Sau khi Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ “cận kề thắng lợi”, đồng thời đe dọa sẽ ném bom Iran “về thời kỳ đồ đá”, truyền thông nhà nước Iran đăng bản đồ đế chế Achaemenid từng bao trùm khắp Trung Đông cách đây hơn 2.500 năm, kèm thông điệp: “Bản đồ này cho thấy Iran đang ở thời kỳ đồ đá. Các vị có chắc là muốn chúng tôi quay lại thời kỳ đó không?”.
Trong 5 tuần chiến sự, Iran hứng chịu thiệt hại đáng kể trước sức mạnh quân sự vượt trội của Mỹ và Israel, nhưng những thông điệp như vậy cho thấy giới chức nước này vẫn sẵn sàng đối đầu đến cùng, nhằm kết thúc xung đột theo những điều khoản do Tehran đưa ra, theo giới quan sát.
“Với niềm tin vào Thượng đế toàn năng, cuộc chiến này sẽ tiếp diễn cho đến khi các người bị bẽ bàng, nhục nhã, vĩnh viễn phải hối hận và buông vũ khí đầu hàng”, Ebrahim Zolfaqari, phát ngôn viên Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya, “đầu não tối cao” của các lực lượng vũ trang Iran, tuyên bố hôm 2/4.
Theo các chuyên gia, niềm tin của Iran rằng họ đang giành ưu thế trong cuộc chiến không phải là không có cơ sở. Với Tehran, chiến thắng không nhất thiết đồng nghĩa với đánh bại hoàn toàn đối phương trên chiến trường, mà là buộc Mỹ, Israel phải thay đổi hành vi.
“Các căn cứ đã bị nhắm mục tiêu. Nhiều chỉ huy quân sự thiệt mạng. Nhưng từ góc nhìn của họ, họ đang thắng trong cuộc chiến”, Saeid Golkar, phó giáo sư khoa học chính trị Đại học Tennessee, chuyên gia về Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), nói. “Họ có thể khiến ông Trump quay lại bàn đàm phán”.
Chiến tranh bất đối xứng
Một trong những yếu tố then chốt giúp Iran duy trì niềm tin chiến thắng là chiến lược chiến tranh bất đối xứng. Thay vì đối đầu trực diện bằng sức mạnh quân sự đơn thuần, Tehran chọn đánh vào những điểm yếu mang tính hệ thống của đối phương.
Sau hơn 16.000 cuộc không kích từ Mỹ và Israel, trọng tâm cuộc chiến không còn nằm ở năng lực quân sự của Iran, mà chuyển sang tác động đối với nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt là thị trường năng lượng. Iran coi biến động giá dầu là bằng chứng cho thấy chiến lược của họ phát huy hiệu quả, từ đó tạo ra hiệu ứng dây chuyền lan ra toàn cầu, buộc các cường quốc phải cân nhắc lại chiến lược.
Eo biển Hormuz đóng vai trò trung tâm trong chiến lược này. Là tuyến vận chuyển 20% nguồn cung dầu thế giới từ vùng Vịnh, Iran từ lâu đã công khai coi Hormuz là “át chủ bài”. Không cần phải phong tỏa hoàn toàn, chỉ cần tạo ra rủi ro đủ lớn đối với hoạt động vận tải qua eo biển này, Tehran có thể gây sức ép đáng kể.
Tổng thống Trump cũng thừa nhận tình thế khó khăn ở eo biển Hormuz. Khi trả lời báo giới ngày 26/3, ông đưa ra một cách giải thích ngắn gọn về lý do trong hơn 40 năm qua, Iran luôn đe dọa đóng cửa eo biển Hormuz nếu bị tấn công.
“Vấn đề với eo biển là thế này”, ông Trump nói. “Giả sử chúng ta làm rất tốt, đạt tới 99%. Nhưng thiếu 1% còn lại là không thể chấp nhận được, bởi vì đó có thể là một quả tên lửa bắn trúng thân con tàu trị giá cả tỷ USD”.
Chính “1% rủi ro” đó là nền tảng để Iran xây dựng chiến lược răn đe. Từ thập niên 1980, khi cuộc chiến với Iraq lan rộng từ trên bộ sang tàu dầu trên vịnh Ba Tư, Tehran đã đầu tư mạnh vào các phương tiện có thể gây gián đoạn vận tải biển như thủy lôi và xuồng cao tốc. Mục tiêu không phải là kiểm soát eo biển, mà là đảm bảo khả năng gây thiệt hại bất ngờ, đủ để đối phương phải dè chừng.
Song song với phong tỏa Hormuz, Iran còn triển khai hàng nghìn máy bay không người lái (UAV) nhằm vào căn cứ Mỹ tại Trung Đông và cơ sở dầu khí ở các nước láng giềng. Những cuộc tấn công này góp phần đẩy lạm phát tăng cao, tạo áp lực lên các nền kinh tế phụ thuộc vào năng lượng Trung Đông.
Kết quả, chính quyền Tổng thống Trump đã phải nới lỏng một phần trừng phạt đối với dầu thô Iran, cho phép dòng tiền trị giá 15 tỷ USD quay trở lại Tehran, đình chỉ trừng phạt với dầu thô Nga. Động thái này càng củng cố niềm tin rằng chiến lược gây sức ép kinh tế của Iran đang buộc Mỹ phải điều chỉnh hành vi.
Trong khi đó, các nỗ lực của Mỹ và Israel nhắm vào đội ngũ lãnh đạo Iran lại tạo ra hiệu ứng ngược. Thay vì làm suy yếu chính quyền Iran, việc hạ sát Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei và các quan chức cấp cao lại thúc đẩy hệ thống quyền lực tại Iran trở nên đoàn kết và cứng rắn hơn.
“Hệ thống lãnh đạo ở Iran mang tính ý thức hệ. Chính yếu tố này đã giúp bộ máy không tan rã, nhanh chóng tái cấu trúc và siết chặt quyền lực”, phó giáo sư Golkar nói.
Bất chấp những cảnh báo từ Tổng thống Trump, Iran đã bầu Mojtaba Khamenei, con trai ông Ali Khamenei và có lập trường thậm chí cứng rắn hơn cả cha, làm tân Lãnh tụ Tối cao. Ông Mojtaba sau đó tiếp tục chọn những người cứng rắn trong IRGC làm cố vấn thân cận cho mình.
“Chế độ này cứng rắn hơn, ít sẵn sàng thỏa hiệp hơn và thể hiện sự gắn kết công khai hơn với IRGC”, Mona Yacoubian, giám đốc chương trình Trung Đông tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định. “Các đòn hạ sát loạt lãnh đạo Iran không dẫn đến bất kỳ sự thay đổi sâu sắc nào về việc ai mới là người nắm quyền, cũng như lập trường của họ đối với Mỹ”.
Điều này khiến triển vọng đàm phán trở nên phức tạp hơn. Những quan chức có xu hướng thực dụng hoặc có khả năng dung hòa giữa ý thức hệ và lợi ích quốc gia đã bị gạt ra bên lề hoặc thiệt mạng trong các cuộc không kích.
Khi những tiếng nói ôn hòa biến mất, không gian cho thỏa hiệp cũng bị thu hẹp lại. Ngay cả khi đàm phán diễn ra, khả năng đạt thỏa thuận linh hoạt cũng rất hạn chế. Thậm chí, xung đột có thể tiếp tục leo thang thông qua các lực lượng ủy nhiệm.
IRGC đã đe dọa cùng lực lượng Houthi ở Yemen mở rộng chiến sự sang eo biển Bab al-Mandab, đồng thời công bố danh sách các cơ sở năng lượng trong khu vực mà họ có thể nhắm tới nếu Mỹ tiếp tục tấn công.
“Họ sẵn sàng cho kiểu chiến tranh này”, ông Golkar nói, thêm rằng hệ thống của Iran được thiết kế để tồn tại trong điều kiện chiến tranh kéo dài.
Tuy nhiên, niềm tin chiến thắng của Iran không đồng nghĩa với việc họ không phải đối mặt với khó khăn. Nền kinh tế chịu áp lực nặng nề, và dấu hiệu căng thẳng nội bộ đã xuất hiện.
Cựu ngoại trưởng Iran Mohammad Javad Zarif viết trong bài bình luận đăng trên tạp chí Foreign Affairs rằng nước này đang nắm “thế thượng phong” trong cuộc xung đột với Mỹ và Israel, nhưng lập luận Tehran cần chấm dứt chiến tranh để tránh thêm thương vong dân sự và thiệt hại cơ sở hạ tầng.
“Iran nên tận dụng lợi thế của mình không phải để tiếp tục chiến đấu mà để tuyên bố chiến thắng và đạt được một thỏa thuận vừa chấm dứt xung đột này vừa ngăn chặn cuộc xung đột tiếp theo”, ông Zarif viết hôm 2/4.
“Iran nên đề xuất áp đặt các giới hạn đối với chương trình hạt nhân của mình và mở lại eo biển Hormuz để đổi lấy việc chấm dứt toàn bộ các lệnh trừng phạt. Thỏa thuận này Washington trước đây không chấp nhận, nhưng giờ có thể sẽ cân nhắc”, cựu ngoại trưởng cho biết.
Đây đều là cấp độ quan hệ song phương cao nhất hiện tại giữa các nước này.
Phía sau hai khái niệm mới có sự khác biệt rất rõ về danh xưng và rất cơ bản về nội hàm so với những cấp độ khuôn khổ quan hệ đối tác chiến lược khác. Nó phản ánh mức độ rất cao về thực sự tin cậy lẫn nhau và về đồng thuận lợi ích chiến lược thiết thực trước mắt cũng như lợi ích chiến lược căn bản lâu dài. Nó giúp cho hai bên trở thành đồng minh chiến lược thực thụ của nhau mà không cần phải ràng buộc lẫn nhau vào bất kỳ liên minh quân sự song phương hay đa phương nào.
Phía sau những khái niệm này có 3 nội hàm nổi bật. Thứ nhất, Pháp và Nhật Bản, Pháp và Hàn Quốc định hướng nâng cấp quan hệ song phương không chỉ bó gọn và hạn chế trong phạm vi khuôn khổ quan hệ hợp tác song phương mà còn vươn cả ra ngoài phạm vi khuôn khổ ấy để tác động tới chính trị thế giới và tham gia trực tiếp vào việc xử lý những vấn đề toàn cầu. Cách tiếp cận và định hướng này giúp họ tận dụng việc thúc đẩy quan hệ hợp tác song phương để đồng thời gây dựng và nâng cao vị thế, vai trò, ảnh hưởng trên thế giới.
Thứ hai là mức độ thể chế hóa rất cao và sâu rộng quan hệ hợp tác song phương trên mọi lĩnh vực và về mọi phương diện. Thứ ba là sự thể hiện tầm vóc và chất lượng mới của quan hệ hợp tác ở vụ việc và kết quả cụ thể cũng như ở giá trị thiết thực của quan hệ hợp tác song phương đối với tất cả các bên liên quan.
CNN ngày 23/4 dẫn lời các nguồn tin am hiểu tình hình cho biết quân đội Mỹ đang xem xét những phương án tác chiến và mục tiêu mới, trong đó có "linh động nhắm mục tiêu" vào các lực lượng Iran triển khai quanh eo biển Hormuz, trong trường hợp lệnh ngừng bắn giữa Washington và Tehran kết thúc mà không có thỏa thuận.
Trong số mục tiêu tiềm năng có xuồng cao tốc, phương tiện rải thủy lôi và những khí tài phi đối xứng mà Iran dùng để phong tỏa tuyến hàng hải này.
Ở giai đoạn đầu xung đột, Mỹ đã tập kích loạt vị trí của hải quân Iran, phần lớn nằm ngoài eo biển Hormuz, nhằm mở đường tấn công sâu hơn vào lãnh thổ đối phương. Trong khi đó, kế hoạch tác chiến mới dự kiến tập trung vào khu vực xung quanh tuyến hàng hải chiến lược này.
Theo CNN, lượng lớn tên lửa phòng thủ bờ của Iran vẫn còn nguyên vẹn sau hơn 6 tuần chiến sự. Tehran cũng còn nhiều xuồng cao tốc và tàu thuyền nhỏ, có thể tấn công phương tiện đi qua eo biển Hormuz và làm phức tạp thêm nỗ lực của Washington nhằm mở lại tuyến hàng hải này.
Các nguồn tin, trong đó có một nhà môi giới vận tải biển cấp cao, đánh giá chiến dịch nhằm vào mạng lưới phòng thủ Iran quanh eo biển Hormuz khó có thể giúp mở lại tuyến hàng hải này trong thời gian ngắn.
"Trừ khi có thể chứng minh chắc chắn rằng 100% sức mạnh quân sự Iran đã bị phá hủy hoặc Mỹ có thể giảm thiểu rủi ro bằng năng lực của mình, mọi chuyện sẽ phụ thuộc vào việc Tổng thống Donald Trump sẵn sàng chấp nhận rủi ro đến mức nào và bắt đầu thúc đẩy tàu thuyền đi qua khu vực", theo một nguồn tin.
Quân đội Mỹ cũng có thể thực hiện lời đe dọa tấn công mục tiêu lưỡng dụng và hạ tầng trọng yếu của Iran, trong đó có cơ sở năng lượng, các nguồn tin cho biết.
Ngoài ra, Mỹ còn có khả năng nhắm vào năng lực quân sự còn lại của Iran như tên lửa, bệ phóng, cơ sở công nghiệp quốc phòng chưa bị phá hủy hoặc đã được di dời đến nơi khác sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực. Ước tính Iran còn giữ được một nửa số bệ phóng tên lửa và hàng nghìn máy bay không người lái (UAV) tự sát sau 6 tuần xung đột.
Một kế hoạch khác là nhắm vào lãnh đạo quân đội Iran và những người mà Mỹ cho là đang cản trở quá trình đàm phán. Một nguồn tin cho biết trong số này có tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) Ahmad Vahidi.
Khi được hỏi về thông tin trên, một quan chức Lầu Năm Góc từ chối bình luận với lý do bảo đảm an ninh tác chiến. "Quân đội Mỹ vẫn tiếp tục cung cấp cho Tổng thống Trump các lựa chọn và tất cả đang được xem xét", quan chức này cho hay.
CNN thêm rằng ông Trump dường như đang thận trọng với phương án tái khởi động chiến dịch nhằm vào Iran và muốn tìm kiếm giải pháp ngoại giao. Tuy nhiên, nhiều nguồn tin cho biết lãnh đạo Mỹ không gia hạn ngừng bắn vô thời hạn và quân đội sẽ sẵn sàng tiếp tục tấn công nếu được lệnh.
Iran ngày 18/4 tuyên bố tái áp đặt kiểm soát ở eo biển Hormuz, đảo ngược thông báo mở cửa hoàn toàn cho tàu thương mại đưa ra một ngày trước đó. Trong khi đó, hải quân Mỹ cũng thực thi lệnh phong tỏa bên ngoài vịnh Oman, cảnh báo sẽ bắt giữ bất cứ tàu nào đến hoặc rời đi từ cảng Iran, cũng như đã nộp phí cho Tehran.
Tình trạng này khiến các tàu thương mại đối mặt với vòng "phong tỏa kép" khi hoạt động ở eo biển Hormuz. Căng thẳng tại tuyến hàng hải trọng yếu này vẫn ở mức cao dù Mỹ ngày 21/4 gia hạn lệnh ngừng bắn nhằm tạo điều kiện cho các nỗ lực đàm phán.
Hai nguồn tin cho biết chính quyền Tổng thống Trump đã đánh giá thấp ý định của Iran phong tỏa tuyến hàng hải trọng yếu, do đó không triển khai đủ lực lượng để ngăn chặn hoặc đáp trả.
Báo South China Morning Post ngày 15-4 đưa tin ông Rudolf Goetz, một cựu mục sư 100 tuổi, vẫn duy trì thói quen tập gym đều đặn. Ông là tấm gương cho thấy "không bao giờ là quá già để rèn luyện".
Đều đặn mỗi tuần hai lần, ông Goetz (thường được gọi thân mật là Rudi) đến phòng tập gym tại thị trấn Fuerstenwalde ở thủ đô Berlin (Đức). Đặc biệt, ông không thay đồ tập chuyên dụng mà thường mặc nguyên áo len hoặc áo sơ mi để tập luyện trong khoảng một giờ.
Ông có thể đẩy mức tạ 40kg trên máy tập chân và thực hiện các bài tập cơ bụng một cách thuần thục. Một tờ báo địa phương mô tả câu chuyện của ông là "phi thường".
Ông Marc Baldow, chủ phòng tập, nhận xét: "Nhiều người ở độ tuổi 50 hay 60 đã phải rên rỉ với mức tạ đó".
Trái với suy đoán của nhiều người, ông Goetz không phải là vận động viên chuyên nghiệp, ông chỉ mới bắt đầu tập gym cách đây 9 năm, sau khi cảm thấy chân mình yếu đi và khó đi lại.
Ông chia sẻ: "Tôi cảm thấy yếu ớt. Chân tôi cứ không chịu nghe lời".
Gymer 100 tuổi chia sẻ ông vốn không có vấn đề về sức khỏe và không thay khớp nhân tạo. Tuy nhiên huyết áp của ông Goetz hơi thấp.
Theo ông Baldow, việc duy trì sức mạnh đôi chân là yếu tố ngăn chặn sức khỏe tuột dốc. Tập luyện giúp giảm nguy cơ ngã và gãy xương - điều hay xảy ra ở người lớn tuổi.
Biết ông Goetz là mục sư, nhiều bạn tập đã tìm đến để tâm sự và chia sẻ.
Ông Goetz cho biết: "Tôi nói với mọi người rằng họ nên tập luyện nhiều hơn, vì chưa bao giờ là quá muộn để bắt đầu".
Xu hướng "Granfluencers" (người cao tuổi có ảnh hưởng trên mạng xã hội) đang nở rộ ở Đức.
Bà Johanna Quaas, người chạm mốc 100 tuổi vào năm ngoái, đang giữ kỷ lục Guinness thế giới vì là vận động viên thể dục dụng cụ lớn tuổi nhất.
Đáng chú ý, bà Gisela Raff, 106 tuổi, vẫn tập thể dục mỗi tuần một lần tại một phòng tập cho người cao tuổi ở Berlin.
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến nghị người trưởng thành nên vận động cường độ vừa ít nhất 150 phút mỗi tuần và tập tăng cường cơ bắp ít nhất 2 buổi/tuần.
Tuy nhiên số liệu thực tế tại Đức năm 2024 cho thấy chỉ 25% người trên 80 tuổi đáp ứng được mức vận động khuyến nghị. Chỉ 10% nhóm tuổi này thực hiện các bài tập tăng cường sức mạnh cơ bắp.
Các chuyên gia thể thao nhấn mạnh rằng không có một công thức chung cho tất cả. Có những người ở 80 tuổi sở hữu thể trạng vượt trội so với các nghiên cứu lý thuyết. Chìa khóa nằm ở sức bền, sự linh hoạt và khả năng phối hợp thăng bằng và nhận thức không gian.
