Buổi chiều tan trường, trong khi bạn bè nán lại trò chuyện, Khải Đan, nhân viên văn phòng ở Tây Ninh, chỉ có một mục tiêu duy nhất là chạy thẳng vào nhà vệ sinh, lột bỏ chiếc áo dài ra, rồi mới chịu về nhà. Đó là nghi thức “bất thành văn” suốt những năm cấp ba, không phải vì nóng, không phải vì bất tiện, mà vì với Đan, “mỗi phút mặc bộ đồng phục nữ là một phút đang sống sai người”.
Khải Đan năm nay 26 tuổi, sinh ra với cơ thể nữ nhưng luôn cảm nhận mang bản dạng giới nam. Hành trình để được nhìn thấy chính mình trong gương mà không cảm thấy xa lạ kéo dài gần một thập kỷ – qua những buổi sáng cố “uốn” bản thân vào khuôn, những mối quan hệ bị cắt đứt “không kèn không trống”, và một cuộc đối thoại với gia đình mà Đan đã phải chuẩn bị tâm lý rất lâu trước khi dám mở miệng.
Tình trạng Đan trải qua có tên chuyên môn là gender dysphoria, tức là sự bất đồng nhất giữa cơ thể sinh học và bản dạng giới. Người trải qua tình trạng này thức dậy mỗi ngày với nhận thức rằng cơ thể vật lý của họ phản bội lại chính bản đồ giới tính được lập trình sẵn trong não bộ.
Hiệp hội Tâm thần học Mỹ định nghĩa nó là “sự đau khổ tâm lý sâu sắc phát sinh từ sự bất đồng nhất giữa giới tính sinh lý và bản dạng giới nội tại. Sự đè nén liên tục này bào mòn sức khỏe tinh thần, buộc người trong cuộc phải tiêu tốn năng lượng khổng lồ chỉ để duy trì các hoạt động sống cơ bản”.
Bức tranh dịch tễ học toàn cầu cho thấy tình trạng này hiện diện ở mọi quốc gia. Theo các nghiên cứu công bố trên Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ, thế giới có khoảng 25 triệu người tự nhận diện là người chuyển giới. Tỷ lệ tự báo cáo về sự khác biệt giới tính chiếm từ 0,5% đến 1,3% dân số nói chung.
Số liệu từ Hiệp hội Tâm thần học Mỹ cũng cho thấy người mắc tình trạng này có nguy cơ cao bị lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và tự cô lập; tỷ lệ có ý nghĩ tự sát trong nhóm người chuyển giới chưa được hỗ trợ lên tới hơn 40%, cao gấp nhiều lần so với dân số chung.
Đan không biết những con số đó khi còn ở tuổi dậy thì. Điều Đan biết là bản thân luôn thấy sai lệch với những gì các cô gái cùng lứa thích, sai lệch với cái tên khai sinh đầy nữ tính, sai lệch với những đại từ “con này”, “con kia” mà người xung quanh dùng như lẽ hiển nhiên.
“Giải pháp tức thời của tôi lúc đó rất đơn giản: ai gọi sai, cắt liên lạc. Không giải thích, không tranh cãi”, Đan tâm sự.
Đến năm lớp 10, Đan quyết định đấu tranh để được mặc đồng phục nam trong suốt học kỳ 1. Nhà trường chấp nhận. Đó là lần đầu tiên Đan nhận ra rằng thế giới bên ngoài, dù chậm, vẫn có thể dịch chuyển.
Thế nhưng, những tổn thương nhỏ vẫn tích tụ theo từng ngày. Thạc sĩ Tâm lý Lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc Chuyên môn Trung tâm Tham vấn Trị liệu Tâm lý Lumos, gọi đây là “microaggression” – các hành vi, lời nói phủ nhận bản sắc thoạt nhìn có vẻ nhỏ nhặt nhưng lặp lại đủ lâu sẽ gây tổn thương tích lũy.
“Một người có bản dạng giới nam nhưng buộc phải sống như nữ sẽ liên tục rơi vào cảm giác đang đóng vai thay vì được là chính mình”, ông nói. “Về lâu dài, họ dễ rơi vào cô độc, xấu hổ và luôn sống trong cảnh giác vì sợ bị phán xét”.
Với Đan, trạng thái đó kéo dài nhiều năm, bên ngoài vẫn học tập, làm việc bình thường, nhưng bên trong là sự kiệt sức âm ỉ. “Giống như phải mang một chiếc mặt nạ 24/7”. Đan mô tả. “Đó là nguyên nhân lớn khiến mình bị stress”.
Điểm tựa duy nhất trong những năm tháng đó là một lời hứa với chính mình là chỉ cần còn sống thì mọi chuyện đều có thể giải quyết. Câu tự nhủ ấy nghe có vẻ tối giản, nhưng với Đan, nó đủ để giữ bản thân không bước qua ranh giới nguy hiểm.
Bước ngoặt đến khi Đan quyết định nói thật với gia đình và bạn bè thân thiết. Đan đã chuẩn bị cho một kịch bản xấu, từ phán xét, từ chối đến im lặng lạnh. Thay vào đó, họ ôm Đan lại. Sự chấp nhận ấy không chỉ là cảm xúc, nó có cơ sở khoa học. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Pediatrics năm 2019 cho thấy những người chuyển giới trẻ tuổi được ít nhất một thành viên gia đình chấp nhận có tỷ lệ trầm cảm và ý nghĩ tự sát thấp hơn đáng kể so với những người không nhận được sự hỗ trợ đó.
“Bản thân không việc gì phải tiếp tục trốn trong một chiếc vỏ bọc sai lệch nữa”, Đan nói.
Giai đoạn can thiệp y tế, theo Đan, lại là phần dễ nhất của cả hành trình. Khi bắt đầu liệu pháp hormone testosterone qua đường uống và tiêm định kỳ, cơ thể Đan thay đổi theo từng tuần. Giọng nói trầm xuống dần, từng nốt một, “như một nhạc cụ đang được lên dây lại đúng tông”.
Lớp mỡ phân bổ lại, đường nét khuôn mặt góc cạnh hơn, cơ bắp phát triển và lông tóc trên cơ thể dày lên theo đúng kiểu hình nam giới. Chu kỳ kinh nguyệt hoàn toàn chấm dứt, đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc đồng bộ hóa lớp vỏ sinh lý với bản dạng giới nam của Đan.
Giờ đây, soi gương và nhìn thấy hình ảnh người đàn ông trước mặt, Đan cảm thấy mãn nguyện. “Hãy tìm cho mình một lý do đủ lớn để bước ra. Chỉ cần lý do đó đủ ý nghĩa với bạn, bạn sẽ có sức để đi đến tận cùng”, Đan bày tỏ.
Từ Đồng Tháp đến TP HCM hội ngộ các y bác sĩ Bệnh viện Quân y 175 và Tổ chức nhân đạo Operation Walk Chicago (Mỹ) tại tọa đàm về phẫu thuật thay khớp háng chiều 13/4, chị Liễu sải bước nhanh nhẹn trong tà áo dài, nụ cười rạng rỡ thay cho những ngày tuyệt vọng cách đây 7 năm.
Năm 2018, chị mắc Pemphigus - bệnh tự miễn buộc phải điều trị bằng corticoid suốt đời. Việc dùng corticoid liều cao thời gian đầu dẫn đến hoại tử hai bên chỏm xương đùi. Năm 2019, ở tuổi 30, những cơn đau khớp dữ dội khiến chị không thể nhấc nổi bước chân, mọi sinh hoạt phụ thuộc xe lăn. Công việc giảng dạy phải gián đoạn, kinh tế gia đình trông cậy vào chồng.
"Tôi đau đớn, tưởng tương lai đã khép lại và mình trở thành người tàn phế", chị nhớ lại.
Cơ hội đến cuối năm 2023 khi đoàn bác sĩ Operation Walk Chicago về Đồng Tháp mổ từ thiện, giúp chị thay khớp háng phải (bên tổn thương nặng hơn). Năm 2024, qua chương trình hợp tác giữa tổ chức này và Bệnh viện Quân y 175, chị tiếp tục đến TP HCM mổ thay khớp háng bên trái miễn phí.
Sau hai cuộc mổ, chị không còn đau nhức, đi lại bình thường, tự chăm sóc gia đình và trở lại đứng lớp 8 tiếng mỗi ngày. Hiện chị vẫn dùng corticoid liều thấp hơn để kiểm soát bệnh da liễu Pemphigus, nhưng cuộc sống đã sang trang mới.
Chị Liễu là một trong gần 200 bệnh nhân tìm lại khả năng vận động nhờ chương trình thay khớp háng miễn phí do Bệnh viện Quân y 175 phối hợp Operation Walk Chicago thực hiện suốt 5 năm qua. Tại chương trình, nhiều bệnh nhân khác cũng chia sẻ hành trình vượt qua đau đớn, như bà Ngọc Ảnh thoát cảnh mất ngủ, suy sụp vì hoại tử khớp, hay bà Đào Hải, 63 tuổi, người tưởng chừng phải "lết đi cả đời" cũng đã đi lại nhờ thay cùng lúc hai khớp.
Theo BS.CK2 Mỵ Duy Tiến, Chủ nhiệm Khoa Chi dưới, Viện Chấn thương chỉnh hình, Bệnh viện Quân y 175, nguyên nhân hỏng khớp háng rất đa dạng, từ chấn thương, thoái hóa đến hoại tử. Khi tổn thương nặng, thay khớp nhân tạo là giải pháp tối ưu. Hiện nay, bệnh viện ứng dụng công nghệ thiết kế 3D và phẫu thuật ít xâm lấn, giúp giảm mất máu, giảm đau và rút ngắn thời gian hồi phục.
Đặc biệt, phục hồi chức năng sớm đóng vai trò then chốt. Trung tá, BS.CK1 Quách Long Vỹ, Chủ nhiệm khoa Phục hồi chức năng, cho biết theo mô hình ERAS, bệnh nhân có thể tập ngay sau khi tỉnh, 8-12 giờ đã vận động tại giường, sau 24 giờ có thể đi lại, giúp giảm nguy cơ biến chứng.
Đại tá, TS.BS Phan Đình Mừng, Phó giám đốc Bệnh viện Quân y 175, cho biết bệnh lý khớp háng đang trẻ hóa, nhiều ca gặp ở tuổi 20-30, chủ yếu do hút thuốc, uống rượu, ít vận động và lạm dụng corticoid. Chi phí mổ thay khớp háng 80-100 triệu đồng vẫn là rào cản, vì vậy từ 2019 chương trình đã hỗ trợ gần 200 bệnh nhân, riêng đợt 10-14/4 mổ 37 ca, trong đó có 3 ca phức tạp.
Các bác sĩ lưu ý bệnh nhân Việt Nam sau thay khớp háng cần từ bỏ các thói quen xấu như ngồi xổm, ngồi bệt, vắt chéo chân hay nằm võng để tránh nguy cơ trật khớp.
Bộ Hoàng cung Campuchia cho biết tình trạng sức khỏe của Quốc vương đang được đội ngũ bác sĩ chuyên môn cao tại Trung Quốc theo dõi chặt chẽ và đánh giá toàn diện.
Sau thời gian theo dõi, đội ngũ y tế nhận định tình trạng của Quốc vương cần phải can thiệp phẫu thuật. Ca phẫu thuật đã được tiến hành vào ngày 18-4.
Sau phẫu thuật, ông Sihamoni sẽ tiếp tục ở lại Bắc Kinh để theo dõi và hồi phục dưới sự giám sát của các bác sĩ. Ông cùng Hoàng thái hậu Norodom Monineath Sihanouk dự kiến sẽ trở về Campuchia khi tình hình sức khỏe ổn định hơn.
Trước đó, Quốc vương Sihamoni ngày 10-4 cho biết các bác sĩ tại Bắc Kinh đã xác nhận ông mắc ung thư tuyến tiền liệt và chỉ định nhập viện điều trị trong khoảng hai tháng.
Trong thông báo gửi tới người dân ngày 10-4, Quốc vương Sihamoni viết: “Kính thưa người dân, sau quá trình thăm khám y tế kỹ lưỡng và cẩn trọng bởi đội ngũ bác sĩ tại một bệnh viện ở Bắc Kinh, tôi được xác nhận hiện đang mắc ung thư tuyến tiền liệt”.
Quốc vương Sihamoni sinh ngày 14-5-1953 tại Phnom Penh, là con trai cố Quốc vương Norodom Sihanouk và Hoàng thái hậu Norodom Monineath Sihanouk.
Ông thông thạo nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Pháp, tiếng Czech và tiếng Anh. Trước khi lên ngôi, ông dành phần lớn cuộc đời ở nước ngoài để theo đuổi con đường nghệ thuật.
Ngày 14-10-2004, ông được các thành viên Hội đồng Tôn vương nhất trí suy tôn làm Quốc vương Campuchia, kế vị vua cha Norodom Sihanouk thoái vị trước đó để sang Bắc Kinh điều trị ung thư.
Ông được xem là biểu tượng của sự đoàn kết, hòa giải ở đất nước chùa tháp và rất được người dân Campuchia tôn kính, dành nhiều tình cảm vì tấm lòng nhân hậu và đề cao đạo Phật.
Các bác sĩ cho hay, ngộ độc thực phẩm thường không xuất phát từ một yếu tố đơn lẻ mà là sự cộng hưởng của nhiều nguy cơ cùng lúc. Với bánh mì, nguy cơ có thể tăng cao hơn khi đi kèm các loại thực phẩm dễ hư hỏng hoặc được bảo quản chưa đúng cách.
Theo thạc sĩ - bác sĩ Võ Thị Tố Hi, Trưởng khoa Dinh dưỡng Bệnh viện Gia An 115 (TP.HCM), người dân hoàn toàn có thể quan sát một số dấu hiệu bên ngoài để đánh giá mức độ vệ sinh của điểm bán bánh mì, như:
“Không nên chỉ dựa vào cảm quan khi đánh giá độ an toàn của thực phẩm, vì nhiều món nhiễm vi khuẩn vẫn chưa có dấu hiệu bất thường rõ rệt về màu sắc hay mùi vị. Do đó, yếu tố quan trọng nhất vẫn là quy trình chế biến, bảo quản và vệ sinh thực phẩm. Nguy cơ ngộ độc không nằm ở việc bánh mì bán trên vỉa hè hay trong cửa hàng, mà phụ thuộc chủ yếu vào điều kiện an toàn thực phẩm của nơi bán”, bác sĩ Tố Hi lưu ý.
Bác sĩ chuyên khoa 2 Nguyễn Đức Thành, Giám đốc Trung tâm Cấp cứu, Hồi sức tích cực và chống độc, Bệnh viện đa khoa An Sinh (TP.HCM) cho biết, để đảm bảo an toàn thực phẩm, đặc biệt là bánh mì trong thời tiết nắng nóng, cần tập trung các vấn đề trọng tâm dưới đây:
Cách bảo quản: Các quầy bánh mì, đặc biệt xe đẩy đường phố, cần có tủ kính che đậy. Pate, thịt, chả, xốt bơ trứng... không để lâu ở nhiệt độ phòng.
Quản lý nguồn gốc và lưu mẫu nguyên liệu: Các loại nhân bánh mì truyền thống như pate gan, thịt xá xíu, giò chả... phải có hóa đơn, chứng minh nguồn gốc nguyên liệu đầu vào; đồng thời lưu mẫu thức ăn tối thiểu 24 giờ tại các cơ sở bán số lượng lớn.
Vệ sinh phòng tránh lây nhiễm chéo: Người bán phải mang khẩu trang, đội mũ, dùng bao tay hoặc kẹp gắp thực phẩm. Thực phẩm sống và chín phải tách riêng dao, thớt, khay chứa để tránh nhiễm khuẩn chéo. Tủ kính trưng bày cần được vệ sinh thường xuyên, che chắn kín để ngăn bụi và côn trùng.
Đồng thời, cơ quan chức năng cần tăng cường kiểm tra đột xuất các tiệm bánh mì và hàng quán để kịp thời phát hiện, xử lý nghiêm những trường hợp vi phạm an toàn thực phẩm.
