Một chú chim nhỏ màu trắng với sọc màu nâu và chiếc mỏ rộng màu đen lắc lư thân hình tròn trịa trên màn hình điện thoại của Li Jiahe, 24 tuổi, sinh viên Trung Quốc đang theo học ngành kỹ thuật ở Hà Lan. Anh dừng lướt màn hình, khựng lại và nhíu mày khi biết loài chim này còn hiếm hơn cả gấu trúc và đang được bảo hộ ở mức cao nhất tại Trung Quốc.
Quảng Tây ghi nhận 14 cá thể chim rẽ mỏ thìa dọc theo bờ biển thị trấn Tây Trường của thành phố Bắc Hải năm 2021, con số giúp vùng đất ngập nước này đủ điều kiện xếp vào danh sách có “tầm quan trọng quốc tế” theo các tiêu chí bảo tồn quốc tế.
Bất chấp thực tế này, kế hoạch xây dựng một đường cao tốc trong khu vực đã được tiến hành. Là một phần trong mạng lưới đường cao tốc quốc gia của Trung Quốc, tuyến đường cao tốc 6 làn xe sẽ chạy dọc bờ biển tỉnh Quảng Tây, rút ngắn thời gian di chuyển giữa vùng nông thôn và Bắc Hải, thành phố cảng ở bờ biển phía nam của tỉnh.
Tuyến đường dài khoảng 47 km với tổng vốn đầu tư là 5,1 tỷ nhân dân tệ (710 triệu USD) và thời gian xây dựng dự kiến kéo dài ba năm. Theo báo cáo đánh giá tác động môi trường công bố hôm 7/4, dự án sẽ chiếm dụng hơn 24 ha “sinh cảnh quan trọng” và “các vùng sinh thái nhạy cảm” như rừng ngập mặn, nơi có gần 20.000 cá thể chim thuộc 46 loài dừng lại nghỉ ngơi trong mùa di cư và mùa đông. Trong số này có chim rẽ mỏ thìa, loài nằm trong danh sách nguy cấp và khắp thế giới chỉ còn 443 cá thể.
Theo luật pháp Trung Quốc, tất cả các dự án trước khi triển khai bắt buộc phải có báo cáo đánh giá tác động môi trường. Báo cáo lập luận rằng tuyến đường cao tốc này đủ điều kiện để được miễn trừ theo Luật Bảo vệ Động vật hoang dã của Trung Quốc với lý do đây là dự án cơ sở hạ tầng quốc gia lớn và khó tìm được phương án thay thế do “địa hình ven biển và mạng lưới giao thông hiện có còn hạn chế”.
Báo cáo khiến Li và nhiều người nữa quyết định hành động. Li đã gửi email cho Công ước Ramsar, còn được gọi là Công ước về các Vùng Đất ngập nước, một tổ chức hiệp ước liên chính phủ mà Trung Quốc là thành viên, từ giữa tháng 4.
“Đây là lần đầu tiên tôi hành động vì một vấn đề như thế này”, Li nói. “Tôi không muốn bất kỳ loài nào bị tuyệt chủng trong thế hệ của chúng ta”.
Cùng thời gian đó, Liu Yang, chuyên viên pháp lý 24 tuổi sống tại Quảng Tây, cũng nhìn thấy tin tức này. Ngoài giờ làm việc, Liu còn có sở thích ngắm chim và điều hành một nhóm ngắm chim trực tuyến với hơn 200 thành viên. Liu và các bạn liên tục gọi điện tới các cơ quan môi trường và gửi email đến chính quyền địa phương.
“Chim chóc không thể tự lên tiếng. Chúng ta có trách nhiệm phải lên tiếng thay cho chúng”, Liu nói.
Ảnh chế và tranh hoạt hình về chim rẽ mỏ thìa mang thông điệp “Hãy cứu tôi” được chia sẻ khắp mạng xã hội Trung Quốc. Nhiều người kêu gọi giúp đỡ loài chim này và giống Li, đây là lần đầu tiên họ hành động vì bảo tồn động vật hoang dã.
“Rẽ mỏ thìa và nhiều loài chim bờ biển khác phụ thuộc rất lớn vào các vùng đất ngập nước bãi bùn ven biển trong suốt quá trình di cư và trú đông”, Giáo sư Ma Zhijun, nhà sinh thái học về chim tại Đại học Phúc Đán ở Thượng Hải, cho biết. “Chúng cũng rất trung thành với các địa điểm cụ thể”.
“Đối với các loài chim, những vùng đất ngập nước này giống như các trạm tiếp nhiên liệu của máy bay”, ông Ma nói. “Nếu bạn phá hủy một trạm, máy bay không thể dừng ở đó và nhiên liệu từ chặng dừng trước đó sẽ không đủ. Kết quả là tai nạn sẽ xảy ra”.
Ông dẫn chứng việc cải tạo quy mô lớn các bãi triều ở Hàn Quốc vào năm 2006, động thái đã làm chết khoảng 90.000 cá thể rẽ lớn, một loài chim bờ biển khác.
Jia Yifei, phó giáo sư về sinh thái và bảo tồn thiên nhiên tại Trung tâm Nghiên cứu Đường bay Đông Á – Australia thuộc Đại học Lâm nghiệp Bắc Kinh, cho biết rẽ mỏ thìa phụ thuộc vào các sinh cảnh trải dài ở hơn 10 quốc gia. Mỗi mùa thu, các loài chim di cư từ vùng đông bắc Siberia băng qua Hoàng Hải để đến các bãi trú đông ở miền nam Trung Quốc, Đông Nam Á và Nam Á.
Bất chấp nỗ lực của các nhà hoạt động, chính quyền tỉnh ngày 30/4 đã phê duyệt dự án. Bất ngờ xảy ra khi một đoàn thanh tra môi trường trung ương tới Quảng Tây ngày 9/5 để kiểm tra định kỳ và người dùng mạng Trung Quốc đã hướng dẫn nhau khiếu nại trực tiếp đến đường dây nóng của đoàn thanh tra.
Ngày 25/5, chính quyền trung ương và tỉnh kết luận báo cáo môi trường của dự án thiếu cơ sở khoa học và ra lệnh dừng thi công. Chính quyền tỉnh cam kết sẽ tìm kiếm các tuyến đường thay thế và tổ chức tham vấn ý kiến chuyên gia cũng như công chúng.
Bảo vệ sinh thái được chính quyền Trung Quốc thúc đẩy trong nhiều thập kỷ, nhưng làm thế nào để cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn thiên nhiên, cũng như cân bằng sự khác biệt giữa ưu tiên của trung ương và địa phương, vẫn là một thách thức.
Li và nhiều nhà hoạt động cảm thấy phấn khởi trước sự thay đổi của chính quyền, nhưng họ vẫn lo ngại về hiệu quả của việc nâng cao nhận thức cộng đồng trong giải quyết các vấn đề môi trường.
“Tôi không biết kết quả cuối cùng sẽ ra sao”, Li nói. “Tất cả chúng tôi đều là những người bình thường và nhỏ bé. Nhưng nếu có thể nâng cao nhận thức và gieo một hạt giống vào tâm trí mọi người đã là tốt rồi”.
Phó giáo sư Jia đánh giá quyết định đình chỉ của chính quyền tỉnh cho thấy “một số ranh giới đỏ phải được tôn trọng”. Theo ông, việc chuyển dịch tuyến đường đi vài km có thể bảo toàn cả mục tiêu giao thông lẫn sinh cảnh quan trọng.
Giáo sư Ma cho rằng bảo vệ sinh thái và phát triển kinh tế không phải lúc nào cũng xung đột. Ở một số vùng của Trung Quốc, việc bảo tồn chim đã giúp vùng nông thôn phát triển ngành du lịch ngắm chim, tạo ra nguồn thu nhập mới. Sở thích ngắm chim đang ngày càng phổ biến ở Trung Quốc với khoảng 340.000 thành viên tính đến năm 2023.
“Chúng tôi thường nói rằng với những loài chim nguy cấp như rẽ mỏ thìa, mỗi năm đều có thể là một trong những cơ hội cuối cùng để nhìn thấy chúng”, Liu nói. “Tôi hy vọng các thế hệ tương lai có cơ hội được nhìn thấy những sinh vật đáng yêu này”.
"Tôi không cho rằng tất cả đều sai, vẫn có những điều đã diễn ra đúng", Phó tổng thống JD Vance trả lời phỏng vấn Fox News ngày 13/4, đề cập cuộc đàm phán cấp cao giữa Mỹ và Iran tại Islamabad, Pakistan, cuối tuần trước. "Chúng tôi đạt được nhiều tiến triển, làm rõ thêm nhiều vấn đề".
Theo ông Vance, phía Mỹ nêu rõ những điều khoản nào là bắt buộc để Tổng thống Donald Trump cảm thấy đây là một thỏa thuận tốt, như Mỹ kiểm soát lượng uranium đã làm giàu của Iran và thiết lập cơ chế để xác thực Tehran không phát triển vũ khí hạt nhân trong tương lai. Washington cũng liệt kê các điều khoản có thể nhượng bộ hay linh hoạt.
"Chúng tôi có những cuộc trao đổi khá tích cực. Tôi nghĩ đây có thể là lần đầu tiên trong lịch sử mà Mỹ và Iran gặp nhau ở cấp độ cao như vậy", ông Vance tiếp tục, thêm rằng phái đoàn Mỹ rời bàn đàm phán sau khi xác định rằng các đại diện từ Iran không có đủ thẩm quyền để chốt một thỏa thuận.
"Họ phải quay về Tehran, xin ý kiến từ Lãnh tụ Tối cao hoặc ai đó khác, để thực sự được phê chuẩn các điều khoản", ông Vance nói. "Các cuộc đàm phán có tiếp diễn hay có đạt được thỏa thuận hay không tùy thuộc vào Iran, vì chúng tôi đã đưa ra rất nhiều đề xuất".
Ông Vance nhấn mạnh rằng Tổng thống Trump sẵn sàng hướng tới một mối quan hệ bình thường hơn với Iran, nếu các điều kiện then chốt được đáp ứng.
Mỹ và Iran ngày 11/4 có cuộc đàm phán tại Islamabad kéo dài khoảng 21 giờ. Dẫn đầu phía Mỹ là Phó tổng thống Vance, còn trưởng phái đoàn đàm phán của Iran là Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf. Hai bên cuối cùng không đạt được đồng thuận về các vấn đề then chốt, trong đó có quyền kiểm soát eo biển Hormuz và việc Iran có được tiếp tục làm giàu uranium hay không.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói các bên "chỉ còn cách Bản ghi nhớ Islamabad trong gang tấc" thì vấp phải những yêu cầu quá mức và sự thay đổi điều kiện đàm phán từ phái đoàn Mỹ.
Reuters dẫn các nguồn thạo tin cho biết cuộc đàm phán Mỹ - Iran ở Pakistan không có đột phá, nhưng nỗ lực đối thoại vẫn được duy trì.
Tổng thống Trump ngày 13/4 cho biết phía Iran "đã gọi điện sáng nay" cho ông và "bày tỏ mong muốn đạt một thỏa thuận". Tehran chưa bình luận về thông tin này.
Tại họp báo ở Lầu Năm Góc ngày 16.4, có sự tham gia của Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth và Chủ tịch Hội đồng tham mưu trưởng liên quân Mỹ Dan Caine, các lãnh đạo quân đội Mỹ ra những cảnh báo mới với Iran, AP đưa tin.
Ông Hegseth cho biết Mỹ đang kiểm soát việc giao thương qua eo biển Hormuz, do Iran đã mất đi năng lực hải quân. Ông tuyên bố thêm Mỹ sẽ duy trì lệnh phong tỏa với các cảng của Iran chừng nào còn cần thiết. “Phép toán khá rõ ràng. Chúng tôi sử dụng 10% năng lực hải quân hùng mạnh nhất thế giới, còn các vị (Iran) thì có 0% hải quân”, theo ông Hegseth.
Người đứng đầu Lầu Năm Góc khẳng định Iran đang tái bố trí khí tài quân sự, tuy nhiên không thể bổ sung. “Các vị có thể di chuyển mọi vật xung quanh, thế nhưng không thể xây dựng lại từ đầu. Chúng tôi đang dõi theo các vị. Chúng tôi đã sẵn sàng tấn công vào cơ sở hạ tầng trọng yếu của Iran, vào các nhà máy phát điện còn lại và vào ngành công nghiệp năng lượng của các vị”, ông Hegseth nói.
Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ còn cho rằng người Mỹ đang “chứng kiến sự thành công” trong cuộc chiến Iran, trái ngược với thông tin phần lớn mang tính chỉ trích của báo chí.
“Họ thấy thành công. Họ thấy sự thật và họ không yêu cầu sự hoàn hảo. Các vị chỉ tìm những điều tiêu cực”, ông Hegseth nói với các phóng viên.
Cũng trong họp báo trên, ông Dan Caine tuyên bố Mỹ sẽ tích cực truy đuổi bất kỳ tàu nào mang cờ Iran, hoặc tàu hỗ trợ vật chất cho Iran “ở bất cứ đâu trên thế giới”. Ông cũng cảnh báo đến các tàu muốn né phong tỏa của Mỹ tại Hormuz: “Hãy quay đầu hoặc sẵn sàng để bị đột kích. Chúng tôi sẽ dùng vũ lực. Có 13 tàu đã sáng suốt khi quay đầu”.
Theo Al Jazeera ngày 16.4, quân đội Mỹ đã mở rộng lệnh phong tỏa ở Hormuz, theo đó sẽ bao gồm các tàu bị nghi chở hàng lậu. Ngoài ra, tàu nào bị nghi tiếp cận lãnh thổ Iran “sẽ bị kiểm tra và khám xét và tịch thu”.
Bộ trưởng Hegseth cũng kêu gọi Iran nhanh chóng đạt thỏa thuận, đồng thời nói rằng Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei nhiều khả năng đã bị thương.
Tehran chưa bình luận thông tin này, cũng như không lập tức phản hồi thông tin trong buổi họp báo của Lầu Năm Góc.
Hồi đầu ngày 16.4, cố vấn quân sự cho Lãnh tụ tối cao Iran Khamenei, ông Mohsen Rezaei, cảnh báo Tehran sẽ đánh chìm tàu Mỹ ở eo biển Hormuz, nếu Washington quyết định điều tàu kiểm soát tuyến đường này.
Ông Rezaei cũng dọa bắt giữ binh sĩ Mỹ nếu họ đổ bộ lên Iran và “đòi 1 tỉ USD cho mỗi con tin”. “Cá nhân tôi nghĩ gia hạn ngừng bắn không có lợi cho chúng tôi. Một lệnh ngừng bắn chỉ có ý nghĩa khi các điều khoản và quyền của chúng tôi được đáp ứng. Áp lực phải được tăng cường. Tên lửa của chúng tôi đã sẵn sàng và sẽ đánh chìm tất cả”, The Guardian dẫn lời ông Rezaei.
Trong diễn biến liên quan, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Qalibaf ngày 16.4 đã có cuộc điện đàm với người đồng cấp Lebanon Nabih Berri. Ông Qalibaf khẳng định lệnh ngừng bắn tại Lebanon cũng quan trọng với Tehran tương tự lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran.
Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump tiết lộ lãnh đạo Israel và Lebanon sẽ có cuộc thảo luận trong ngày 16.4, tuy nhiên truyền thông đưa tin Tổng thống Lebanon Joseph Aoun đã từ chối điện đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.
Đài Al Jazeera (Qatar) đưa tin giới chức Iran đã xây dựng một hệ thống quản lý hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz, nhằm kiểm soát việc qua lại của tàu thuyền từ các quốc gia khác nhau dựa trên mức độ quan hệ của họ với Tehran.
Thông tin này cũng được Hãng thông tấn Tass của Nga dẫn lại vào ngày 4-4.
Cụ thể, các quốc gia được chia thành 3 nhóm: "thù địch", "trung lập" và "thân thiện".
Những nước thuộc nhóm đầu tiên sẽ bị cấm sử dụng eo biển Hormuz. Tàu thuyền từ các nước trung lập sẽ phải chịu mức phí cao. Trong khi đó, tàu thuyền các nước thân thiện sẽ được quyền đi qua eo biển miễn phí.
Tehran chưa công bố đầy đủ danh sách ba nhóm này. Tuy nhiên, theo Đài Al Jazeera, gần như toàn bộ các nước Ả Rập ở Vịnh Ba Tư được xếp vào nhóm trung lập hoặc thù địch. Theo kế hoạch của Iran, các nước này sẽ phải trả "khoản phí đáng kể" hoặc sẽ bị cấm hoàn toàn việc đi qua eo biển Hormuz.
Iran đã đóng gần như hoàn toàn eo biển Hormuz, nơi 1/5 lượng dầu mỏ thế giới đi qua, để trả đũa các cuộc tấn công của Mỹ và Israel. Việc mở lại eo biển này trở thành ưu tiên hàng đầu của chính phủ nhiều nước trên thế giới khi giá năng lượng tăng cao.
Trong diễn biến liên quan, Hãng tin Tasnim tường thuật chính quyền Iran đã cấp phép cho các tàu chở hàng thiết yếu và viện trợ nhân đạo đi qua eo biển Hormuz.
Việc cấp phép này áp dụng cho các tàu hướng đến các cảng của Iran hoặc những cảng nằm ở Biển Oman.
Hôm 3-4, dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy một tàu container thuộc sở hữu của Pháp và một tàu thuộc sở hữu của Nhật Bản nằm trong số ít tàu thuyền đã đi qua eo biển Hormuz.
