose và glucose. Khi tiêu thụ với số lượng lớn, đường được hấp thu nhanh khiến đường huyết tăng cao, buộc cơ thể phải tiết nhiều insulin để điều hòa.
Nếu tình trạng này kéo dài, nguy cơ kháng insulin và mắc tiểu đường type 2 sẽ tăng lên.
Không chỉ vậy, fructose dư thừa còn được gan chuyển hóa thành chất béo, làm tăng triglyceride trong máu, gây rối loạn mỡ máu, tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ, xơ vữa động mạch và tăng huyết áp.
Vì sao ban đầu giảm cân nhưng sau đó tăng trở lại?
Theo bác sĩ Chen, việc giảm cân nhanh trong giai đoạn đầu chủ yếu do cắt giảm đột ngột lượng carbohydrate, làm cơ thể mất nước và giảm lượng glycogen dự trữ.
Đồng thời, bệnh nhân cũng uống ít nước hơn vì cho rằng trái cây đã cung cấp đủ nước cho cơ thể.
"Khi chế độ ăn thiếu cân bằng, không kết hợp vận động và kéo dài trong nhiều tháng, cơ thể rất dễ rơi vào rối loạn chuyển hóa, khiến cân nặng tăng trở lại, thậm chí còn tích mỡ nhiều hơn trước", bác sĩ nói.
Ngoài nguy cơ tiểu đường và rối loạn mỡ máu, việc cắt bỏ hoàn toàn tinh bột còn có thể gây mất cân bằng dinh dưỡng, suy nhược cơ thể, rụng tóc, rối loạn kinh nguyệt, giảm khối cơ và làm tăng cảm giác thèm ăn.
Các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo, tinh bột vẫn là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng cho cơ thể. Thay vì loại bỏ hoàn toàn, người giảm cân nên ưu tiên các loại carbohydrate hấp thu chậm như gạo lứt, yến mạch, khoai lang, ngũ cốc nguyên hạt và kiểm soát khẩu phần ăn.
Trái cây vẫn là thực phẩm tốt cho sức khỏe nhờ giàu vitamin, khoáng chất và chất xơ, nhưng chỉ nên sử dụng như một phần của chế độ ăn cân đối, không thay thế hoàn toàn bữa chính.
Sau khi được điều trị bằng thuốc, điều chỉnh chế độ ăn theo hướng dẫn của bác sĩ và duy trì tập luyện đều đặn, khoảng ba tháng sau, các chỉ số đường huyết và mỡ máu của người phụ nữ đã cải thiện rõ rệt.
Ham muốn cao nhưng còn kiểm soát được, không ép buộc ai, không gây hại cho bản thân, gia đình hay xã hội thì không gọi là cuồng dâm.
Cuồng dâm là hành vi không kiểm soát được hành vi tình dục, bỏ bê các vấn đề sức khỏe và trách nhiệm gia đình. Cũng có bệnh nhân cố kiểm soát các hành vi nhưng không thành công. Người bệnh bị thôi thúc lặp đi lặp lại, không kiểm soát được, ảnh hưởng quan hệ, sức khỏe, tài chính, pháp lý hoặc gây tổn hại cho người khác.
Chứng cuồng dâm để lại nhiều hậu quả cho người bệnh. Về sinh lý, bệnh ảnh hưởng sức khỏe thể chất. Người có hành vi tình dục quá mức sẽ thường băn khoăn, đấu tranh tâm lý, gây tình trạng lo âu, trầm cảm. Ngoài ra, bệnh gây hậu quả về xã hội, nghề nghiệp.
Nếu đột ngột tăng ham muốn kèm thay đổi tính cách, nói năng bốc đồng, mất ngủ, tiêu tiền bất thường, sa sút trí nhớ hoặc hành vi không phù hợp, người bệnh cần đánh giá thêm về thần kinh, tâm thần, thuốc đang dùng và bệnh lý nền.
Nhiều trường hợp tăng ham muốn nhưng sợ ảnh hưởng tâm lý liền vội vàng đi triệt dục là sai lầm. Thủ thuật này không làm mất ham muốn, không làm giảm testosterone, không làm mất khả năng cương hay cực khoái. Còn các biện pháp làm giảm nội tiết nam chỉ được đặt ra trong những bệnh lý đặc biệt, ví dụ một số trường hợp ung thư tuyến tiền liệt, chứ không dùng để "trị" ham muốn bình thường.
Một nghiên cứu của Viện nghiên cứu Kinsey cho thấy trung bình từ 18 đến 29 tuổi, con người quan hệ tình dục 112 lần mỗi năm. Ở lứa tuổi 30 đến 39, quan hệ khoảng 86 lần mỗi năm được xem là lành mạnh, theoMen Journal.Tiến sĩ trị liệu tình dục Ian Kerner cho rằng hầu hết các cặp đôi nên có quan hệ tình dục ít nhất một lần mỗi tuần. Trong giai đoạn say mê, hay còn gọi là tuần trăng mật, các cặp vợ chồng thường có xu hướng quan hệ tình dục mỗi khi họ ở cùng nhau trong không gian riêng. Sau này, các cặp đôi nên duy trì quan hệ một đến hai lần mỗi tuần là lý tưởng cho một cuộc sống tình dục lành mạnh.
Khi các điều chỉnh về thói quen sinh hoạt, lối sống không mang lại hiệu quả, cặp đôi nên tìm đến sự giúp đỡ của các bác sĩ chuyên khoa để được hỗ trợ. Ngoài ra, các cặp đôi cần thẳng thắn trao đổi về mong muốn cũng như nhu cầu về chuyện tình dục của mình, tránh bất đồng và ức chế kéo dài, ảnh hưởng hạnh phúc gia đình.
Sơn La hiện có 74 trạm y tế xã, phường, y tế tỉnh còn thiếu khoảng 1.500 cán bộ, bác sĩ y tế cộng đồng.
"Hiện, hạn chế lớn nhất là hạn chế nhân lực y tế, đặc biệt nhân lực chất lượng cao, trong bối cảnh, tỉnh đang rà soát soát lại mạng lưới y tế, và bệnh viện tỉnh sẽ nâng quy mô lên 1.000 giường bệnh", ông Hà Trung Chiến, Phó chủ tịch thường trực UBND tỉnh Sơn La, cho biết, tại hội nghị tăng cường nhân lực y tế tỉnh Sơn la và ký kết thỏa thuận hợp tác toàn diện y tế giai đoạn 2026 - 2030 đã được UBND tỉnh Sơn La tổ chức ngày 18.4, tại Sơn La.
Theo ông Chiến, trong năm 2025: toàn tỉnh có khoảng 3% người bệnh chuyển tuyến về trung ương, chủ yếu các bệnh lý ung thư xạ trị, chấn thương cột sống phức tạp, một số bệnh về tim mạch...
Do đó, nhân lực, đặc biệt nguồn nhân lực chất lượng cao và tăng cường đầu tư cơ sở vật chất cho y tế là các nội dung được chú trọng cho y tế địa phương.
Tại hội nghị, PGS-TS Đào Xuân Cơ, Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, cho biết, bệnh viện sẽ hỗ trợ Bệnh viện đa khoa tỉnh Sơn La nâng cao chất lượng y tế cơ sở, đào tạo nhân lực cùng với xây dựng mạng lưới y tế cơ sở. "Y tế cơ sở không tốt thì y tế chuyên sâu xây dựng bao nhiêu cũng thiếu", ông Cơ đánh giá.
Ông Cơ chia sẻ, thực tế Sơn La thiếu hụt cả ngàn nhân lực y tế, do đó, cùng với đào tạo nhân lực cho y tế Sơn Lan, về lâu dài, cần hướng đến thành lập cơ sở đào tạo y tế ngay tại tỉnh để chủ động nhân lực cho Sơn La và khu vực Tây Bắc. Hiện Bạch Mai đang làm thủ tục thành lập Đại học Y dược Bạch Mai, và đội ngũ các chuyên gia hàng đầu, hoàn toàn có thể hỗ trợ Sơn La về nâng cao chất lượng nhân lực y tế
Với Bệnh viện đa khoa tỉnh Sơn La, ông Cơ đánh giá, bệnh viện đang triển khai bệnh án điện tử ở mức cơ bản, là bệnh viện không còn giấy tờ; và tương lai phải là ứng dụng dữ liệu thông minh trong chẩn đoán điều trị, chăm sóc sức khỏe người dân.
Ông Cơ khẳng định, hợp tác của Bạch Mai với Bệnh viện đa khoa tỉnh Sơn La không chỉ là chuyển giao kỹ thuật, mà là toàn diện, người dân được chăm sóc sức khỏe ngay tại thôn, bản và thụ hưởng dịch vụ y tế kỹ thuật cao.
Đơn cử như, bệnh viện hiện có máy chụp DSA rất tốt, là hệ thống can thiệp hiện đại, nhưng cần khai thác thật hiệu quả để người dân được hưởng thụ thành tựu khoa học kỹ thuật: can thiệp đột quỵ lấy huyết khối sớm, đặt stent điều trị bệnh mạch vành; can thiệp khối u, nút mạch u (lồng ngực, gan, tiền liệt tuyến...) Do đó Bệnh viện Bạch Mai cần giúp để ứng dụng được ngay máy này.
Bạch Mai cũng sẵn sàng hỗ trợ Sơn La ứng dụng công nghệ trong quản trị hệ thống y tế; Sở Y tế tỉnh đồng bộ hóa dữ liệu y tế người dân từ thôn bản... Tất cả thu về một đầu mối, công nghệ đồng bộ trong cả tỉnh, đồng bộ với T.Ư, tránh là những mảnh ghép rời rạc về y tế.
Theo công Cơ, với việc nâng cao chất lượng nhân lực, sử dụng tối đa trang thiết bị, sẽ giúp bệnh nhân giảm chuyển tuyến tăng cơ hội điều trị, cứu sống, giảm chi phí. Đầu tư cho sức khỏe là đầu tư an ninh y tế quốc gia.
