Châu Âu đang trải qua đợt nắng nóng cực đoan thứ hai chỉ trong vòng một tháng, với nhiều kỷ lục nhiệt độ tiếp tục bị phá vỡ. Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus ngày 28/6 cảnh báo châu Âu hiện là lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới, với tốc độ tăng nhiệt gấp đôi mức trung bình toàn cầu.
Xu hướng này trên thực tế đã kéo dài hàng chục năm qua. Theo Cơ quan Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu (EU), nhiệt độ trung bình tại châu Âu đã tăng khoảng 0,56 độ C mỗi thập kỷ kể từ giữa những năm 1990. Nhiệt độ trung bình của châu Âu hiện cao hơn khoảng 2,4 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp (1850-1900), trong khi mức tăng trung bình toàn cầu là khoảng 1,4 độ C.
Các nhà khoa học cho rằng nguyên nhân cơ bản khiến Trái Đất nóng lên vẫn là phát thải khí nhà kính từ hoạt động của con người. Tuy nhiên, nhiều yếu tố cục bộ khiến lượng nhiệt dư thừa tập trung tại châu Âu nhiều hơn so với các khu vực khác, khiến tốc độ nóng lên của châu lục đặc biệt nhanh.
Hậu quả khi Bắc Cực đang tan chảy
Một trong những nguyên nhân quan trọng nhất là vị trí địa lý của châu Âu, nơi gắn liền với Bắc Cực, khu vực cũng đang nóng lên nhanh hơn hầu hết các vùng khác trên thế giới.
Khí hậu ấm lên khiến băng biển Bắc Cực tan chảy, làm lộ ra bề mặt đại dương tối màu. Khác với băng tuyết có khả năng phản xạ phần lớn bức xạ Mặt Trời trở lại không gian, mặt nước hấp thụ nhiều nhiệt hơn, tạo ra vòng phản hồi làm nhiệt độ tiếp tục tăng. Quá trình này, được gọi là hiệu ứng albedo, cũng diễn ra trên đất liền khi diện tích tuyết phủ mùa đông tại châu Âu ngày càng thu hẹp.
Theo Copernicus, năm ngoái, diện tích tuyết phủ tại châu Âu vào thời điểm cực đại vẫn thấp hơn khoảng 1/3 so với mức trung bình nhiều năm, khiến đất trống hấp thụ nhiều nhiệt hơn, đặc biệt tại khu vực Scandinavia và phần lãnh thổ châu Âu của Nga.
Các nhà khoa học cũng ghi nhận sự thay đổi trong hoàn lưu khí quyển tại châu Âu. Thông thường, những dải gió mạnh ở tầng khí quyển cao sẽ đưa không khí mát từ Đại Tây Dương vào lục địa châu Âu. Tuy nhiên, khi chênh lệch nhiệt độ giữa vùng xích đạo và Bắc Cực giảm do băng tuyết tan, những dải gió này có xu hướng đổi hướng hoặc tách thành hai nhánh.
Hiện tượng này tạo ra vùng áp cao gần như đứng yên, khiến không khí nóng bị “nhốt lại” nhiều ngày liên tiếp thay vì nhanh chóng được thay thế bởi khối khí mát.
Nghiên cứu công bố năm 2022 cho thấy gần như toàn bộ sự gia tăng về tần suất và cường độ các đợt nắng nóng tại Tây Âu thời gian gần đây đều liên quan đến trạng thái “dòng gió kép” tồn tại trong thời gian dài hơn bình thường. Tuy nhiên, giới khoa học vẫn chưa thể kết luận chắc chắn liệu biến đổi khí hậu có phải nguyên nhân khiến hiện tượng này xuất hiện thường xuyên hơn hay không.
Đợt nắng nóng lịch sử năm 2003, liên quan khoảng 70.000 ca tử vong tại châu Âu, cũng diễn ra khi dòng gió kép duy trì suốt 29 ngày. Các nhà nghiên cứu đang tiếp tục phân tích đợt nắng nóng năm nay để đánh giá mức độ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối với những kỷ lục nhiệt độ mới.
Ngoài biến động trong hoàn lưu khí quyển, các hệ thống áp cao cũng xuất hiện nhiều hơn trong mùa hè châu Âu. Đợt nắng nóng hồi tháng 5 hình thành do “vòm nhiệt”, còn đợt hiện nay liên quan đến “khối chặn Omega”, kéo luồng không khí nóng từ sa mạc Sahara lên lục địa rồi nén xuống dưới vùng áp cao, khiến nhiệt độ châu Âu tiếp tục tăng.
Hệ quả ngoài dự tính từ chính sách chống ô nhiễm
Một yếu tố khác ít được giới khoa học lưu ý là chính sách cải thiện chất lượng không khí của châu Âu cũng vô tình khiến nắng nóng xảy ra thường xuyên hơn.
Kể từ thập niên 1980, các nước châu Âu siết chặt kiểm soát khí thải công nghiệp, giúp giảm đáng kể lượng aerosol trong khí quyển. Đây là những hạt bụi cực nhỏ có thể gây hại đến hô hấp của con người, nhưng lại có khả năng phản xạ một phần bức xạ Mặt Trời và làm mây phản chiếu ánh sáng tốt hơn.
Việc giảm aerosol mang lại lợi ích to lớn cho sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, cái giá phải trả ngoài dự tính của giới hoạch định chính sách là sự suy yếu hiệu ứng làm mát tự nhiên ở khí quyển. Hệ quả là lượng bức xạ từ Mặt Trời bị giữ lại nhiều hơn gần mặt đất, góp phần làm nhiệt độ tăng nhanh hơn ở châu Âu.
Sự cộng hưởng của các yếu tố địa lý và nhân tạo trên đang đặt cơ sở hạ tầng của châu Âu trước những thử thách chưa từng có. Các đợt nắng nóng làm tăng nhu cầu sử dụng điện cho điều hòa, trong khi nguồn cung năng lượng của châu Âu lại hạn chế. Điện gió suy giảm do tốc độ gió thấp, còn nhiều nhà máy điện hạt nhân phải giảm công suất, thậm chí ngừng hoạt động vì nước sông quá nóng để làm mát lò phản ứng.
Theo WHO, một trong những thách thức lớn nhất là phần lớn cơ sở hạ tầng tại châu Âu được xây dựng để giữ nhiệt trong mùa đông lạnh giá chứ không phải chống chịu các đợt nắng nóng kéo dài.
Dù nhiều thành phố như Paris, Madrid hay Barcelona đã mở các “điểm tránh nóng” tại thư viện, công viên và không gian công cộng, tỷ lệ sử dụng điều hòa tại châu Âu vẫn khá thấp. Chỉ khoảng 20% nhà ở tại châu Âu có điều hòa, trong khi con số này tại Mỹ vào khoảng 90%.
WHO ước tính hơn 200.000 ca tử vong liên quan đến nắng nóng tại châu Âu trong 4 năm qua. Nhiệt độ cao có thể gây sốc nhiệt, tổn thương não, tim và thận. Những đêm nhiệt độ không xuống dưới 20 độ C cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch do cơ thể không thể phục hồi sau ngày nắng nóng kéo dài.
Hạ tầng giao thông cũng chịu áp lực khi đường ray có thể bị cong vênh, mặt đường nhựa nóng chảy. Nắng nóng kéo dài làm hạn hán nghiêm trọng hơn, giảm mực nước các con sông phục vụ giao thông thủy, ảnh hưởng tới sản xuất nông nghiệp và làm gia tăng nguy cơ cháy rừng.
Theo tập đoàn bảo hiểm Allianz của Đức, tổng thiệt hại kinh tế do nắng nóng tại các nền kinh tế lớn ở châu Âu giai đoạn 2026-2030 có thể tương đương 5-7% GDP.
Theo Hãng tin Reuters và AFP, ngày 20-5, Đại sứ quán Cuba tại Mỹ đã lên tiếng chỉ trích Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio, sau khi lãnh đạo Bộ Ngoại giao Mỹ có thông điệp bằng tiếng Tây Ban Nha gửi đến người dân Cuba.
Cụ thể, trong bài phát biểu qua video, ông Marco Rubio cho biết "Tổng thống Donald Trump đang đề xuất một con đường mới" cho Mỹ và Cuba.
Ông cũng nói rằng Washington đang đề nghị khoản viện trợ 100 triệu USD cho thực phẩm và thuốc men dành cho người dân Cuba, nhưng đòi hỏi phải phân bổ qua Giáo hội Công giáo hoặc các nhóm từ thiện.
Ngoại trưởng Mỹ tuyên bố những đề nghị giúp đỡ từ nước này có thể giúp người dân Cuba khắc phục những khủng hoảng hiện tại và có một tương lai tốt đẹp hơn.
Đại sứ quán Cuba tại Mỹ cáo buộc ông Marco Rubio "nói dối" và cho rằng Mỹ đang áp đặt những hành động tàn nhẫn đối với nước này.
"Ông ấy hiểu rất rõ rằng không có lý do nào có thể biện minh cho sự gây hấn tàn nhẫn như vậy", Đại sứ quán Cuba viết trên mạng xã hội X.
Trước đó vào hôm 14-5, Bí thư thứ nhất, Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel cho rằng Mỹ nên dỡ phong tỏa thay vì đề nghị viện trợ cho nước này.
Lệnh cấm vận kinh tế và thương mại của Mỹ đã khiến Cuba đối mặt nhiều khó khăn trong những năm qua.
Kể từ khi Washington áp đặt lệnh phong tỏa dầu mỏ vào đầu năm nay, tình trạng thiếu nhiên liệu và mất điện trên diện rộng tại Cuba càng trở nên nghiêm trọng.
Khi tình nguyện viên Sergei Solovev đến thị trấn Tuapse của Nga bên bờ biển Đen, một mùi khó chịu bao trùm trong không khí và mọi thứ đều bị bao phủ bởi lớp muội đen kịt.
"Tôi thấy những toa tàu và cả động vật nữa bị phủ kín cặn từ những trận mưa đen. Mọi thứ đều cực kỳ độc hại", anh nói với Al Jazeera hôm 30/4. "Mùi dầu nồng nặc bốc lên".
Mưa đen là một hiện tượng thời tiết bất thường, khi những giọt nước mưa bị nhuộm đen bởi bồ hóng và tro bụi. Hiện tượng này từng xuất hiện ở Hiroshima, Nhật Bản, sau vụ nổ bom nguyên tử năm 1945, và gần đây hơn là tại thủ đô Tehran, Iran, cũng như tại Kuwait năm 1991 khi các mỏ dầu bị đốt cháy trong chiến tranh vùng Vịnh.
Hiện tượng này đang xảy ra ở một số khu vực của Nga.
Vài tuần qua, Tuapse đã hứng chịu ba đợt tập kích bằng máy bay không người lái (drone) của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu tại đây, một trong những cơ sở lớn nhất Nga. Các cuộc tấn công như vậy không chỉ giáng đòn vào ngành công nghiệp dầu mỏ Nga, mà còn gây ra thảm họa sinh thái.
Đợt tấn công đầu tiên diễn ra vào ngày 16/4, làm bùng phát đám cháy kéo dài 2 ngày ở Tuapse. 4 ngày sau, hôm 20/4, nhà máy lọc dầu tiếp tục bị tập kích, tạo ra cột khói đen dày đặc bốc cao. Lần này, ngọn lửa cháy âm ỉ suốt 5 ngày. Khói từ đám cháy đã giải phóng các hóa chất độc hại và kết quả phân tích không khí quanh thị trấn sau đó cho thấy nồng độ benzen, xylen và bồ hóng cao gấp 3 lần mức an toàn.
Không có thêm dữ liệu nào được công bố sau đó, nhưng chính quyền khuyến cáo người dân nên ở trong nhà, đóng kín cửa sổ và phải đeo khẩu trang khi ra ngoài.
Mưa đen sau đó bắt đầu trút xuống. "Mưa nhuộm đen mọi phương tiện và cả các loài vật", Elena Lugovenko, tình nguyện viên địa phương, cho biết. "Tất cả động vật đều bị dính dầu".
Các tình nguyện viên đã thu gom những con vật bị nạn, trong đó chủ yếu là chó, mèo và chim, để tẩy sạch chất bẩn trước khi đưa chúng đến các trung tâm cứu hộ. Việc bị phủ dầu đặc biệt nguy hiểm đối với loài chim, khiến chúng rất khó, thậm chí không thể bay được. Dầu cũng có độc tính và chim có thể vô tình nuốt phải khi cố rỉa lông để làm sạch cơ thể.
Khi cuộc tấn công ngày 20/4 kết thúc, ít nhất 8 bể chứa tại nhà máy lọc dầu của thị trấn Tuapse đã bị phá hủy, dầu tràn rò rỉ ra sông Tuapse gần đó rồi theo dòng chảy đổ ra biển Đen và loang rộng dọc theo bờ biển.
Nhà chức trách đã điều động hơn 10 con tàu để dọn dẹp vết dầu loang trên biển và lắp đặt các phao quây tại những bãi tắm để ngăn chặn sự cố tràn dầu. Các đội cứu hộ và tình nguyện viên đang sử dụng máy xúc để làm sạch bãi biển. Số dầu thu gom được cho vào các thùng phuy và túi nilon.
"Đây thực sự là một thảm họa môi trường", Solovev, người đã lái xe từ Sochi, cách Tuapse 116 km, để tham gia công tác cứu hộ, cho hay. "Dầu đã loang khắp đường bờ biển trong bán kính 20 km. Mọi thứ vẫn chưa được dọn dẹp xong và đều bị dầu bao phủ. Cần phải xúc bỏ toàn bộ lớp đất đá bị nhiễm dầu này, một lượng bùn đất khổng lồ bám vào các hốc đá ở những nơi hiểm trở mà máy móc thậm chí không thể tiếp cận".
Dù là giải cứu động vật hay dọn dẹp bãi biển, công việc tình nguyện tại Tuapse đều tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Những giọt dầu li ti trong không khí sẽ gây hại nếu hít phải và người tham gia phải nhỏ thuốc mắt ngay khi cảm thấy bỏng rát.
"Cần luôn đeo khẩu trang và đồ bảo hộ hóa chất", Solovev cảnh báo.
Nhưng ngay cả khi việc ngăn chặn ô nhiễm ven biển thành công, Ruslan Khvostov, chủ tịch đảng Lựa chọn Xanh, cảnh báo những hậu quả lâu dài đối với hệ sinh thái địa phương "có thể rất nghiêm trọng và kéo dài nhiều năm".
"Các sản phẩm dầu lắng xuống trầm tích dưới đáy biển Đen, làm gián đoạn chuỗi thức ăn và tất cả mọi người đều sẽ phải gánh chịu hậu quả", ông nói. "Vết dầu loang ngăn chặn oxy, gây ra tình trạng cá, động vật có vỏ và các loài sinh vật đáy biển chết hàng loạt. Phải mất từ 5 đến 10 năm hoặc lâu hơn để khôi phục đa dạng sinh học, tương tự vụ tràn dầu ở Kerch năm 2024. Độc tố tích tụ còn đe dọa chim và động vật có vú dưới biển như cá heo".
Sau đợt tập kích gần đây nhất của Ukraine hôm 29/4, tình hình tại Tuapse trở nên tồi tệ đến mức thị trấn đã phải sơ tán.
Khi triển vọng hòa bình hay thậm chí là một lệnh ngừng bắn vẫn còn xa vời, Ukraine có thể sẽ tăng cường các cuộc tấn công vào ngành công nghiệp dầu mỏ Nga, vốn đang đem lại nguồn lợi nhuận khổng lồ do cuộc khủng hoảng tại Trung Đông.
"Về mặt chiến thuật, các nhà máy lọc dầu là mục tiêu lý tưởng cho một chiến dịch tiêu hao bằng drone. Các nhà máy này có quy mô lớn, cố định và khó phòng thủ", Witold Stupnicki, chuyên gia phân tích cấp cao về khu vực châu Âu và Trung Á tại Tổ chức Dữ liệu Sự kiện và Vị trí Xung đột Vũ trang (ACLED), nhận định.
"Các cuộc tấn công liên tục vào Tuapse, 3 lần trong chưa đầy 2 tuần, cho thấy Ukraine muốn thực hiện một chiến dịch dài hơi khiến Nga không thể phục hồi, tương tự chiến thuật nhắm vào các cảng Primorsk và Ust-Luga ở biển Baltic hồi tháng 3", Stupnicki nói thêm. "Ukraine nhiều khả năng sẽ duy trì và có thể đẩy mạnh chiến dịch này, đặc biệt khi quy mô sản xuất drone trong nước đang tăng lên và các cuộc tấn công kiểu này làm suy yếu hệ thống phòng không Nga, qua đó mở đường cho những đòn tập kích sâu hơn vào lãnh thổ đối phương".
Thảm họa Tuapse không phải sự cố đầu tiên trong khu vực. Tháng 12/2024, 2 tàu chở dầu của Nga đã bị chìm trong một cơn bão trên biển Đen, làm tràn hàng nghìn tấn dầu, dạt vào gần thị trấn nghỉ mát Anapa. Các đội cứu hộ cùng hàng chục nghìn tình nguyện viên đã được điều động để dọn dẹp một trong những thảm họa môi trường tồi tệ nhất lịch sử Nga.
Tính đến hôm nay 26.4, các đám cháy rừng tiếp tục bùng phát trong ngày thứ 5 liên tiếp, đang đe dọa một thị trấn ven biển ở Nhật Bản.
Diện tích bị cháy đã lên tới 1.373 ha, tính đến sáng sớm nay, tăng 7% so với ngày hôm trước. Nguyên nhân gây ra các đám cháy vẫn chưa rõ ràng và đang được điều tra.
Các đám cháy đe dọa các khu dân cư của thị trấn Otsuchi trên bờ biển Thái Bình Dương. Thị trấn này đã mất gần 10% dân số trong trận động đất/sóng thần ngày 11.3.2011.
Lệnh sơ tán do cháy rừng đã được ban hành cho 1.541 hộ gia đình, tương đương 3.233 cư dân, khoảng 1/3 dân số của Otsuchi.
"Mặc dù Lực lượng Phòng vệ đang chiến đấu với các đám cháy từ trên không (bằng trực thăng), nhưng thời tiết khô hạn và gió mạnh đang khiến các đám cháy lan rộng", Thị trưởng Otsuchi Kozo Hirano cho hay.
Một cư dân Otsuchi cho hay ông lo lắng về thiệt hại tiềm tàng do cháy rừng gây ra. "Lửa thiêu rụi mọi thứ. Với sóng thần, có thể bạn vẫn còn lại một vài thứ sau sự tàn phá", ông Komatsu Yoshinori (74 tuổi), nói khi nhìn những chiếc trực thăng của Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản thả nước xuống các đám cháy ở phía xa.
Cho đến nay chỉ có một trường hợp bị thương nhẹ do ngã tại trung tâm sơ tán, theo Cơ quan Phòng cháy chữa cháy và Quản lý Thảm họa Nhật Bản.
Không có mưa trong khu vực vào hôm nay hoặc ngày mai, nhưng dự báo sẽ có một trận mưa nhỏ vào ngày 29.4, theo Cơ quan Khí tượng Nhật Bản.
