Nhiều người cho rằng khi một bị cáo qua đời thì mọi trách nhiệm pháp lý cũng khép lại. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự với họ chấm dứt.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy dù không còn bị truy cứu hình sự, nhưng nghĩa vụ tài chính và bồi thường thiệt hại vẫn ràng buộc gia đình họ.
Tại vụ án xảy ra tại Tổng công ty Xi măng Việt Nam (VICEM) mới đây, dù bà Nguyễn Bích Thủy – cựu thành viên Hội đồng thành viên VICEM – đã qua đời và được đình chỉ xét xử, tòa án vẫn buộc người thừa kế của bà tiếp tục thực hiện nghĩa vụ khắc phục 16 tỷ đồng trong phạm vi di sản được hưởng. Con trai bà Thuỷ kháng cáo, nhưng không được chấp nhận.
Trước đó, trong vụ án Sài Gòn Đại Ninh liên quan sai phạm của cựu Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Mai Tiến Dũng, ông Trần Văn Minh – cựu Phó tổng Thanh tra Chính phủ, cũng bị xác định nhận hối lộ 10 tỷ đồng.
Dù ông Minh đã chết và không bị xem xét trách nhiệm hình sự, tòa án vẫn yêu cầu thu hồi số tiền nhận hối lộ này.
Để đảm bảo thi hành án, tòa án ra quyết định cấm dịch chuyển, giao dịch 3 bất động sản là tài sản chung của vợ chồng ông, nhằm buộc những người thừa kế phải nộp lại tiền trong phạm vi di sản ông Minh để lại.
Hai vụ án cùng đặt ra một câu hỏi: Nếu trách nhiệm hình sự là trách nhiệm cá nhân, tại sao người đã chết không còn bị xét xử, nhưng vợ, con họ vẫn phải tiếp tục trả lại tiền, khắc phục hậu quả thay họ?
Ngược lại nếu con cái là người phạm tội, cha mẹ có phải bồi thường thay?
Giải đáp, luật sư Vũ Tiến Vinh (Công ty Luật Bảo An, Hà Nội) cho hay, các quy định này đã được nêu trong Bộ luật Dân sự đầu tiên của nước ta, từ năm 1995. Điều này hướng tới bảo vệ quyền lợi của người bị thiệt hại do người (đã chết) gây ra.
Qua các lần sửa đổi, bổ sung, Bộ luật Dân sự hiện hành tiếp tục giữ nguyên và quy định chi tiết về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại tại Điều 615. Cụ thể, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác…
Như vậy, con cái hay người thừa kế không phải dùng tài sản riêng của mình để trả nợ cho cha mẹ. Họ chỉ có trách nhiệm trong phạm vi di sản mà người chết để lại.
Nghĩa là, nếu người phạm tội qua đời và di sản họ để lại chỉ được xác định là 5 tỷ đồng, nhưng nghĩa vụ bồi thường là 10 tỷ thì người thừa kế (vợ, con…) chỉ phải trả tối đa 5 tỷ và không có nghĩa vụ tự bỏ thêm 5 tỷ đồng để trả nốt phần còn thiếu.
Ví dụ trong vụ án ở VICEM, nếu bà Thủy chỉ để lại di sản 6 tỷ đồng, con trai bà cũng không có nghĩa vụ phải chi từ tiền cá nhân 10 tỷ đồng để nộp thay cho mẹ. Tương tự trong vụ án còn lại.
Ưu tiên mai táng, bồi thường nộp sau
Để đảm bảo công bằng, nhân văn, thứ tự ưu tiên thanh toán được quy định tại Điều 658 Bộ luật Dân sự như sau:
1. Chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng;
2. Tiền cấp dưỡng còn thiếu;
3. Chi phí cho việc bảo quản di sản;
4. Tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ;
5. Tiền công lao động;
6. Tiền bồi thường thiệt hại;
7. Thuế và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước;
Như vậy, trước khi bồi thường thiệt hại (vị trí thứ 6) hay nộp tiền phạt (vị trí thứ 9), di sản sẽ được ưu tiên cho các chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng còn thiếu hay chi phí bảo quản di sản.
Theo luật sư Vinh, điều này cho thấy sự thấu đáo của pháp luật khi ưu tiên các giá trị đạo đức và an sinh xã hội trước khi thực hiện thu hồi tài sản cho ngân sách. Như vậy, khi người phạm tội đã chết và để lại di sản, người thừa kế sẽ có trách nhiệm dùng di sản đó thực hiện các nghĩa vụ bồi thường, nhưng được trừ các khoản được ưu tiên thanh toán nói trên.
Con phạm tội và qua đời, cha mẹ có phải bồi thường thay?
Với vấn đề này, luật sư Vinh cho hay, trách nhiệm bồi thường của cha mẹ được quy định như sau: Trường hợp khi phạm tội, con đã từ đủ 18 tuổi trở lên thì cha mẹ không phải bồi thường thay.
Tuy nhiên, nếu con có để lại tài sản thì cha mẹ phải sử dụng số tài sản đó để bồi thường. Trường hợp đã bồi thường hết mà vẫn còn dư thì cha mẹ (và những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người chết) mới được hưởng thừa kế phần dư đó.
Luật sư Vinh cho rằng trên thực tế, các quy định về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại đã phát huy tác dụng trong công tác thi hành án.
Ví dụ, người phạm tội đã chết nhưng họ có để lại quyền sử dụng đất thì những người thừa kế chỉ có thể khai nhận thừa kế (sang tên) sau khi đã thanh toán xong (trong phạm vi di sản của người chết để lại) các nghĩa vụ của người chết để lại và có xác nhận của cơ quan thi hành án.
Trường hợp người thừa kế cố tình không thực hiện thì cơ quan thi hành án có quyền phát mại theo quy định của pháp luật.
Ngày 3-4, Cơ quan Cảnh sát điều tra (Cảnh sát kinh tế) Công an tỉnh Bắc Ninh cho biết đã khởi tố vụ án, khởi tố 5 bị can về tội danh "làm giả tài liệu của cơ quan tổ chức" trong lĩnh vực y tế, quy định tại khoản 3 Điều 341 Bộ luật Hình sự.
Năm đối tượng trên gồm giám đốc, bác sĩ, nhân viên của Phòng khám đa khoa A.B., gồm: N.H.T. (sinh năm 1982, nơi ở hiện tại: Phường Việt Yên); L.Đ.H. (sinh năm 1974, nơi ở hiện tại: Phường Bắc Giang); N.Đ.T. (sinh năm 1992, nơi ở hiện tại: Phường Nếnh); T.T.N. (sinh năm 1999, nơi ở hiện tại: Phường Tự Lạn); H.L.A. (sinh năm 1999, nơi ở hiện tại: Phường Đa Mai, đều thuộc tỉnh Bắc Ninh).
Trước đó qua công tác trinh sát, nắm tình hình, Phòng Cảnh sát kinh tế, Công an tỉnh Bắc Ninh phát hiện Phòng khám đa khoa A.B., địa chỉ: Phường Việt Yên, tỉnh Bắc Ninh thực hiện hành vi "làm giả tài liệu của cơ quan tổ chức".
Phòng Cảnh sát kinh tế đã tiến hành đấu tranh với hành vi làm giả tài liệu của Phòng khám đa khoa A.B., tạm giữ 5 đối tượng. Qua công tác đấu tranh và các chứng cứ thu thập được, ngày 18-3-2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra (Cảnh sát kinh tế), Công an tỉnh đã khởi tố vụ án "Làm giả tài liệu của cơ quan tổ chức" xảy ra tại Phòng khám đa khoa A.B., địa chỉ: Phường Việt Yên, tỉnh Bắc Ninh.
Tiếp đó, Cơ quan Cảnh sát điều tra (Cảnh sát kinh tế) ra quyết định khởi tố bị can, lệnh cấm đi khỏi nơi cư trú đối với 5 người nêu trên.
Theo thông tin từ Công an tỉnh Bắc Ninh, vụ việc không chỉ xâm phạm quyền lợi chính đáng của người bệnh, hành vi làm giả hồ sơ còn gây khó khăn cho công tác chuyên môn, quản lý nhà nước và hoạt động tố tụng, đồng thời làm xói mòn niềm tin của nhân dân đối với đội ngũ cán bộ y tế, lực lượng vốn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ, chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Hiện vụ án đang được Cơ quan Cảnh sát điều tra, Công an tỉnh Bắc Ninh tiếp tục mở rộng điều tra, làm rõ vai trò, trách nhiệm của từng cá nhân liên quan để xử lý theo quy định của pháp luật.
Ngày 30-4, Cơ quan cảnh sát điều tra Công an TP.HCM cho biết đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can, thi hành lệnh bắt bị can để tạm giam đối với Lê Văn Hiền (42 tuổi, ngụ phường Tân Sơn Nhì) và 11 đồng phạm để điều tra về tội "phát hành, mua bán trái phép hóa đơn".
Trước đó thực hiện chỉ đạo của Ban giám đốc Công an TP.HCM về tổng tấn công trấn áp tội phạm, trọng tâm là tội phạm kinh tế, tham nhũng, buôn lậu và vi phạm về tài nguyên, môi trường, an toàn thực phẩm, Phòng Cảnh sát kinh tế đã khẩn trương rà soát địa bàn, lĩnh vực được phân công phụ trách.
Qua rà soát nghiệp vụ, Phòng Cảnh sát kinh tế phát hiện Công ty Thái Hưng (327 - 329 Tô Hiến Thành, phường Hòa Hưng) có nhiều dấu hiệu sai phạm: xuất hóa đơn có doanh thu bán ra lớn nhưng kê khai tờ khai thuế giá trị gia tăng bán ra không đúng (kê khai giảm, che giấu doanh thu).
Tiếp tục rà soát hóa đơn của các công ty khác xuất cho Công ty Thái Hưng, Phòng Cảnh sát kinh tế phát hiện nhiều bất thường về việc kê khai, sử dụng hóa đơn.
Nghi vấn các công ty này có thể thuộc cùng một hệ sinh thái, do một băng nhóm chuyên nghiệp lập ra để mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ, Phòng Cảnh sát kinh tế đã xác lập chuyên án để đấu tranh.
Quá trình đấu tranh chuyên án, được sự chỉ đạo kịp thời của Ban Giám đốc Công an TP, Phòng Cảnh sát kinh tế đã phối hợp với các cơ quan chuyên môn làm rõ toàn bộ băng nhóm mua bán trái phép hoá đơn, chứng từ chuyên nghiệp, gồm 12 người do Lê Văn Hiền cầm đầu.
Khi khám xét nơi ở của các bị can, Phòng Cảnh sát kinh tế đã thu giữ 207 USB Token dùng để duyệt, ký hóa đơn GTGT điện tử; 2 đầu ghi CPU và 1 laptop và nhiều tài liệu liên quan.
Qua đấu tranh, đã làm rõ trong thời gian từ năm 2022 đến 2025, Lê Văn Hiền và các đồng phạm đã sử dụng 35 pháp nhân của các công ty "ma" để phát hành, mua bán trái phép 16.700 tờ hóa đơn GTGT, ghi khống trị giá chưa thuế là 2.814 tỉ đồng, thuế GTGT là 356 tỉ đồng, tổng trị giá là 3.171 tỉ đồng.
Hiền còn khai nhận sử dụng thêm 326 pháp nhân của các công ty "ma" và sử dụng 28 tài khoản ngân hàng để luân chuyển dòng tiền, hợp thức hóa việc mua bán trái phép hóa đơn với số tiền hơn 3.800 tỉ đồng.
Theo các công tố viên liên bang, ông Edens đã có mối quan hệ ngắn ngủi với Changli "Sophia" Luo, một phụ nữ gốc Hoa 46 tuổi đã ly hôn, sau khi Luo nhắn tin riêng cho ông trên mạng xã hội LinkedIn vào năm 2022. Thời điểm đó, Edens và vợ đã đệ đơn ly hôn nhưng đến tháng 5 vừa qua mới hoàn tất thủ tục.
Sau một đêm mặn nồng tại căn hộ của Luo ở Manhattan vào tháng 6/2023, Luo gửi thư tình cho ông Edens, rồi ngày càng mất kiểm soát khi không được hồi âm.
Luo bị cáo buộc bắt đầu "chiến dịch tống tiền" kéo dài nhiều tháng đối với ông Edens, đòi 1,2 tỷ USD, bằng một nửa tổng tài sản ước tính 2,5 tỷ USD của Edens, theo đơn tố cáo hình sự.
Theo công tố viên, Luo đã cố gắng giáng đòn mạnh vào ông Edens bằng cách liên lạc với gia đình và vợ cũ của tỷ phú, đồng thời đe dọa liên hệ với các nhà đầu tư của ông.
Vài tháng sau, Luo viết thư cho ông Edens cáo buộc ông đã quan hệ tình dục khi cô đang trong tình trạng mất khả năng nhận thức.
Luo nói với ông Edens rằng "nhà có camera" và cho biết mọi hành động của Edens "đều bị ghi lại", đe dọa tiết lộ cho giới truyền thông nếu không xin lỗi.
"Tôi chắc chắn rằng gia đình và các đối tác kinh doanh sẽ biết về ông và những hành vi sai trái của ông qua những cuộc phỏng vấn và sẽ làm hoen ố danh tiếng của ông mãi mãi", Luo viết.
Ông Edens phủ nhận những cáo buộc của Luo nhưng vẫn chấp nhận trả tiền để ngăn chặn việc quấy rối gia đình mình và bị làm mất mặt trước công chúng.
Trong thỏa thuận ban đầu, ông Edens đồng ý trả cho Luo 6,5 triệu USD, bao gồm 1 triệu USD trả trước, sau phiên hòa giải trực tuyến qua Zoom do một cựu thẩm phán chủ trì.
Sau khi đạt được thỏa thuận dàn xếp, Luo phát hiện mình bị nhiễm HPV, một bệnh lây truyền qua đường tình dục có thể dẫn đến ung thư, theo lời luật sư của cô.
Luo đổ lỗi cho ông Edens và tìm cách đàm phán lại thỏa thuận, yêu cầu tăng số tiền lên 1,215 tỷ USD.
Năm ngoái, Luo đã bị truy tố về tội tống tiền, trong đó có hành vi đe dọa công bố các video và hình ảnh hai người quan hệ tình dục.
Tháng 5/2025, các đặc vụ FBI đã khám xét căn hộ của Luo và tìm thấy một chiếc điện thoại giấu trong giỏ đựng quần áo và một chiếc khác trong hộp băng vệ sinh.
Một chiếc điện thoại có chứa nhiều video và hình ảnh khiêu dâm, trong đó khuôn mặt của ông Edens được chỉnh sửa ghép vào phần thân của một người đàn ông khác.
Luo bị bắt vào ngày 14/6/2025 tại sân bay quốc tế JFK khi đang cố gắng lên máy bay đến Trung Quốc. Cô bị buộc tội bốn tội danh, bao gồm tống tiền và tiêu hủy hồ sơ. Luo không nhận tội.
Luo đã được tại ngoại với khoản tiền bảo lãnh 500.000 USD và bị quản thúc tại gia, dự kiến ra tòa vào cuối năm nay.
Wesley Edens là đồng sáng lập công ty quản lý tài sản Fortress Investment Group vào năm 1998; CEO của công ty khí đốt tự nhiên hóa lỏng niêm yết trên sàn chứng khoán New Fortress Energy; đồng sở hữu của đội bóng rổ Milwaukee Bucks thuộc giải NBA, đội bóng đá Aston Villa thuộc giải Ngoại hạng Anh và câu lạc bộ bóng đá Vitoria Club Sport của Bồ Đào Nha. Ông hiện có tài sản ròng 2,5 tỷ USD, theo Forbes.
Changli "Sophia" Luo là người thành lập One World Initiative Advocacy, tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại Manhattan, chuyên sản xuất video phỏng vấn với các nhà kinh tế và nhà môi trường.
