Nhiều người cho rằng khi một bị cáo qua đời thì mọi trách nhiệm pháp lý cũng khép lại. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự với họ chấm dứt.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy dù không còn bị truy cứu hình sự, nhưng nghĩa vụ tài chính và bồi thường thiệt hại vẫn ràng buộc gia đình họ.
Tại vụ án xảy ra tại Tổng công ty Xi măng Việt Nam (VICEM) mới đây, dù bà Nguyễn Bích Thủy – cựu thành viên Hội đồng thành viên VICEM – đã qua đời và được đình chỉ xét xử, tòa án vẫn buộc người thừa kế của bà tiếp tục thực hiện nghĩa vụ khắc phục 16 tỷ đồng trong phạm vi di sản được hưởng. Con trai bà Thuỷ kháng cáo, nhưng không được chấp nhận.
Trước đó, trong vụ án Sài Gòn Đại Ninh liên quan sai phạm của cựu Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Mai Tiến Dũng, ông Trần Văn Minh – cựu Phó tổng Thanh tra Chính phủ, cũng bị xác định nhận hối lộ 10 tỷ đồng.
Dù ông Minh đã chết và không bị xem xét trách nhiệm hình sự, tòa án vẫn yêu cầu thu hồi số tiền nhận hối lộ này.
Để đảm bảo thi hành án, tòa án ra quyết định cấm dịch chuyển, giao dịch 3 bất động sản là tài sản chung của vợ chồng ông, nhằm buộc những người thừa kế phải nộp lại tiền trong phạm vi di sản ông Minh để lại.
Hai vụ án cùng đặt ra một câu hỏi: Nếu trách nhiệm hình sự là trách nhiệm cá nhân, tại sao người đã chết không còn bị xét xử, nhưng vợ, con họ vẫn phải tiếp tục trả lại tiền, khắc phục hậu quả thay họ?
Ngược lại nếu con cái là người phạm tội, cha mẹ có phải bồi thường thay?
Giải đáp, luật sư Vũ Tiến Vinh (Công ty Luật Bảo An, Hà Nội) cho hay, các quy định này đã được nêu trong Bộ luật Dân sự đầu tiên của nước ta, từ năm 1995. Điều này hướng tới bảo vệ quyền lợi của người bị thiệt hại do người (đã chết) gây ra.
Qua các lần sửa đổi, bổ sung, Bộ luật Dân sự hiện hành tiếp tục giữ nguyên và quy định chi tiết về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại tại Điều 615. Cụ thể, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác…
Như vậy, con cái hay người thừa kế không phải dùng tài sản riêng của mình để trả nợ cho cha mẹ. Họ chỉ có trách nhiệm trong phạm vi di sản mà người chết để lại.
Nghĩa là, nếu người phạm tội qua đời và di sản họ để lại chỉ được xác định là 5 tỷ đồng, nhưng nghĩa vụ bồi thường là 10 tỷ thì người thừa kế (vợ, con…) chỉ phải trả tối đa 5 tỷ và không có nghĩa vụ tự bỏ thêm 5 tỷ đồng để trả nốt phần còn thiếu.
Ví dụ trong vụ án ở VICEM, nếu bà Thủy chỉ để lại di sản 6 tỷ đồng, con trai bà cũng không có nghĩa vụ phải chi từ tiền cá nhân 10 tỷ đồng để nộp thay cho mẹ. Tương tự trong vụ án còn lại.
Ưu tiên mai táng, bồi thường nộp sau
Để đảm bảo công bằng, nhân văn, thứ tự ưu tiên thanh toán được quy định tại Điều 658 Bộ luật Dân sự như sau:
1. Chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng;
7. Thuế và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước;
8. Các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân;
9. Tiền phạt;
10. Các chi phí khác.
Như vậy, trước khi bồi thường thiệt hại (vị trí thứ 6) hay nộp tiền phạt (vị trí thứ 9), di sản sẽ được ưu tiên cho các chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng còn thiếu hay chi phí bảo quản di sản.
Theo luật sư Vinh, điều này cho thấy sự thấu đáo của pháp luật khi ưu tiên các giá trị đạo đức và an sinh xã hội trước khi thực hiện thu hồi tài sản cho ngân sách. Như vậy, khi người phạm tội đã chết và để lại di sản, người thừa kế sẽ có trách nhiệm dùng di sản đó thực hiện các nghĩa vụ bồi thường, nhưng được trừ các khoản được ưu tiên thanh toán nói trên.
Con phạm tội và qua đời, cha mẹ có phải bồi thường thay?
Với vấn đề này, luật sư Vinh cho hay, trách nhiệm bồi thường của cha mẹ được quy định như sau: Trường hợp khi phạm tội, con đã từ đủ 18 tuổi trở lên thì cha mẹ không phải bồi thường thay.
Tuy nhiên, nếu con có để lại tài sản thì cha mẹ phải sử dụng số tài sản đó để bồi thường. Trường hợp đã bồi thường hết mà vẫn còn dư thì cha mẹ (và những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người chết) mới được hưởng thừa kế phần dư đó.
Luật sư Vinh cho rằng trên thực tế, các quy định về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại đã phát huy tác dụng trong công tác thi hành án.
Ví dụ, người phạm tội đã chết nhưng họ có để lại quyền sử dụng đất thì những người thừa kế chỉ có thể khai nhận thừa kế (sang tên) sau khi đã thanh toán xong (trong phạm vi di sản của người chết để lại) các nghĩa vụ của người chết để lại và có xác nhận của cơ quan thi hành án.
Trường hợp người thừa kế cố tình không thực hiện thì cơ quan thi hành án có quyền phát mại theo quy định của pháp luật.
Ngày 14/7, Cơ quan Cảnh sát điều tra, Công an TPHCM đã bắt khẩn cấp Trần Thanh Lâm (46 tuổi, ngụ phường Xuân Hòa) và Dương Quốc Thái (42 tuổi, ngụ phường Long Bình) để điều tra hành vi gây rối trật tự công cộng.
Trước đó, ngày 12/7, Công an phường Bến Thành tiếp nhận tin báo về vụ việc xô xát, đánh nhau tại giao lộ Nguyễn Du - Huyền Trân Công Chúa. Công an vào cuộc điều tra, xác định vụ việc xảy ra vào khoảng 17h40 cùng ngày.
Thời điểm trên, ô tô hiệu Porsche do Dương Quốc Thái điều khiển và ô tô hiệu Mitsubishi do Trần Thanh Lâm cầm lái cùng lưu thông trên đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa. Khi rẽ vào đường Nguyễn Du, 2 tài xế lái phương tiện chèn ép, tạt đầu xe nhau.
Đến giao lộ Nguyễn Du - Huyền Trân Công Chúa, Thái và Lâm dừng xe giữa ngã tư gây cản trở giao thông.
Lúc này, Thái xuống xe chửi bới, nhổ nước bọt và đạp vào kính chiếu hậu bên trái xe của Lâm rồi định bỏ đi.
Tuy nhiên, Lâm sau đó kéo một chiếc xe máy của người dân ra chặn đầu xe Porsche, dùng chân và tay đạp làm móp cửa phụ phía trước xe của Thái. Tiếp đó, Thái đuổi đánh Lâm chạy vòng quanh ô tô.
Theo Cổng thông tin điện tử Công an tỉnh An Giang, ngày 1/5, Cơ quan CSĐT công an tỉnh này cho biết đã ban hành kết luận điều tra chuyển VKSND tỉnh An Giang đề nghị truy tố đối với bị can Bùi Văn Hải (SN 1984, trú tại xã Vĩnh Hậu, tỉnh An Giang) về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Kết quả điều tra xác định, khoảng tháng 10/2023, Bùi Văn Hải đến cửa hàng vật tư nông nghiệp của anh N. (trú tại xã Vĩnh Hậu, tỉnh An Giang) để mua vật tư và giới thiệu mình đang làm việc tại một ngân hàng khi nào có nhu cầu vay vốn thì liên hệ với Hải để làm hồ sơ vay.
Đến khoảng tháng 10/2024, anh N. nhờ Hải làm hồ sơ vay với hạn mức 10 tỷ đồng, Hải yêu cầu anh N. gửi hình ảnh tài sản thế chấp qua mạng xã hội Zalo cho Hải xem và nói tài sản của anh N. có thể vay vốn được 16 tỷ đồng tại ngân hàng. Cùng thời gian trên, do làm ăn thua lỗ, Hải nảy sinh ý định chiếm đoạt tiền của anh N. nên đã đưa thông tin gian dối yêu cầu anh N. chuyển tiền cho Hải để nộp phí thẩm định giá tài sản, mua bảo hiểm gói vay.
Do tin tưởng, anh N. đã chuyển cho Hải tổng cộng 562.450.000 đồng, Hải tiêu xài cá nhân hết. Đến tháng 2/2025, anh N. đến Ngân hàng VPBank chi nhánh Châu Đốc để hỏi hồ sơ vay vốn thì phát hiện Hải không phải là nhân viên ngân hàng và không có hồ sơ vay của anh nên đã gửi đơn tố cáo đến Cơ quan CSĐT.
Chiều 18/6, TAND TPHCM tuyên phạt bị cáo Trần Nhuận Gia (52 tuổi, Việt kiều Mỹ) 12 năm tù về tội Mua bán người dưới 16 tuổi.
Các đồng phạm trong vụ án bị tuyên từ 11 năm đến 13 năm 6 tháng tù về các tội Mua bán người dưới 16 tuổi và Làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức.
Do các bị hại đều dưới 16 tuổi, nên phiên tòa được xét xử kín.Trước đó, trong phần tranh luận, đại diện VKS cho rằng bị cáo Gia không đủ điều kiện nhận con nuôi nhưng vẫn cố ý thực hiện các hành vi trái pháp luật. Các bị cáo phạm tội có tổ chức, thực hiện hành vi phạm tội từ hai lần trở lên, nên cần bị xử lý nghiêm minh.
Theo hồ sơ vụ án, ngày 22/5/2024, Cơ quan CSĐT Công an TPHCM tiếp nhận tin báo về việc tại một căn hộ chung cư trên địa bàn quận 10 (nay thuộc phường Diên Hồng) đang nuôi dưỡng nhiều trẻ em không rõ nhân thân.
Kiểm tra căn hộ này, lực lượng chức năng phát hiện 3 trẻ em được sinh trong giai đoạn từ năm 2018 đến đầu tháng 5/2024. Công an sau đó triệu tập Trần Nhuận Gia và Đoàn Lê Quốc Huy để làm việc. Tại cơ quan điều tra, cả hai khai nhận đã tiếp nhận các cháu thông qua nhóm Facebook "Cho nhận con nuôi 2", do Trần Thị Cẩm Tú giới thiệu.
Mở rộng điều tra, công an triệu tập Tú cùng nhiều người liên quan. Kết quả điều tra xác định Trần Nhuận Gia là Việt kiều Mỹ, thường xuyên qua lại giữa Việt Nam và Mỹ. Thông qua các mối quan hệ xã hội, Gia quen biết Đoàn Lê Quốc Huy và thường xuyên tham gia các hội nhóm "cho nhận con nuôi" trên mạng xã hội để tìm những trường hợp sinh con nhưng không có khả năng nuôi dưỡng, từ đó nhận trẻ về làm con nuôi.
Gia giao cho Huy đứng ra liên hệ, thỏa thuận và chi trả tiền cho người giao con cũng như các đối tượng môi giới. Sau khi nhận trẻ, Huy đưa các cháu về giao cho Gia. Theo cơ quan điều tra, mục đích của Gia là làm giả giấy tờ để đưa các cháu sang Mỹ dưới danh nghĩa con nuôi. Đồng thời, Gia thuê Huy chăm sóc, đưa đón các cháu với mức lương 10 triệu đồng mỗi tháng.
Quá trình điều tra xác định Gia trực tiếp nhận một trẻ và thông qua Huy nhận thêm hai trẻ khác.
Cụ thể, năm 2023, một người phụ nữ có con trai sinh năm 2018 vì hoàn cảnh khó khăn đã tham gia nhóm Facebook "Cho nhận con nuôi" để tìm người nhận nuôi con. Thông qua nhóm này, người phụ nữ quen biết Gia. Sau khi trao đổi, Gia đồng ý nhận nuôi cháu bé và hứa hỗ trợ người mẹ 40 triệu đồng.
Cuối tháng 7/2023, người mẹ hẹn gặp Gia tại khu vực quận 10, giao cháu bé cùng giấy khai sinh và giấy ủy quyền nuôi dưỡng. Sau đó, Gia nhiều lần chuyển cho người mẹ tổng cộng 13 triệu đồng. Do chưa hoàn tất việc nhận con nuôi nên số tiền còn lại chưa được giao.
Cũng thông qua nhóm Facebook trên, Gia được Trần Thị Cẩm Tú và Lê Thị Diệu Liên giới thiệu một trường hợp trẻ sơ sinh có mẹ không đủ khả năng thanh toán viện phí và muốn cho con với giá 45 triệu đồng. Gia đồng ý, giao Huy liên hệ với Tú và Liên để thực hiện việc giao nhận. Sau đó, cháu bé được đưa về căn hộ của Gia để nuôi dưỡng.
Tiếp đó, khoảng tháng 4/2024, thông qua Tú và Huy, Gia chuyển cho một người mẹ 20 triệu đồng và trả thêm 15 triệu đồng tiền môi giới để nhận một bé trai gần 2 tuổi.
Cơ quan điều tra xác định, khi tiếp nhận các cháu bé, Gia không thực hiện thủ tục nhận con nuôi có yếu tố nước ngoài theo quy định của pháp luật.
Nhằm hợp thức hóa việc nhận nuôi trẻ và phục vụ thủ tục xuất nhập cảnh, Gia nhiều lần đặt làm giả giấy khai sinh cho cháu H.T.K., trong đó ghi thông tin người cha là Gia. Mỗi bộ giấy tờ giả có giá 1,5 triệu đồng, được đặt qua mạng xã hội và thanh toán bằng hình thức chuyển khoản hoặc tiền mặt.
Sau đó, Gia tiếp tục liên hệ với những người không rõ lai lịch để làm thêm nhiều giấy khai sinh giả khác theo yêu cầu.
Ngoài ra, Gia còn thuê Trần Thị Cẩm Tú làm giả kết quả xét nghiệm ADN thể hiện quan hệ cha con với một cháu bé khác với giá 5 triệu đồng. Gia cũng đưa thêm 1 triệu đồng nhờ Tú làm giấy khai sinh giả cho cháu bé này nhưng chưa kịp nhận thì vụ việc bị phát hiện.
Theo cơ quan công tố, việc làm giả giấy tờ nhằm chuẩn bị hồ sơ xin visa và hoàn tất thủ tục đưa các cháu sang Mỹ định cư khi cần thiết. Tuy nhiên, khi bị kiểm tra, Gia đã xuất trình giấy khai sinh bản chính vẫn ghi tên mẹ ruột của cháu bé.
