Trong một diễn biến đáng quan ngại giữa lúc Washington và Tehran thảo luận khuôn khổ chấm dứt cuộc xung đột, quân đội Mỹ hôm qua thông báo đã triển khai các đợt không kích mang tính phòng vệ tại Iran.
Hôm qua, Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố bảo lưu quyền đáp trả “chính đáng và chắc chắn” đối với bất kỳ hành động nào vi phạm thỏa thuận ngừng bắn của Mỹ, theo Reuters. IRGC bổ sung các đơn vị phòng không của mình đã bắn hạ một máy bay không người lái MQ-9 của Mỹ và khai hỏa vào một tiêm kích xâm nhập không phận nước này.
Thông báo trên được đưa ra sau khi quân đội Mỹ cho biết đã tiến hành các đợt tấn công mang tính phòng vệ ở miền nam Iran, với các mục tiêu bao gồm những địa điểm tập trung bệ phóng tên lửa và tàu bè rải thủy lôi. Những hành động quân sự trên nhằm “bảo vệ lực lượng Mỹ trước những mối đe dọa từ phía Iran”, AFP dẫn lời đại úy Tim Hawkins, người phát ngôn của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM). Phát ngôn viên này cũng khẳng định quân đội Mỹ vẫn thi hành chính sách kiềm chế hành động trong thời gian ngừng bắn.
Trang tin Tabnak (Iran) ghi nhận 4 binh sĩ IRGC tử vong trong các cuộc không kích của Mỹ nhằm vào tàu bè. Còn Đài truyền hình quốc gia Iran đưa tin về những vụ nổ xung quanh Bandar Abbas, thành phố bên bờ eo biển Hormuz với quân cảng và một phi trường lưỡng dụng. Sau hành động quân sự trên của CENTCOM, Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Mojtaba Khamenei cảnh báo Washington sẽ không còn nơi trú ẩn an toàn trong khu vực, và các căn cứ quân sự Mỹ sẽ đánh mất lá chắn tại các nước vùng Vịnh, theo Hãng thông tấn Tasnim.
Vẫn chưa rõ mức độ ảnh hưởng của những diễn biến mới ở thực địa đối với cuộc đàm phán, mà theo cập nhật của Tổng thống Donald Trump là đang diễn ra một cách thuận lợi. Al Jazeera hôm qua dẫn lời ông Samir Puri, giảng viên thỉnh giảng của ĐH Kings College London (Anh), nhận định các đợt không kích mới nhất của Mỹ tại Iran đã tạo ra một tình huống vô cùng nguy hiểm mà các nhà đàm phán buộc phải vượt qua.
Tuy nhiên, tín hiệu đáng mừng là Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Qalibaf đã đến Qatar để tham gia nỗ lực đàm phán nhằm chấm dứt xung đột. Reuters dẫn lời một quan chức nắm thông tin về chương trình nghị sự ở Qatar tiết lộ các cuộc thảo luận tập trung vào eo biển Hormuz và kho làm giàu uranium cao của Iran.
Hãng tin Fars News cho hay Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnasser Hemmati cũng đến Qatar tham gia cuộc thảo luận nhằm dỡ bỏ lệnh phong tỏa tài sản của Iran như là một phần của thỏa thuận cuối cùng. Giá trị tài sản được đề cập lên đến 24 tỉ USD, theo các nguồn thạo tin. Và Tasnim đưa tin đến hôm qua cuộc đàm phán ở Qatar đã thu được kết quả tích cực.
Còn theo AP, ông Trump nói rằng bất kỳ thỏa thuận nào đạt được cũng nên bao gồm yêu cầu bắt buộc một số nước khác, trong đó có Ả Rập Xê Út và Pakistan, tham gia Hiệp định Abraham. Đây là hiệp định do Mỹ làm trung gian trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump với mục tiêu bình thường hóa quan hệ với Israel.
Trong khi đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cập nhật diễn biến đàm phán rằng các cuộc thương thuyết có thể mất vài ngày, theo Reuters. Còn người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei nói rằng các bên đạt được kết luận về nhiều vấn đề trong dự thảo bản ghi nhớ gồm 14 điểm, nhưng điều đó không có nghĩa là một thỏa thuận chấm dứt xung đột đang trong tầm với.
Bản đánh giá trên của CIA đã được gửi cho các nhà hoạch định chính sách cấp cao của Mỹ trong tuần này, theo tờ The Washington Post ngày 7.5. Cơ quan tình báo Mỹ xác định rằng Iran vẫn duy trì phần lớn năng lực tên lửa bất chấp sự oanh tạc của Mỹ và Israel trong nhiều tuần.
Một quan chức Mỹ cho rằng Iran vẫn sở hữu 70% kho tên lửa và khoảng 75% giàn phóng di động. Đồng thời, nước này cũng đang mở lại các cơ sở lưu trữ ngầm và sửa chữa những hệ thống vũ khí bị hư hại.
Ngoài ra, năng lực máy bay không người lái của Iran vẫn là mối đe dọa lớn cho tàu thương mại qua eo biển Hormuz.
Đánh giá của CIA có phần trái ngược với những tuyên bố của Tổng thống Donald Trump. Gần đây nhất, vào ngày 6.5, ông nói rằng kho tên lửa của Iran hầu như đã bị tàn phá.
"Kho tên lửa của họ đã bị tàn phá hầu hết. Có lẽ họ còn khoảng 18 - 19% nhưng không nhiều so với những gì họ từng có", ông Trump nói.
Nhà lãnh đạo và các quan chức khác trong chính quyền bảo vệ mức độ hiệu quả của lệnh phong tỏa cảng biển Iran, khiến nước này chịu thiệt hại kinh tế nặng nề và gia tăng nguy cơ sụp đổ.
"Trong chiến dịch Epic Fury, Iran đã bị nghiền nát về quân sự. Giờ đây, họ đang bị bóp nghẹt về kinh tế bởi chiến dịch Economic Fury và mất 500 triệu USD mỗi ngày do việc phong tỏa thành công của quân đội Mỹ đối với các cảng của Iran. Chế độ Iran biết rõ thực tế hiện nay là không thể duy trì và Tổng thống Trump nắm mọi lá bài trong khi các nhà đàm phán làm việc để đạt thỏa thuận", người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly nói.
Tuy nhiên, các quan chức được The Washington Post dẫn lời cho rằng Iran đã thích nghi với các lệnh cấm vận và sức ép quân sự bằng cách tích trữ dầu mỏ trên tàu biển, giảm sản xuất dầu nhằm để dành hạ tầng và chuẩn bị phương án xuất khẩu bằng đường bộ qua Trung Á. Có quan chức còn lưu ý rằng đánh giá của CIA thậm chí còn khiêm tốn so với sức chống chịu của Iran.
Iran chưa bình luận về những thông tin trên nhưng vẫn sẵn sàng ăn miếng, trả miếng với Mỹ về quân sự như vụ việc ngày 7.5 và vẫn đóng cửa eo biển Hormuz.
"Nền kinh tế của họ đang sụp đổ, lệnh phong tỏa đang mang đến hiệu quả đáng kinh ngạc", Tổng thống Donald Trump ngày 30/4 nói với các phóng viên tại Nhà Trắng. "Nền kinh tế của họ là một thảm họa, vì vậy chúng ta hãy chờ xem họ trụ được bao lâu".
Giá dầu đã ổn định trở lại sau khi tăng mạnh vào đầu ngày, trong bối cảnh có rất ít dấu hiệu cho thấy Washington và Tehran đang tiến gần đến một thỏa thuận.
Giá dầu Brent tương lai ban đầu tăng lên 126 USD một thùng, mức cao nhất kể từ khi xung đột bắt đầu, trước khi chốt phiên giao dịch ở mức gần 114 USD. Giá dầu đã tăng hơn 8% trong tuần qua.
Các nhà giao dịch đang lo ngại khả năng Mỹ - Iran nối lại hoạt động quân sự và eo biển Hormuz sẽ bị đóng cửa lâu dài. Đây là tuyến đường huyết mạch đối với dòng chảy dầu khí toàn cầu, nhưng đã bị phong tỏa kể từ khi Mỹ - Israel phát động chiến dịch tấn công Iran ngày 28/2.
Giá xăng tại nhiều nơi trên khắp nước Mỹ cũng đang tăng mạnh, giá bán lẻ tại California tăng lên trên 6 USD mỗi gallon (khoảng 1,59 USD mỗi lít). Điều này đang trở thành mối lo ngại ngày càng lớn đối với đảng Cộng hòa trước bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.
"Giá xăng sẽ giảm thôi", ông Trump nói. "Ngay khi chiến sự kết thúc, giá sẽ lao dốc không phanh".
Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei ngày 30/4 ra tuyên bố cho rằng Mỹ đã phải chịu thất bại "đáng xấu hổ", đồng thời bác bỏ cảnh báo từ Tổng thống Trump rằng lệnh phong tỏa đường biển của Mỹ nhằm trừng phạt kinh tế nước này có thể kéo dài nhiều tháng.
Ông dự báo về một tương lai tươi sáng cho vùng Vịnh khi không có Mỹ, khẳng định bất kỳ nước nào can thiệp vào khu vực từ bên ngoài đều sẽ "không có chỗ đứng tại đây, ngoại trừ dưới đáy biển".
Trước đó, ông cũng bày tỏ nghi ngờ về khả năng đạt được thỏa thuận với Mỹ trong một tuyên bố hiếm hoi khẳng định sẽ không từ bỏ chương trình hạt nhân hay tên lửa của đất nước. Ông ra tín hiệu rằng Iran sẽ duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng ra tuyên bố cho rằng mọi nỗ lực áp đặt phong tỏa hoặc hạn chế hàng hải đều trái với luật pháp quốc tế và "chắc chắn sẽ thất bại. Ông cảnh báo những biện pháp phong tỏa như vậy không giúp cải thiện an ninh khu vực, mà thực tế còn là "nguồn cơn gây căng thẳng và làm gián đoạn sự ổn định lâu dài tại vịnh Ba Tư".
Iran cho hay họ sẽ không mở cửa trở lại eo biển Hormuz cho tàu thương mại nếu Mỹ chưa dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng biển của nước này. Hiện chưa rõ Iran còn trụ được bao lâu trước khi hết chỗ chứa dầu và buộc phải cắt giảm sản lượng.
Những dấu hiệu căng thẳng đối với nền kinh tế Iran đã xuất hiện trong những ngày gần đây, khi đồng nội tệ mất giá kỷ lục. Đồng rial của Iran bắt đầu trượt giá hồi đầu tuần và rơi xuống mức thấp mới vào ngày 29/4 với 1,8 triệu rial đổi 1 USD.
Ngày 25-5, Hãng tin Reuters dẫn các nguồn tin quan chức cho biết trong các cuộc trao đổi với những người thân cận, Thủ tướng Benjamin Netanyahu thừa nhận Israel gần như không có khả năng tác động đến việc ra quyết định của Tổng thống Mỹ Donald Trump về Iran.
Các phát biểu này, theo hai nguồn tin, được đưa ra trong bối cảnh Israel gần như bị gạt ra ngoài các cuộc đàm phán về thỏa thuận chấm dứt xung đột ở Iran, kết thúc cuộc chiến mà Mỹ và Israel phát động vào ngày 28-2.
Một quan chức Israel có trao đổi riêng với ông Netanyahu nói rằng nhà lãnh đạo Israel đã bày tỏ lo ngại về bản ghi nhớ đang được thảo luận giữa Mỹ và Iran. Theo đó, Iran sẽ mở lại eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ lệnh phong tỏa hải quân, trước khi hai bên tiếp tục đàm phán về vấn đề hạt nhân.
Tuy nhiên, thỏa thuận hiện chưa trực tiếp giải quyết các lo ngại của Israel về chương trình hạt nhân và kho uranium làm giàu của Iran. Đồng thời ông Netanyahu cũng thừa nhận rằng Tel Aviv hiện khó có thể tác động đến Tổng thống Mỹ.
Tổng thống Trump và Thủ tướng Netanyahu đã điện đàm ít nhất 3 lần trong tuần qua vào các ngày 19, 22 và 23-5. Trong giai đoạn này, giới chức Israel nói đã chuẩn bị cho khả năng nối lại tấn công Iran, nhắm vào hạ tầng năng lượng.
Sau cuộc điện đàm hôm 19-5, ông Trump nói ông Netanyahu "là một người tốt và sẽ làm bất cứ điều gì tôi muốn".
Đến hôm 23-5, ông Netanyahu tuyên bố đã cùng ông Trump thảo luận về bản ghi nhớ nhằm mở lại eo biển Hormuz và các cuộc đàm phán sắp tới hướng tới một thỏa thuận cuối cùng về chương trình hạt nhân Iran.
Theo ông, hai bên nhất trí rằng "bất kỳ thỏa thuận cuối cùng nào cũng phải bao gồm việc tháo dỡ các cơ sở làm giàu uranium của Iran và đưa vật liệu uranium đã làm giàu ra khỏi lãnh thổ Iran".
Ông cũng nói rằng ông Trump "tái khẳng định quyền tự vệ của Israel trước các mối đe dọa trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon".
Iran đã nhiều lần tuyên bố việc chấm dứt hoạt động quân sự của Israel ở miền nam Lebanon phải là một phần trong thỏa thuận với Mỹ.
Thỏa thuận Mỹ - Iran được đàm phán trong bối cảnh ông Netanyahu chịu áp lực trước cuộc bầu cử trong nước.
Nhiều dự báo cho thấy khả năng ông sẽ thất bại, trong khi các đối thủ chỉ trích nhà lãnh đạo Israel vì chưa đạt được những mục tiêu đã tuyên bố trong cuộc chiến, bao gồm lật đổ chính quyền ở Iran, loại bỏ năng lực hạt nhân và tên lửa, làm suy yếu khả năng mở rộng ảnh hưởng của Tehran trong khu vực.
Sau khi tiến hành tập kích Iran vào ngày 28-2, mục tiêu của Mỹ và Israel dần có sự khác biệt. Hiện Mỹ đang tập trung vào vấn đề mở lại Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển 20% dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.
