TS Nguyễn Linh Giang, Phó viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhận định xu hướng lao động chọn ngắt kết nối sau giờ làm việc cho thấy sự thay đổi lớn trong nhận thức về thời giờ làm việc – nghỉ ngơi. Xu hướng này nên được nhìn nhận là người lao động đang tự bảo vệ quyền lợi trong bối cảnh công nghệ số, đặc biệt lao động trẻ – những người ngày càng coi trọng ranh giới công việc và đời sống cá nhân.
“Công nghệ khiến lao động phải phản hồi công việc bất kể thời điểm, cuối tuần, nghỉ phép, giống như thời gian làm việc đang bị kéo dài một cách khó dự đoán”, bà nhận định.
Nhưng làm việc trên nền tảng số sau tan ca, ngoài văn phòng lại không thể đo lường, không được tính là giờ làm thêm nên không có chế độ hay được trả tiền. Nhiều lao động trước đây coi phản hồi ngay lập tức yêu cầu công việc là biểu hiện của tinh thần trách nhiệm, nay ngắt kết nối không phải suy giảm trách nhiệm mà là nghỉ ngơi hợp lý để duy trì năng suất lao động bền vững.
Bà Giang cho biết Việt Nam chưa có quy định cụ thể về quyền được ngắt kết nối (right to disconnect), song nhiều nước đã ghi nhận và luật hóa quyền này. Khái niệm quyền được ngắt kết nối xuất hiện trên thế giới khoảng 20 năm trước, được thảo luận sôi nổi thời kỳ hậu đại dịch. Khi làm việc trực tuyến, từ xa linh hoạt, hiệu quả song cũng đẩy người lao động vào tình huống có thể làm việc mọi lúc, mọi nơi, khi đã hết giờ. Ranh giới “công việc linh hoạt” vì thế dễ biến thành “không biên giới”.
Quyền ngắt kết nối được ghi nhận đầu tiên tại Pháp, khi nước này sửa đổi Bộ luật Lao động vào năm 2016. Sau đó, nhiều quốc gia khác đã pháp điển hóa quyền này trong các văn bản pháp luật như Italy, Tây Ban Nha, Phillipines, Ireland, một số bang ở Mỹ và Canada…
TS Giang lưu ý các quốc gia không tiếp cận quyền này như sự cấm đoán tuyệt đối với việc liên lạc người lao động ngoài giờ, nhưng coi đây là cơ chế bảo vệ lao động trước sự lạm dụng thời gian làm việc trong môi trường số. Quyền này những năm tới sẽ tiếp tục xuất hiện trong sáng kiến lập pháp, dự luật liên quan.
“Cách thế giới áp dụng gợi mở cho Việt Nam về các yếu tố đưa quyền ngắt kết nối vào Bộ luật Lao động sửa đổi sắp tới, trong bối cảnh nhiều hoạt động được thực hiện trực tuyến, quản trị qua nền tảng số”, bà nói.
Chuyên gia gợi ý ngắt kết nối có thể được xem là một quyền độc lập nhưng cũng có thể là sự bổ sung cho quyền được nghỉ ngơi của người lao động trong môi trường số. Song song với việc ghi nhận quyền ngắt kết nối là các quy định về trách nhiệm của người sử dụng lao động tôn trọng thời gian nghỉ ngơi, đời sống riêng tư của lao động. Trường hợp bất khả kháng nếu yêu cầu lao động làm việc thêm giờ trên các nền tảng số thì cần tính toán chế độ tiền lương phù hợp.
Để hài hòa hai phía, chính sách nếu đưa vào pháp luật lao động nên được thiết kế theo hướng mềm dẻo nhưng rõ ràng để đảm bảo quyền lợi lao động nhưng cũng đáp ứng yêu cầu vận hành của cơ quan, doanh nghiệp, nhất là công việc đặc thù. Cụ thể, cần coi việc ngắt kết nối sau giờ hành chính là quyền của người lao động. Sau thời gian này, họ không có nghĩa vụ phải phản hồi liên lạc về công việc. Nếu không hồi đáp, họ không bị xem là vi phạm kỷ luật hay chịu đánh giá bất lợi về tinh thần trách nhiệm.
Với tình huống bất khả kháng hoặc công việc đặc thù như y tế, báo chí, công nghệ thông tin, dịch vụ khẩn cấp… khi làm thêm giờ trên nền tảng số thì cơ quan, doanh nghiệp cần thỏa thuận trước với lao động về cơ chế làm thêm, trực ngoài giờ và có chế độ tiền lương phù hợp.
Theo TS Giang, một số công ty trên thế giới đã cài hệ thống trả lời tự động tại hòm thư của nhân viên. Khi lao động đi nghỉ phép, hệ thống tự động thông báo cho người gửi biết và thông tin về thời gian họ trở lại. Một số nơi còn cài phần mềm tự động xóa thư, chuyển tiếp cho người khác giải quyết và báo lại với người gửi về hành động này, yêu cầu họ gửi lại sau kỳ nghỉ phép của nhân viên.
Tại Việt Nam, lao động làm việc trong một số tập đoàn, tổ chức phi chính phủ sử dụng hòm mail cơ quan, khi nghỉ phép cũng có cơ chế trả lời tự động như trên. Song việc này vẫn chưa phổ biến tại nhiều cơ quan, doanh nghiệp.
“Nhiều chủ sử dụng lao động vẫn mặc nhiên giao việc khi nhân viên đi nghỉ khiến họ phải kiểm tra email, điện thoại đều đặn, thậm chí yêu cầu cam kết giải quyết công việc đầy đủ trong thời gian nghỉ phép”, bà cho biết, thêm rằng ngay cả khi luật chưa quy định, nhân viên vẫn có quyền ngắt kết nối thông qua các thỏa ước lao động tập thể hoặc đàm phán hợp đồng với chủ sử dụng.
Chung quan điểm, bà Nguyễn Thị Việt Nga, đại biểu kiêm nhiệm thuộc Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhận định công nghệ, quá trình số hóa đang làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động, từ tuyển dụng đến quản lý, đánh giá năng suất. Quyền lợi người lao động không còn dừng ở tiền lương, bảo hiểm xã hội truyền thống mà còn liên quan giờ làm việc, nghỉ ngơi trong môi trường số. Công nghệ tạo ra thay đổi nhưng dễ khiến lao động không có giờ tan ca thực sự.
“Kết nối với công việc 24h/7 không nên trở thành một trạng thái thường trực mới của người lao động”, bà nói, đồng tình quan điểm cơ quan quản lý nghiên cứu đưa “quyền ngắt kết nối” vào quá trình sửa đổi pháp luật lao động sắp tới.
Theo bà Nga, quyền này cho phép lao động từ chối tham gia các công việc ngoài giờ quy định mà không bị xem là vi phạm kỷ luật hay chịu đánh giá bất lợi. Hết giờ làm, họ có quyền tách khỏi công việc để dành thời gian cho đời sống cá nhân, gia đình. Quyền ngắt kết nối bao gồm việc không bắt buộc trả lời email, điện thoại ngoài giờ. Đồng thời, có cơ chế bảo vệ lao động khi không phản hồi công việc vào cuối tuần, nghỉ lễ, nghỉ phép. Doanh nghiệp không được gây áp lực hay mặc định nhân sự phải trực tuyến liên tục.
Nữ đại biểu cho rằng có thể xây dựng nguyên tắc chung về quyền ngắt kết nối nhưng cần linh hoạt theo lĩnh vực, tính chất công việc. Bởi một số ngành đặc thù khó ngắt kết nối hoàn toàn khi phát sinh tình huống khẩn cấp. Điều này đảm bảo cho doanh nghiệp, cơ quan vận hành bình thường, dịch vụ không bị gián đoạn.
Song bà cũng nhấn mạnh ngắt kết nối không đồng nghĩa chủ sử dụng lao động bị cấm liên hệ trong trường hợp đặc biệt, cũng không cho phép lao động mặc kệ hay phớt lờ các tình huống cấp bách liên quan tính mạng con người, lợi ích tập thể. “Quyền ngắt kết nối không phủ nhận trách nhiệm nghề nghiệp hay nghĩa vụ đặc thù mà nhằm ngăn trạng thái lao động thường trực 24h/7 với công việc trở thành điều bình thường mới”, bà cho hay.
Những lo ngại quyền ngắt kết nối khiến lao động lười biếng, giảm năng suất khá phổ biến ở các nền kinh tế có cường độ lao động cao như Việt Nam, theo bà Nga. Song nữ đại biểu cũng đặt vấn đề “nếu không có giới hạn rõ ràng, việc phải phản hồi công việc mọi lúc mọi nơi có thực sự cải thiện năng suất?”.
Cho nên cần phân biệt giữa làm việc hiệu quả và luôn trực tuyến. Tâm lý trả lời tin nhắn bất kể thời điểm là trách nhiệm cao, online liên tục là chăm chỉ, phản hồi lập tức là hiệu quả đang ngày càng phổ biến. Nhưng trực tuyến liên tục không đồng nghĩa năng suất cao. Quá tải kéo dài với lao động chân tay hay trí óc đều làm giảm sáng tạo, tăng sai sót, trong khi người có thời gian nghỉ ngơi và cân bằng cuộc sống thường đạt hiệu quả tốt hơn. Chính sách nếu được thiết kế phù hợp ngược lại có thể tăng năng suất và giữ chân lao động lâu dài.
TS Nguyễn Linh Giang đồng tình quy định liên quan quyền ngắt kết nối thúc đẩy văn hóa lao động lành mạnh và văn minh. Cơ quan, doanh nghiệp có thể dựa vào để xây dựng quy chế nội bộ về liên lạc công việc ngoài giờ, hạn chế gửi email, yêu cầu họp online ngoài giờ làm việc. Đồng thời, đánh giá nhân sự dựa trên hiệu quả công việc thay vì “tinh thần phục vụ” mọi lúc, mọi nơi, online liên tục.
Theo lộ trình, Quốc hội sẽ xem xét, thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động tại kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026 theo trình tự, thủ tục rút gọn.
Năm 2014, khi một căn hộ hơn 40 m2 tại Bình Dương cách trung tâm TP HCM khoảng 15 km được chào bán với giá khoảng 450 triệu đồng, anh Nguyễn Văn Hùng quyết định xuống tiền. So với nhà trong nội đô khi đó, mức giá này chỉ bằng một phần nhỏ nhưng đủ để gia đình trẻ sở hữu nơi ở riêng.
"Khi xem nhà mẫu, tôi rất thích vì môi trường thoáng, giá phù hợp, quốc lộ 13 cũng được quy hoạch mở rộng", anh Hùng nhớ lại.
Dù làm việc ở trung tâm TP HCM, anh tin việc đi lại mỗi ngày là chấp nhận được khi hạ tầng hoàn thiện. Anh cũng từng nghĩ sẽ tìm công việc gần nhà hơn trong tương lai.
Nhưng sau hơn một thập kỷ, ngoài việc có căn hộ riêng, phần lớn sinh hoạt của gia đình vẫn gắn với trung tâm thành phố. Mỗi sáng, anh vào nội đô làm việc, vợ đưa con đi học rồi tiếp tục di chuyển vào thành phố. Chiều tối, cả nhà lại quay về Bình Dương.
"Nhà ở một nơi, việc làm ở một nơi, trường học ở một nơi khác. Ngày nào cũng như con lắc, sáng vào thành phố, tối lại quay về", anh nói.
Câu chuyện của gia đình anh Hùng phản ánh thực trạng của hàng trăm nghìn người sống tại các đô thị vệ tinh quanh TP HCM. Giá nhà cao khiến nhiều người chọn ra vùng ven để an cư, nhưng việc làm, trường đại học, bệnh viện, dịch vụ chất lượng cao và các hoạt động kinh tế vẫn tập trung ở khu vực lõi.
Hệ quả là mỗi ngày dòng người tiếp tục đổ vào trung tâm rồi lại tỏa ra ngoại vi vào cuối ngày, khiến áp lực giao thông ngày càng lớn.
KTS Ngô Viết Nam Sơn cho biết nếu chỉ hạn chế xây dựng nhà cao tầng ở khu vực trung tâm mà không tạo ra các cực phát triển mới, áp lực dân số và giao thông sẽ khó giảm đáng kể.
"Người dân có thể sống ở nơi khác nhưng phải vào trung tâm làm việc, học tập và sử dụng dịch vụ. Khi đó ùn tắc chuyển từ nơi ở sang các tuyến kết nối", ông nói.
Theo chuyên gia, nhiều thành phố lớn trên thế giới chỉ giảm tải thành công cho khu vực lõi khi hình thành được các trung tâm mới đủ sức cạnh tranh về việc làm, dịch vụ và chất lượng sống. Nói cách khác, giãn dân không đồng nghĩa giảm áp lực đô thị nếu chỉ chuyển chỗ ở mà không chuyển các hoạt động kinh tế đi cùng.
Đồng quan điểm, ThS Đoàn Hồng Đức, Ban Phát triển Hạ tầng, Đại học Giao thông Vận tải TP HCM, cho rằng kinh nghiệm từ Singapore, Seoul hay Tokyo cho thấy không thành phố nào giải quyết quá tải bằng cách đơn thuần ngăn xây dựng ở trung tâm.
Thay vào đó, các đô thị này phát triển đồng thời nhiều trung tâm mới, kết nối bằng hệ thống giao thông công cộng hiệu quả.
"Đô thị nén không phải dồn tất cả dân cư vào một khu vực. Đó là mô hình mật độ cao nhưng được phân bổ hợp lý quanh các tuyến giao thông công cộng và các cực phát triển khác nhau", ông Đức nói.
Theo ông, TP HCM từng có giai đoạn tập trung quá nhiều việc làm và dân cư vào khu vực lõi trong khi giao thông công cộng phát triển chậm hơn nhu cầu. Vì vậy, dù liên tục mở rộng đường sá, ùn tắc vẫn gia tăng.
"Muốn giảm áp lực cho trung tâm, phải tạo ra những nơi người dân có thể sống, làm việc, học tập và tiếp cận dịch vụ ngay tại chỗ", ông nói.
Cơ hội tái cấu trúc không gian đô thị
Các chuyên gia nhận định khác với 10-15 năm trước, TP HCM hiện có nhiều điều kiện thuận lợi hơn để hiện thực hóa mục tiêu giảm tải khu vực lõi.
Trước hết là không gian của thành phố phát triển mở rộng đáng kể sau khi sáp nhập Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu. Từ đó TP HCM có thêm quỹ đất để phát triển các khu đô thị mới, công viên, hành lang xanh và không gian sinh thái quy mô lớn.
Bên cạnh đó là mạng lưới hạ tầng chiến lược đang hình thành như metro số 1, các tuyến metro tương lai, Vành đai 3, Vành đai 4, cao tốc TP HCM - Mộc Bài, TP HCM - Chơn Thành cùng nhiều tuyến kết nối liên vùng khác.
Những cơ sở trên là nền tảng để TP HCM chuyển từ mô hình phát triển tập trung sang đa trung tâm. Khi các cực phát triển mới được kết nối hiệu quả bằng giao thông công cộng, áp lực dân số và giao thông lên khu vực lõi sẽ dần được chia sẻ.
Nhiều năm tham gia tư vấn quy hoạch đô thị, ông Nguyễn Đỗ Dũng, Tổng giám đốc Công ty tư vấn Quốc tế enCity, cho rằng TP HCM cần chuyển từ mô hình một trung tâm sang đô thị đa trung tâm. Các khu đô thị mới không chỉ là nơi giãn dân mà phải trở thành các cực phát triển kinh tế thực sự với việc làm, dịch vụ, nhà ở và hạ tầng hoàn chỉnh.
Ông Dũng đề xuất cấu trúc phát triển tương lai của TP HCM dựa trên ba động cơ tăng trưởng. Thứ nhất là vùng đô thị trung tâm trong bán kính khoảng 20 km, giữ vai trò trung tâm tài chính, dịch vụ và công nghệ.
Thứ hai là vùng đô thị phía Bắc, phát triển công nghiệp công nghệ cao, nghiên cứu - phát triển và sản xuất sạch. Thứ ba là vành đai Cần Giờ - Cái Mép - Phú Mỹ - Vũng Tàu, tập trung cảng biển, logistics, kinh tế biển và năng lượng.
TP HCM chỉ trở thành siêu đô thị đa trung tâm đúng nghĩa khi hình thành được các trung tâm việc làm quy mô lớn bên ngoài khu lõi, kết nối bằng metro, hệ thống vành đai, sân bay Long Thành và mạng lưới cảng biển quốc tế.
"Khi đó người dân không nhất thiết phải vào trung tâm để tìm việc làm và dịch vụ, còn doanh nghiệp cũng giảm được chi phí vận hành", ông Dũng nói.
Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Nguyễn Kiệt, Phó tổng giám đốc thường trực Tập đoàn Bcons, cho rằng bài học từ khu vực trung tâm TP HCM cho thấy không thể tách phát triển nhà ở khỏi hạ tầng giao thông và hạ tầng xã hội.
"Một đô thị mới chỉ thực sự đáng sống khi được quy hoạch đồng bộ, bảo đảm quỹ đất cho giao thông, cây xanh, trường học, bệnh viện và các tiện ích công cộng trước khi gia tăng mật độ dân cư", ông nói.
Theo ông Kiệt, nếu TP HCM muốn phát triển nhà ở giá hợp lý ở vùng ven để giảm tải trung tâm, hạ tầng kết nối phải đi trước một bước. Đồng thời, các khu đô thị mới cần được xây dựng theo hướng tích hợp đầy đủ chức năng sống, làm việc, học tập và giải trí thay vì chỉ cung cấp nhà ở.
"Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giãn dân khỏi khu vực trung tâm mà còn hình thành những đô thị mới đủ sức hấp dẫn", ông Kiệt nói, cho biết khi người dân có thể sống, làm việc và tiếp cận đầy đủ dịch vụ ngay tại chỗ thì lõi đô thị hiện hữu mới giảm được áp lực.
Sau 12 năm sống ở vùng giáp ranh, anh Hùng vẫn mong quốc lộ 13 sớm hoàn thành mở rộng như kế hoạch. Dù chưa thoát khỏi cảnh "con lắc đô thị", anh hy vọng việc đi lại mỗi ngày sẽ bớt nhọc nhằn hơn.
Chiều 19.5, tin từ Công an tỉnh An Giang cho biết, đơn vị đang tạm giữ hình sự A Rit (28 tuổi, ngụ ấp Hà Bao 2, xã Vĩnh Hậu, tỉnh An Giang) để điều tra, xử lý về hành vi trộm cắp tài sản.
Theo xác minh ban đầu, ngày 17.5, Công an phường Thới Sơn, tỉnh An Giang tiếp nhận tin báo của người dân về việc bị mất trộm xe máy hiệu Honda Vision tại khu vực tổ 19, khóm Hòa Thuận, phường Thới Sơn. Ngay sau khi tiếp nhận tin báo, lực lượng Công an phường đã khẩn trương triển khai các biện pháp nghiệp vụ, truy tìm nghi phạm trộm xe.
Qua thông tin và hình ảnh người dân cung cấp, ngày 18.5, lực lượng Công an phường Thới Sơn đã xác định A Rit là nghi phạm gây ra vụ trộm cắp xe máy trên nên mời về trụ sở công an làm việc.
Tại cơ quan công an, A Rit khai nhận lợi dụng sự sơ hở của người dân, nghi phạm này đã ra tay thực hiện trộm chiếc xe máy Honda Vision của người dân tại phường Thới Sơn. Ngoài ra, A Rit còn khai nhận, cùng ngày 17.5, đã lẻn vào nhà dân trên đường Châu Thị Tế, khóm Vĩnh Tây 1, phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang để lấy trộm điện thoại iPhone 15 màu trắng. Theo hồ sơ của công an, A Rit từng có 2 tiền án về tội trộm cắp tài sản.
Hiện lực lượng công an đã thu hồi các tang vật của 2 vụ trộm cắp và tiếp tục điều tra, làm rõ để xử lý theo quy định pháp luật.
Tại họp báo thường kỳ Chính phủ chiều 3.6, liên quan đến kiểm soát chất lượng xăng E10, phóng viên đặt câu hỏi Bộ Công thương sẽ kiểm soát như thế nào từ khâu pha trộn đến bán lẻ? Trường hợp có phản ánh sự cố, việc tiếp nhận, kiểm tra, truy xuất nguồn xăng và xác định trách nhiệm sẽ được thực hiện ra sao để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng?
Trả lời câu hỏi, Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, từ 1.6 đã chuyển đổi sang xăng sinh học - hiện chủ yếu là xăng E5 và E10. Để triển khai lộ trình này, Bộ Công thương đã phối hợp với các cơ quan, tổ chức liên quan, địa phương, doanh nghiệp thực hiện một cách hiệu quả nhất.
Về kiểm soát chất lượng, ông Tân nói, chất lượng xăng sinh học thực hiện theo các tiêu chuẩn đã được ban hành bởi Bộ KH-CN.
"Từ khâu sản xuất, phối trộn cho đến hệ thống phân phối, bán lẻ đều được kiểm tra, kiểm soát. Tất cả xăng đưa đến người sử dụng đều phải kiểm tra. Bản thân người dùng cũng nên có đánh giá, phản ánh; các đơn vị trực tiếp sản xuất, phối trộn, pha chế, vận chuyển cho đến đại lý bán lẻ cũng phải đảm bảo tự giám sát chất lượng", ông Tân nói.
Cùng với đó, cơ quan quản lý nhà nước còn thường xuyên kiểm tra thông qua lực lượng quản lý thị trường ở Trung ương và địa phương. Các Sở KH-CN, Xây dựng và các đơn vị chức năng khác cũng tham gia kiểm soát chất lượng.
Cũng theo Thứ trưởng Nhật Tân, việc kiểm tra được thực hiện theo kế hoạch, đồng thời có kiểm tra đột xuất để xử lý kịp thời. Việc cung ứng xăng sinh học đã được thực hiện từ năm 2008 và luôn có sự kiểm tra, kiểm soát và nhiệm vụ này sẽ tiếp tục được thực hiện đối với xăng E10.
Ông Tân khẳng định, luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã ban hành rõ quyền và trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng cao nhất. Điều quan trọng nhất là, chính sách chuyển đổi xăng sinh học phải hướng tới tạo điều kiện tốt nhất cho người dân và quyền lợi của người tiêu dùng là quan trọng nhất, mọi chính sách đều nhắm đến mục tiêu này.
Bộ Công thương đã có rất nhiều giải pháp cho vấn đề này, trong đó có việc tiếp nhận các kiến nghị phản ánh từ người tiêu dùng và tiến hành kiểm tra theo phản ánh. Các doanh nghiệp kinh doanh cũng phải có trách nhiệm tăng cường trả lời phản ánh, đồng thời đưa ra những tư vấn chuẩn xác cho người tiêu dùng, bởi không phải ai cũng biết khi có sự cố thì cần phải làm gì.
Bên cạnh đó, Bộ Công thương cũng xây dựng các bộ câu hỏi giải đáp; yêu cầu các hãng xe, nhà sản xuất phải có đánh giá và hướng dẫn cho người dùng, chuẩn bị cơ sở kỹ thuật đề phòng sự cố. “Ý kiến của các chuyên gia lúc này rất quan trọng”, ông Tân nhấn mạnh.
Ngoài ra, cơ quan quản lý cũng thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh. Hiện nay đang xây dựng quy trình tiếp nhận, bảo hành, xử lý giải quyết đảm bảo đúng quy định pháp luật. Thứ trưởng Bộ Công thương cũng đề nghị các địa phương, các đơn vị kỹ thuật chia sẻ thông tin để đảm bảo quyền lợi người dân cao nhất.
Cạnh đó, điều quan trọng là phải đảm bảo lượng hàng xăng sinh học đầy đủ và chất lượng. “Hy vọng các giải pháp trên sẽ giúp Bộ Công thương kiểm soát chất lượng và thực hiện tốt nhất, đảm bảo quyền lợi cao nhất trong quá trình sản xuất, phối trộn, bán ra thị trường”, ông Tân cho hay.
