Ngày 25-5, Hãng tin Reuters dẫn các nguồn tin quan chức cho biết trong các cuộc trao đổi với những người thân cận, Thủ tướng Benjamin Netanyahu thừa nhận Israel gần như không có khả năng tác động đến việc ra quyết định của Tổng thống Mỹ Donald Trump về Iran.
Các phát biểu này, theo hai nguồn tin, được đưa ra trong bối cảnh Israel gần như bị gạt ra ngoài các cuộc đàm phán về thỏa thuận chấm dứt xung đột ở Iran, kết thúc cuộc chiến mà Mỹ và Israel phát động vào ngày 28-2.
Một quan chức Israel có trao đổi riêng với ông Netanyahu nói rằng nhà lãnh đạo Israel đã bày tỏ lo ngại về bản ghi nhớ đang được thảo luận giữa Mỹ và Iran. Theo đó, Iran sẽ mở lại eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ lệnh phong tỏa hải quân, trước khi hai bên tiếp tục đàm phán về vấn đề hạt nhân.
Tuy nhiên, thỏa thuận hiện chưa trực tiếp giải quyết các lo ngại của Israel về chương trình hạt nhân và kho uranium làm giàu của Iran. Đồng thời ông Netanyahu cũng thừa nhận rằng Tel Aviv hiện khó có thể tác động đến Tổng thống Mỹ.
Tổng thống Trump và Thủ tướng Netanyahu đã điện đàm ít nhất 3 lần trong tuần qua vào các ngày 19, 22 và 23-5. Trong giai đoạn này, giới chức Israel nói đã chuẩn bị cho khả năng nối lại tấn công Iran, nhắm vào hạ tầng năng lượng.
Sau cuộc điện đàm hôm 19-5, ông Trump nói ông Netanyahu “là một người tốt và sẽ làm bất cứ điều gì tôi muốn”.
Đến hôm 23-5, ông Netanyahu tuyên bố đã cùng ông Trump thảo luận về bản ghi nhớ nhằm mở lại eo biển Hormuz và các cuộc đàm phán sắp tới hướng tới một thỏa thuận cuối cùng về chương trình hạt nhân Iran.
Theo ông, hai bên nhất trí rằng “bất kỳ thỏa thuận cuối cùng nào cũng phải bao gồm việc tháo dỡ các cơ sở làm giàu uranium của Iran và đưa vật liệu uranium đã làm giàu ra khỏi lãnh thổ Iran”.
Ông cũng nói rằng ông Trump “tái khẳng định quyền tự vệ của Israel trước các mối đe dọa trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon”.
Iran đã nhiều lần tuyên bố việc chấm dứt hoạt động quân sự của Israel ở miền nam Lebanon phải là một phần trong thỏa thuận với Mỹ.
Thỏa thuận Mỹ – Iran được đàm phán trong bối cảnh ông Netanyahu chịu áp lực trước cuộc bầu cử trong nước.
Nhiều dự báo cho thấy khả năng ông sẽ thất bại, trong khi các đối thủ chỉ trích nhà lãnh đạo Israel vì chưa đạt được những mục tiêu đã tuyên bố trong cuộc chiến, bao gồm lật đổ chính quyền ở Iran, loại bỏ năng lực hạt nhân và tên lửa, làm suy yếu khả năng mở rộng ảnh hưởng của Tehran trong khu vực.
Sau khi tiến hành tập kích Iran vào ngày 28-2, mục tiêu của Mỹ và Israel dần có sự khác biệt. Hiện Mỹ đang tập trung vào vấn đề mở lại Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển 20% dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.
Ngày 2-4, Tổng thống Vladimir Putin đã gặp Ngoại trưởng Ai Cập Badr Abdelatty, đồng thời điện đàm với các nhà lãnh đạo khu vực Trung Đông.
"Tất cả chúng ta đều hy vọng rằng cuộc xung đột sẽ kết thúc càng sớm càng tốt. Hôm qua, Tổng thống Mỹ Trump đã nói về điều này. Tôi xin nhắc lại: chúng tôi sẵn sàng làm mọi thứ để đưa tình hình trở lại bình thường", Hãng tin TASS dẫn lời ông Putin nói.
Đồng thời, ông Putin cũng điện đàm với Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman sau cuộc gặp với Ngoại trưởng Ai Cập.
"Hai bên bày tỏ sự quan ngại sâu sắc về tình hình quân sự và chính trị ngày càng xấu đi trong khu vực, thương vong dân thường và sự tàn phá các cơ sở hạ tầng chiến lược quan trọng", Điện Kremlin tuyên bố.
Ngày 2-4, Trung Quốc nói rằng các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran làm tê liệt eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu của thế giới.
"Nguyên nhân gốc rễ của việc gián đoạn giao thông hàng hải qua eo biển Hormuz là các hoạt động quân sự bất hợp pháp của Mỹ và Israel chống lại Iran", người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh nói khi được hỏi về tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng các nước khác phải tự giải quyết vấn đề ở eo biển Hormuz.
Quân đội Mỹ ngày 1.6 thông báo đã không kích các mục tiêu quân sự của Iran trong hai ngày 30 và 31.5, sau khi Tehran bị cáo buộc bắn hạ một máy bay không người lái (UAV) MQ-1 của Mỹ hoạt động trên vùng biển quốc tế. Theo Reuters dẫn tuyên bố của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), các máy bay chiến đấu Mỹ đã tiến hành những cuộc "tấn công tự vệ" nhằm vào các địa điểm quanh thành phố Geruk và trên đảo Qeshm của Iran. CENTCOM cho biết đợt không kích đã phá hủy một hệ thống phòng không, một trạm kiểm soát mặt đất và 2 UAV tấn công một chiều mà Washington cho là gây ra mối đe dọa rõ ràng đối với tàu thuyền di chuyển qua các vùng biển trong khu vực.
Iran sau đó tuyên bố các đòn đáp trả của Iran đã nhắm vào những vị trí ở Kuwait, nơi Tehran cáo buộc là điểm xuất phát các cuộc tấn công của Mỹ. Hãng thông tấn KUNA (Kuwait) đưa tin còi báo động không kích vang lên tại nhiều khu vực, trong khi quân đội Kuwait cho biết hệ thống phòng không nước này đã đánh chặn các tên lửa và UAV đang bay tới. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei ngày 1.6 chỉ trích các cuộc không kích của Mỹ là "hành động gây hấn", đồng thời nói Iran có quyền trả đũa nhằm vào những "căn cứ và tài sản" trong khu vực được sử dụng để tấn công nước này.
Từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực ngày 7.4, Mỹ và Iran đã nhiều lần trao đổi các đòn đáp trả lẻ tẻ, khiến ranh giới giữa "ngừng bắn" và "giao tranh hạn chế" ngày càng mờ đi. Nguy cơ leo thang càng lớn khi Iran vẫn kiểm soát chặt eo biển Hormuz và Mỹ tiếp tục phong tỏa các cảng của Iran, khiến vận tải qua khu vực bị gián đoạn nghiêm trọng và giá dầu ngày 1.6 tăng hơn 3%, theo Reuters.
Những cuộc giao tranh mới nhất khiến tiến trình ngoại giao giữa Mỹ và Iran càng thêm mong manh. Các vòng đàm phán trước đó từng đổ vỡ sau các đòn tấn công của Mỹ và Israel, khiến Iran nghi ngờ liệu Washington có thực sự muốn một lối thoát ngoại giao hay không. Ngày 1.6, Chủ tịch Quốc hội Iran kiêm trưởng đoàn đàm phán Mohammad Bagher Ghalibaf cáo buộc Mỹ vi phạm thỏa thuận ngừng bắn, không chỉ vì các đợt không kích mà còn do tiếp tục phong tỏa các cảng của Iran và không kiềm chế được Israel trong các cuộc tấn công ở Li Băng. Trước đó, Iran được cho là đang sửa đổi dự thảo biên bản ghi nhớ nhằm chấm dứt xung đột với Mỹ, sau khi chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump gửi lại một phiên bản cứng rắn hơn, theo tờ The Times of Israel.
Tuy vậy, ông Trump ngày 1.6 viết trên mạng Truth Social rằng Tehran "thực sự muốn đạt được một thỏa thuận" và bất kỳ thỏa thuận nào cũng sẽ tốt cho Mỹ cùng các đồng minh. Theo báo The Guardian, chính quyền ông Trump hiện chịu sức ép lớn trong nước khi vừa cần mở lại tuyến hàng hải qua Hormuz và hạ giá nhiên liệu trước bầu cử quốc hội tháng 11, vừa phải tránh bị phe diều hâu cáo buộc nhượng bộ Iran.
Tạp chí Responsible Statecraft dẫn giới chuyên gia cho rằng Mỹ không nên cố đạt một thỏa thuận toàn diện lúc này, vì mỗi tín hiệu ngoại giao lại có thể kích hoạt sức ép từ phe chủ chiến, làm tăng nguy cơ leo thang. Theo hướng tiếp cận này, ông Vali Nasr, giáo sư về quan hệ quốc tế tại Đại học Johns Hopkins (Mỹ), cho rằng một tiến trình từng bước, chẳng hạn 2 bên giảm các biện pháp phong tỏa hoặc Mỹ bắt đầu rút bớt lực lượng khỏi khu vực, có thể mở đường giảm căng thẳng ở Hormuz và tạo điều kiện cho các bước xây dựng lòng tin cho một thỏa thuận lớn hơn. Ngược lại, ông Trita Parsi, Phó chủ tịch Viện Quincy (Mỹ), nhận định một "thỏa thuận nhỏ" chỉ tạm hoãn khủng hoảng mà không giải quyết căn nguyên đối đầu Mỹ - Iran.
Nghị sĩ Ahmad Naderi, thành viên Ban Chủ tịch Quốc hội Iran và đại diện thủ đô Tehran tại quốc hội, hôm 2/6 nói rằng đất nước đang trong "tình trạng chiến tranh" và kêu gọi các nhóm chính trị "thể hiện mặt trận thống nhất".
Ông khẳng định khác biệt quan điểm về các vấn đề kinh tế, chính sách đối ngoại hay cách thức điều hành đất nước là "điều tự nhiên trong xã hội", có thể góp phần cải thiện quá trình ra quyết định. Tuy nhiên, đưa các bất đồng này ra trước công chúng và biến chúng thành đối đầu chính trị là điều đáng lo ngại.
"Công khai tranh cãi nhằm kích động dư luận, tuyển mộ phe phái hoặc giải quyết ân oán chính trị sẽ trực tiếp gây hại cho đoàn kết dân tộc", ông nói.
Nghị sĩ Naderi cho rằng sau thất bại trên mặt trận quân sự, các đối thủ của Iran đang tập trung khai thác chia rẽ xã hội và chính trị để làm suy yếu đất nước. Ông nhấn mạnh sự thống nhất của người dân là biểu tượng quan trọng nhất cho sức mạnh Iran.
Ông khẳng định chiến trường không chỉ giới hạn ở lĩnh vực quân sự, mà ngoại giao cũng là một phần cuộc đối đầu. Quan chức quốc hội Iran thừa nhận trong nước có thể tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về những quyết định lớn, đặc biệt liên quan đến đàm phán hoặc cách thức đối phó với Mỹ - Israel.
Nghị sĩ Naderi cho rằng mọi lực lượng chính trị, giới tinh hoa và những lãnh đạo phát biểu trước công chúng cần điều chỉnh lập trường phù hợp với định hướng của Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei, đặc biệt trong các vấn đề chiến lược.
Phát biểu được đưa ra một ngày sau khi truyền thông Iran đưa tin nước này đã đình chỉ đàm phán gián tiếp với Mỹ và đang cân nhắc chấm dứt ngừng bắn, liên quan tình hình Israel leo thang chiến sự tại Lebanon.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 7/5 nhận định bộ máy điều hành Iran "vẫn bị chia rẽ nghiêm trọng và hoạt động thiếu hiệu quả", dẫn đến cản trở tiến độ đàm phán.
Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei bị thương ngày 28/2, trong đòn không kích mở đầu chiến dịch của Mỹ - Israel. Ông chưa xuất hiện trước công chúng từ khi đảm nhận chức vụ, các tuyên bố văn bản của ông đều được đọc trên kênh truyền hình nhà nước.
Tình báo Mỹ cho rằng ông Khamenei chỉ liên lạc với cố vấn thông qua mạng lưới phức tạp gồm nhiều người đưa tin. Ông thường đưa ra định hướng tổng quát cho cấp dưới, xác định những vấn đề có thể đàm phán và những nội dung không được phép đưa ra thảo luận. Điều này khiến thông tin đến tay ông đều có độ trễ đáng kể, kéo theo phản hồi chậm chạp trong quá trình thương lượng.
