Buổi chiều tan trường, trong khi bạn bè nán lại trò chuyện, Khải Đan, nhân viên văn phòng ở Tây Ninh, chỉ có một mục tiêu duy nhất là chạy thẳng vào nhà vệ sinh, lột bỏ chiếc áo dài ra, rồi mới chịu về nhà. Đó là nghi thức “bất thành văn” suốt những năm cấp ba, không phải vì nóng, không phải vì bất tiện, mà vì với Đan, “mỗi phút mặc bộ đồng phục nữ là một phút đang sống sai người”.
Khải Đan năm nay 26 tuổi, sinh ra với cơ thể nữ nhưng luôn cảm nhận mang bản dạng giới nam. Hành trình để được nhìn thấy chính mình trong gương mà không cảm thấy xa lạ kéo dài gần một thập kỷ – qua những buổi sáng cố “uốn” bản thân vào khuôn, những mối quan hệ bị cắt đứt “không kèn không trống”, và một cuộc đối thoại với gia đình mà Đan đã phải chuẩn bị tâm lý rất lâu trước khi dám mở miệng.
Tình trạng Đan trải qua có tên chuyên môn là gender dysphoria, tức là sự bất đồng nhất giữa cơ thể sinh học và bản dạng giới. Người trải qua tình trạng này thức dậy mỗi ngày với nhận thức rằng cơ thể vật lý của họ phản bội lại chính bản đồ giới tính được lập trình sẵn trong não bộ.
Hiệp hội Tâm thần học Mỹ định nghĩa nó là “sự đau khổ tâm lý sâu sắc phát sinh từ sự bất đồng nhất giữa giới tính sinh lý và bản dạng giới nội tại. Sự đè nén liên tục này bào mòn sức khỏe tinh thần, buộc người trong cuộc phải tiêu tốn năng lượng khổng lồ chỉ để duy trì các hoạt động sống cơ bản”.
Bức tranh dịch tễ học toàn cầu cho thấy tình trạng này hiện diện ở mọi quốc gia. Theo các nghiên cứu công bố trên Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ, thế giới có khoảng 25 triệu người tự nhận diện là người chuyển giới. Tỷ lệ tự báo cáo về sự khác biệt giới tính chiếm từ 0,5% đến 1,3% dân số nói chung.
Số liệu từ Hiệp hội Tâm thần học Mỹ cũng cho thấy người mắc tình trạng này có nguy cơ cao bị lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và tự cô lập; tỷ lệ có ý nghĩ tự sát trong nhóm người chuyển giới chưa được hỗ trợ lên tới hơn 40%, cao gấp nhiều lần so với dân số chung.
Đan không biết những con số đó khi còn ở tuổi dậy thì. Điều Đan biết là bản thân luôn thấy sai lệch với những gì các cô gái cùng lứa thích, sai lệch với cái tên khai sinh đầy nữ tính, sai lệch với những đại từ “con này”, “con kia” mà người xung quanh dùng như lẽ hiển nhiên.
“Giải pháp tức thời của tôi lúc đó rất đơn giản: ai gọi sai, cắt liên lạc. Không giải thích, không tranh cãi”, Đan tâm sự.
Đến năm lớp 10, Đan quyết định đấu tranh để được mặc đồng phục nam trong suốt học kỳ 1. Nhà trường chấp nhận. Đó là lần đầu tiên Đan nhận ra rằng thế giới bên ngoài, dù chậm, vẫn có thể dịch chuyển.
Thế nhưng, những tổn thương nhỏ vẫn tích tụ theo từng ngày. Thạc sĩ Tâm lý Lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc Chuyên môn Trung tâm Tham vấn Trị liệu Tâm lý Lumos, gọi đây là “microaggression” – các hành vi, lời nói phủ nhận bản sắc thoạt nhìn có vẻ nhỏ nhặt nhưng lặp lại đủ lâu sẽ gây tổn thương tích lũy.
“Một người có bản dạng giới nam nhưng buộc phải sống như nữ sẽ liên tục rơi vào cảm giác đang đóng vai thay vì được là chính mình”, ông nói. “Về lâu dài, họ dễ rơi vào cô độc, xấu hổ và luôn sống trong cảnh giác vì sợ bị phán xét”.
Với Đan, trạng thái đó kéo dài nhiều năm, bên ngoài vẫn học tập, làm việc bình thường, nhưng bên trong là sự kiệt sức âm ỉ. “Giống như phải mang một chiếc mặt nạ 24/7”. Đan mô tả. “Đó là nguyên nhân lớn khiến mình bị stress”.
Điểm tựa duy nhất trong những năm tháng đó là một lời hứa với chính mình là chỉ cần còn sống thì mọi chuyện đều có thể giải quyết. Câu tự nhủ ấy nghe có vẻ tối giản, nhưng với Đan, nó đủ để giữ bản thân không bước qua ranh giới nguy hiểm.
Bước ngoặt đến khi Đan quyết định nói thật với gia đình và bạn bè thân thiết. Đan đã chuẩn bị cho một kịch bản xấu, từ phán xét, từ chối đến im lặng lạnh. Thay vào đó, họ ôm Đan lại. Sự chấp nhận ấy không chỉ là cảm xúc, nó có cơ sở khoa học. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Pediatrics năm 2019 cho thấy những người chuyển giới trẻ tuổi được ít nhất một thành viên gia đình chấp nhận có tỷ lệ trầm cảm và ý nghĩ tự sát thấp hơn đáng kể so với những người không nhận được sự hỗ trợ đó.
“Bản thân không việc gì phải tiếp tục trốn trong một chiếc vỏ bọc sai lệch nữa”, Đan nói.
Giai đoạn can thiệp y tế, theo Đan, lại là phần dễ nhất của cả hành trình. Khi bắt đầu liệu pháp hormone testosterone qua đường uống và tiêm định kỳ, cơ thể Đan thay đổi theo từng tuần. Giọng nói trầm xuống dần, từng nốt một, “như một nhạc cụ đang được lên dây lại đúng tông”.
Lớp mỡ phân bổ lại, đường nét khuôn mặt góc cạnh hơn, cơ bắp phát triển và lông tóc trên cơ thể dày lên theo đúng kiểu hình nam giới. Chu kỳ kinh nguyệt hoàn toàn chấm dứt, đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc đồng bộ hóa lớp vỏ sinh lý với bản dạng giới nam của Đan.
Giờ đây, soi gương và nhìn thấy hình ảnh người đàn ông trước mặt, Đan cảm thấy mãn nguyện. “Hãy tìm cho mình một lý do đủ lớn để bước ra. Chỉ cần lý do đó đủ ý nghĩa với bạn, bạn sẽ có sức để đi đến tận cùng”, Đan bày tỏ.
Trong một bài đăng trên trang cá nhân mới đây, bác sĩ chuyên khoa thận Lin Xuanren, Giám đốc Đơn vị Lọc màng bụng tại Bệnh viện Đại học châu Á, thành phố Đài Trung, Đài Loan, chia sẻ trường hợp một bệnh nhân nam 50 tuổi có lối sống lành mạnh, ăn uống thanh đạm nhưng chức năng thận vẫn suy giảm liên tục.
Trong lúc đang trăn trở tìm nguyên nhân, bác sĩ vô tình ngửi thấy mùi thuốc lá ám trên quần áo của bệnh nhân. Người đàn ông này cho biết nghiện thuốc lá hơn 30 năm, mỗi ngày hút hơn một bao. Đây chính là lý do khiến chức năng thận của ông không ngừng suy giảm.
Theo bác sĩ Lin, hút thuốc lá không chỉ làm tăng nguy cơ ung thư phổi và các bệnh tim mạch mà còn trực tiếp gây tổn thương thận. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Frontiers in Medicine thực hiện trên hơn 10.000 người trưởng thành khẳng định lượng thuốc lá tiêu thụ tỷ lệ nghịch với sức khỏe của thận. Điều này đồng nghĩa với việc hút càng nhiều thì khả năng thải độc của thận càng kém và tốc độ suy thận diễn ra càng nhanh.
Bác sĩ giải thích thuốc lá chứa hàng nghìn hợp chất gây hại cho thận thông qua nhiều cơ chế như làm tổn thương nội mạc mạch máu, gia tăng áp lực oxy hóa, ảnh hưởng đến lưu lượng máu tại thận và đẩy nhanh quá trình xơ hóa cầu thận, từ đó dẫn đến suy giảm chức năng thận. Các nghiên cứu cũng chỉ ra nhóm tuổi 20-39 đặc biệt nhạy cảm với tác hại của thuốc lá khi có tốc độ suy thận nhanh hơn, trong khi đó, những người nghiện thuốc nặng có nguy cơ đối mặt với tình trạng chức năng thận sụt giảm nghiêm trọng và đột ngột.
Bác sĩ Lin khẳng định dù hầu hết tổn thương thận do thuốc lá gây ra là không thể đảo ngược song chưa bao giờ là quá muộn để cai thuốc. Việc dừng hút thuốc ngay lập tức sẽ giúp ngăn chặn các tổn thương tiến triển thêm. Bằng cách bảo tồn phần chức năng thận còn lại, người bệnh có thể hy vọng tránh được kịch bản tồi tệ nhất là phải chạy thận nhân tạo trong tương lai.
Và quan trọng hơn, các chất cấm, chất gây nghiện sẽ được loại trừ nhanh chóng hơn trong đời sống của một bộ phận giới trẻ.
Thuốc lá điện tử lôi kéo, quyến rũ nhiều thành phần lứa tuổi. Nhưng mối nguy lớn nhất đối với thanh thiếu niên và học sinh, sinh viên. Nhiều trường học phải "đau đầu" với việc phát hiện và xử phạt liên quan thuốc lá điện tử. Phòng ngừa với các loại chất gây nghiện trong thuốc lá điện tử chưa bao giờ là việc dễ dàng, bởi phần lớn diễn ra lén lút.
Đã từng có nhiều "đường dây" bán thuốc lá điện tử "thò tay" vào tận trường học để níu kéo cuộc sống của những học sinh tuổi đời 11, 12, 13. Có những học sinh mang thuốc lá từ bên ngoài vào trường giao cho bạn, "đường dây" liên quan nhiều học sinh ở nhiều trường trung học. Đâu đó ở khu nhà vệ sinh, những góc khuất trong trường học là nơi học trò lén lút "hít hà" hoặc giao thuốc lá.
Lại có những quán bán cà phê, nước giải khát chuyên phục vụ chỗ ngồi cho những cô cậu tuổi teen đến cùng nhau nhả khói mù mịt không gian. Chủ quán thu lợi với những khách nghiện thuốc lá điện tử trong khi đó khói thuốc gây hại sức khỏe và cả tinh thần cho cộng đồng (khi nhiều trẻ khác nhìn thấy hút thuốc lá quá dễ dàng).
Vai trò của cộng đồng trong nhiệm vụ đẩy lùi các loại tệ nạn xã hội sẽ cực kỳ quan trọng. Với quy định mới, bà con mong cơ quan chức năng siết mạnh tay để dẹp nhanh những quán lâu nay là "ổ khói" thuốc lá.
Muốn vậy, việc phát hiện, tố giác người sử dụng thuốc lá điện tử và người cung cấp trông chờ rất nhiều ở quần chúng nhân dân. Quy định xử phạt đã có, chế tài nghiêm minh không còn lo thiếu. Do vậy chỉ phụ thuộc vào các "đầu mối" cung cấp thông tin, chứng cứ, thậm chí cả hình ảnh.
Địa chỉ gửi thông tin giờ đây rất thuận lợi, không nhất thiết phải trực tiếp mà có thể qua điện thoại, ứng dụng (app). TP.HCM đã triển khai app "SOS - An ninh trật tự". Kênh tương tác quan trọng này đã nhanh chóng khẳng định vai trò cầu nối giữa người dân với cơ quan chức năng. Chỉ cần có thêm tinh thần trách nhiệm của người biết sự việc, mọi chuyện sẽ thay đổi nhanh hơn.
Mức phạt với người hút thuốc lá điện tử từ 3-5 triệu đồng, cao hơn nhiều số tiền phạt người vi phạm nồng độ cồn mức thấp nhất (từ 2-3 triệu đồng). Thế nên, người hút thuốc sẽ tìm đủ mọi "mánh lới" né tránh xử phạt. Vấn đề nằm ở chỗ: ai nhìn thấy và ai báo tin? Người dân có thể ghi hình làm bằng chứng những nơi, những người vi phạm quy định về thuốc lá điện tử.
"Dân nghiện" hiện nay thường đối phó, tránh bị phát hiện bằng cách đặt mua thuốc lá điện tử trực tuyến, để được giao tận nơi, "ship tận giường". Việc xử phạt tuy cần thiết nhưng việc ngăn chặn nguồn cung lại càng nên chú trọng nhiều hơn. Chặt đứt mạng lưới bán sỉ, lẻ, giao hàng di động mới có hy vọng bài trừ triệt để vấn nạn thuốc lá điện tử.
Sau bao năm "mong ngóng" quy định xử phạt người hút thuốc lá điện tử, giờ là lúc phát huy tối đa sức mạnh của luật pháp, tấn công không khoan nhượng với hành vi tạo điều kiện cho người khác hút thuốc lá điện tử.
Việc này không chỉ làm trong sạch địa bàn mà còn là cách bảo vệ sức khỏe thể chất, tinh thần của một bộ phận thanh thiếu niên, phòng tránh nhiều bệnh tật, giảm những cái chết trẻ và giảm chi phí điều trị nói chung với các bệnh liên quan đến thuốc lá.
Công tác truyền thông, giáo dục nâng cao nhận thức về tác hại, hậu quả thuốc lá điện tử để chủ động phòng tránh vẫn không thể thiếu. Nhất là khi chất gây nghiện được ngụy trang tinh vi, núp bóng dưới những vỏ bọc muôn hình vạn trạng. Cảnh giác, nhận diện chính xác để khiến chúng phải "hiện nguyên hình". Kiên quyết không cho những thứ độc hại có cơ hội tấn công thế hệ trẻ.
Thế nhưng, món ăn đặc sản, lạ vị này lại khiến nhiều người rơi vào cảnh dở khóc dở cười, thậm chí nhập viện sau khi ăn thử vài miếng.
Những năm gần đây, bánh trứng kiến trở thành món ăn lạ miệng được nhiều người săn tìm mỗi khi vào mùa. Đây là đặc sản của vùng núi phía Bắc, thường xuất hiện trong thời gian ngắn, khoảng tháng 3 âm lịch.
Món bánh trứng kiến gây sốt trên mạng xã hội không chỉ vì vị ngon, lạ miệng và chỉ xuất hiện theo mùa mà còn gây chú ý bởi "những nạn nhân của bánh trứng kiến". Nhiều người chia sẻ hình ảnh chân tay, mặt mũi sưng đỏ sau khi ăn loại bánh này.
Thực tế, trước đó các cơ sở y tế cũng liên tiếp ghi nhận những ca dị ứng, thậm chí sốc phản vệ sau khi ăn trứng kiến.
Năm 2025, Trung tâm Y tế huyện Lục Yên (Yên Bái cũ) từng tiếp nhận một bệnh nhân bị phản vệ độ II sau khi ăn bánh trứng kiến. Hay Bệnh viện Đa khoa khu vực Vị Xuyên (Hà Giang cũ) cũng cấp cứu hai bệnh nhi có biểu hiện nổi mẩn ngứa toàn thân, khó thở, nôn sau khoảng một giờ ăn bánh trứng kiến. Các bác sĩ chẩn đoán các trường hợp này đều bị sốc phản vệ độ II.
Trao đổi với Tuổi Trẻ Online, bác sĩ Nguyễn Tiến Thành, thành viên Hội viên Hội Da liễu Việt Nam, cho hay mặc dù trứng kiến là món ăn đặc sản với hương vị độc đáo tại vùng núi phía Bắc được yêu thích nhưng không ít người lại bị dị ứng trứng kiến sau khi thưởng thức món ăn này gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe.
Bác sĩ Thành cho hay trứng kiến là trứng của kiến rừng, thường là kiến gai đen, được khai thác từ tổ kiến trong các kẽ đá hoặc hốc cây ở vùng núi phía Bắc.
Đây là thực phẩm giàu dinh dưỡng chứa nhiều protein, axit amin và chất béo tốt. Trứng kiến được chế biến thành nhiều món ăn như trứng kiến rang, chả trứng kiến, xôi trứng kiến, bánh trứng kiến,…
Mặc dù trứng kiến không chứa độc tố gây nguy hiểm nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ dị ứng cao, đặc biệt với những người có cơ địa nhạy cảm hoặc tiền sử dị ứng thực phẩm.
"Tình trạng dị ứng trứng kiến thường do hệ miễn dịch quá mẫn cảm với lượng protein lớn trong trứng kiến. Cơ địa dị ứng với côn trùng bao gồm nọc hoặc dịch tiết từ kiến còn sót lại trong trứng. Quá trình chế biến không đảm bảo vệ sinh còn tồn tại tạp chất trong món ăn,…", bác sĩ Thành cho hay.
Theo đó, phản ứng dị ứng có thể xuất hiện từ vài phút đến vài giờ sau khi ăn trứng kiến, tùy thuộc vào cơ địa mỗi người. Các triệu chứng thường được chia thành hai mức độ triệu chứng nhẹ và nặng.
Với trường hợp dị ứng mức độ nhẹ, các dấu hiệu có khả năng tự thuyên giảm trong vài giờ nếu ngừng hấp thụ thực phẩm và chăm sóc đúng cách. Các biểu hiện thường gặp như da nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy ở vùng miệng, cổ và chân tay.
Cảm giác châm chích râm ran, khó chịu ở đầu lưỡi và khoang miệng. Hắt hơi nhiều lần, chảy nước mũi, đau bụng âm ỉ, buồn nôn và tiêu chảy
Với trường hợp dị ứng nặng, sẽ có những diễn biến nghiêm trọng như vùng môi, lưỡi, họng và toàn mặt bị phù nề, sưng tấy, cảm giác khó thở, thở khò khè và tức ngực. Cơ thể choáng váng, tụt huyết áp nhanh và ngất xỉu. Thậm chí mất ý thức, sốc phản vệ gây nguy hiểm đến tính mạng.
Để bảo vệ sức khỏe bản thân, bác sĩ Thành khuyến cáo hạn chế nguy cơ dị ứng thức ăn, mọi người nên chủ động thực hiện các biện pháp phòng tránh như tìm hiểu tiền sử dị ứng của gia đình và chủ động phòng ngừa. Không cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc người có hệ miễn dịch yếu dùng thử thực phẩm lạ.
Khi thử món ăn mới hoặc đặc sản vùng miền lần đầu, hãy kiểm tra bằng cách ăn một lượng nhỏ. Nếu không có dấu hiệu bất thường mới nên tiếp tục dùng với liều lượng vừa phải.
Chọn nguồn thực phẩm rõ ràng, đảm bảo vệ sinh, tránh sử dụng món ăn có dấu hiệu hư hỏng, ôi thiu. Mang theo thuốc chống dị ứng nếu từng có tiền sử dị ứng gồm thuốc kháng histamin hoặc bút tiêm Epipen để xử lý nhanh trong trường hợp khẩn cấp.
