Nhiều người cho rằng khi một bị cáo qua đời thì mọi trách nhiệm pháp lý cũng khép lại. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự với họ chấm dứt.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy dù không còn bị truy cứu hình sự, nhưng nghĩa vụ tài chính và bồi thường thiệt hại vẫn ràng buộc gia đình họ.
Tại vụ án xảy ra tại Tổng công ty Xi măng Việt Nam (VICEM) mới đây, dù bà Nguyễn Bích Thủy – cựu thành viên Hội đồng thành viên VICEM – đã qua đời và được đình chỉ xét xử, tòa án vẫn buộc người thừa kế của bà tiếp tục thực hiện nghĩa vụ khắc phục 16 tỷ đồng trong phạm vi di sản được hưởng. Con trai bà Thuỷ kháng cáo, nhưng không được chấp nhận.
Trước đó, trong vụ án Sài Gòn Đại Ninh liên quan sai phạm của cựu Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Mai Tiến Dũng, ông Trần Văn Minh – cựu Phó tổng Thanh tra Chính phủ, cũng bị xác định nhận hối lộ 10 tỷ đồng.
Dù ông Minh đã chết và không bị xem xét trách nhiệm hình sự, tòa án vẫn yêu cầu thu hồi số tiền nhận hối lộ này.
Để đảm bảo thi hành án, tòa án ra quyết định cấm dịch chuyển, giao dịch 3 bất động sản là tài sản chung của vợ chồng ông, nhằm buộc những người thừa kế phải nộp lại tiền trong phạm vi di sản ông Minh để lại.
Hai vụ án cùng đặt ra một câu hỏi: Nếu trách nhiệm hình sự là trách nhiệm cá nhân, tại sao người đã chết không còn bị xét xử, nhưng vợ, con họ vẫn phải tiếp tục trả lại tiền, khắc phục hậu quả thay họ?
Ngược lại nếu con cái là người phạm tội, cha mẹ có phải bồi thường thay?
Giải đáp, luật sư Vũ Tiến Vinh (Công ty Luật Bảo An, Hà Nội) cho hay, các quy định này đã được nêu trong Bộ luật Dân sự đầu tiên của nước ta, từ năm 1995. Điều này hướng tới bảo vệ quyền lợi của người bị thiệt hại do người (đã chết) gây ra.
Qua các lần sửa đổi, bổ sung, Bộ luật Dân sự hiện hành tiếp tục giữ nguyên và quy định chi tiết về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại tại Điều 615. Cụ thể, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác…
Như vậy, con cái hay người thừa kế không phải dùng tài sản riêng của mình để trả nợ cho cha mẹ. Họ chỉ có trách nhiệm trong phạm vi di sản mà người chết để lại.
Nghĩa là, nếu người phạm tội qua đời và di sản họ để lại chỉ được xác định là 5 tỷ đồng, nhưng nghĩa vụ bồi thường là 10 tỷ thì người thừa kế (vợ, con…) chỉ phải trả tối đa 5 tỷ và không có nghĩa vụ tự bỏ thêm 5 tỷ đồng để trả nốt phần còn thiếu.
Ví dụ trong vụ án ở VICEM, nếu bà Thủy chỉ để lại di sản 6 tỷ đồng, con trai bà cũng không có nghĩa vụ phải chi từ tiền cá nhân 10 tỷ đồng để nộp thay cho mẹ. Tương tự trong vụ án còn lại.
Để đảm bảo công bằng, nhân văn, thứ tự ưu tiên thanh toán được quy định tại Điều 658 Bộ luật Dân sự như sau:
1. Chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng;
2. Tiền cấp dưỡng còn thiếu;
3. Chi phí cho việc bảo quản di sản;
4. Tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ;
5. Tiền công lao động;
6. Tiền bồi thường thiệt hại;
7. Thuế và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước;
8. Các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân;
9. Tiền phạt;
10. Các chi phí khác.
Như vậy, trước khi bồi thường thiệt hại (vị trí thứ 6) hay nộp tiền phạt (vị trí thứ 9), di sản sẽ được ưu tiên cho các chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng còn thiếu hay chi phí bảo quản di sản.
Theo luật sư Vinh, điều này cho thấy sự thấu đáo của pháp luật khi ưu tiên các giá trị đạo đức và an sinh xã hội trước khi thực hiện thu hồi tài sản cho ngân sách. Như vậy, khi người phạm tội đã chết và để lại di sản, người thừa kế sẽ có trách nhiệm dùng di sản đó thực hiện các nghĩa vụ bồi thường, nhưng được trừ các khoản được ưu tiên thanh toán nói trên.
Con phạm tội và qua đời, cha mẹ có phải bồi thường thay?
Với vấn đề này, luật sư Vinh cho hay, trách nhiệm bồi thường của cha mẹ được quy định như sau: Trường hợp khi phạm tội, con đã từ đủ 18 tuổi trở lên thì cha mẹ không phải bồi thường thay.
Tuy nhiên, nếu con có để lại tài sản thì cha mẹ phải sử dụng số tài sản đó để bồi thường. Trường hợp đã bồi thường hết mà vẫn còn dư thì cha mẹ (và những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người chết) mới được hưởng thừa kế phần dư đó.
Luật sư Vinh cho rằng trên thực tế, các quy định về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại đã phát huy tác dụng trong công tác thi hành án.
Ví dụ, người phạm tội đã chết nhưng họ có để lại quyền sử dụng đất thì những người thừa kế chỉ có thể khai nhận thừa kế (sang tên) sau khi đã thanh toán xong (trong phạm vi di sản của người chết để lại) các nghĩa vụ của người chết để lại và có xác nhận của cơ quan thi hành án.
Trường hợp người thừa kế cố tình không thực hiện thì cơ quan thi hành án có quyền phát mại theo quy định của pháp luật.
Ngày 20-5, đại diện Đội Cảnh sát giao thông đường bộ cao tốc số 6 (Phòng 6 - Cục Cảnh sát giao thông, Bộ Công an) cho biết vừa phát hiện 1 tài xế điều khiển xe tải chở heo trên cao tốc Nha Trang - Cam Lâm (đoạn qua tỉnh Khánh Hòa) nhưng không có giấy phép lái xe và chở hàng vượt quá chiều cao xếp hàng cho phép.
Theo đó khuya ngày 19-5, tổ công tác đã dừng kiểm tra xe tải biển số 47H-086.xx do ông T.T.X. (27 tuổi, trú tỉnh Khánh Hòa) cầm lái.
Đội Cảnh sát giao thông đường bộ cao tốc số 6 phát hiện tài xế X. không có giấy phép lái xe, đồng thời chở hàng vượt quá chiều cao xếp hàng cho phép đối với xe tải.
Với các hành vi này, cảnh sát giao thông đã lập biên bản xử phạt tài xế X. 21,5 triệu đồng.
Ngoài ra Đội Cảnh sát giao thông đường bộ cao tốc số 6 cũng lập biên bản xử phạt chủ xe là Hợp tác xã T. 68 triệu đồng, tạm giữ xe tải 7 ngày, buộc hạ chiều cao theo quy định.
Tổng mức phạt của lái xe và chủ xe đối với các lỗi vi phạm nêu trên là 89,5 triệu đồng.
Ngày 22-4, Tòa án nhân dân tỉnh Tây Ninh đã xét xử sơ thẩm vụ án giết người đối với 5 bị cáo Mai Văn Hậu (40 tuổi), Mai Thị Lành (48 tuổi, cùng ngụ xã Truông Mít, Tây Ninh), Nguyễn Minh Trí (23 tuổi, ngụ phường Gia Lộc, Tây Ninh), Mai Trọng Hiếu (34 tuổi) và Mai Văn Thảo (26 tuổi, cùng ngụ xã Hưng Thuận, Tây Ninh).
Đây là vụ việc chết người liên quan đến nghi thức mê tín dị đoan gây xôn xao dư luận ở Tây Ninh vào năm 2023.
Theo nội dung vụ án, ngày 23-10-2023, Mai Thị Nhớ đến nhà mẹ ruột của mình ở ấp Thuận Lợi, xã Hưng Thuận) nói là người ba ruột đã chết nhập hồn vào mình nên kêu mẹ và các con cháu trong nhà tập trung về làm lễ xá tội.
Tối cùng ngày, 22 người là con, cháu trong gia đình tụ tập. Trong đó có các bị cáo Hậu, Lành, Hiếu là em ruột của Nhớ, Thảo là cháu ruột của Nhớ và Trí là con ruột của Nhớ.
Tại đây, gia đình phân công người đốt nhang, người gõ chuông, gõ mõ để tất cả quỳ lạy. Nhớ nói có quỷ nhập về, yêu cầu 20 người trong gia đình phải nằm trùm chăn kín để Nhớ và người em ruột là Mai Thị Tuyền cúng.
Sau đó Nhớ nói có quỷ nhập vào anh T. (em ruột của Nhớ) và Q. (con ruột của anh T.), và nói Tuyền cùng 5 bị cáo giữ tay, chân hai người này lại cho Nhớ chữa trị.
Trong suốt thời gian từ tối 23-10 đến sáng 24-10, Nhớ, Tuyền cùng với sự giúp sức của 5 bị cáo đã thực hiện lặp đi lặp lại nhiều phép giải bùa trên người cha con anh T., Q. bằng cách dùng muỗng cạy miệng đổ trà, rượu, dụi nhang đang cháy, trùm khăn bít đầu, đánh nhiều cái vào đầu, ngực, mặt, cắn vào miệng…
Đến khi những người này kiệt sức và tử vong tại chỗ, mọi người trong nhà do không ăn uống trong thời gian dài cũng kiệt sức, nhưng khi phát hiện hai người chết đã cố tung cửa ra hô hoán xung quanh, sau đó tất cả đều được đưa đi cấp cứu hồi sức.
Quá trình điều tra, Nhớ và Tuyền được xác định đã trực tiếp thực hiện các hành vi gây tử vong cho hai nạn nhân. Tuy nhiên, qua giám định pháp y tâm thần cho thấy Nhớ không có khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Tuyền cũng bị hạn chế khả năng nhận thức và điều khiển hành vi vào thời điểm gây án.
Do đó cơ quan điều tra đã đình chỉ vụ án đối với 2 người này và áp dụng biện pháp bắt buộc đi chữa bệnh.
Với những người khác, dù có mặt tại hiện trường nhưng đã bị yêu cầu trùm chăn kín, hoặc quay mặt vào bàn thờ gõ mõ, gõ chuông và không nhìn thấy, không tham gia vào việc "giải bùa" của Nhớ và Tuyền nên không xem xét xử lý.
Xem xét chi tiết hành vi giúp sức của các bị cáo dẫn đến việc hai nạn nhân tử vong, hội đồng xét xử đã tuyên Hậu và Lành cùng mức án 7 năm tù. Hiếu, Trí, Thảo cùng mức án 10 năm tù. Tất cả cùng tội danh giết người.
Riêng Thảo còn đang phải chấp hành 9 năm tù về hai tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy và tàng trữ trái phép chất ma túy, nên tổng hợp hình phạt phải chịu là 19 năm tù.
Trước đó, Công an tỉnh Lạng Sơn chủ trì, phối hợp với các lực lượng chức năng phát hiện, thu giữ 84 tấn quặng Monazite của Công ty Cổ phần Đường Lâm khi đang làm thủ tục xuất khẩu ra nước ngoài. Qua giám định và căn cứ tài liệu điều tra, xác định số quặng trên là chất phóng xạ.
Ngày 13/5, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Lạng Sơn đã ra quyết định khởi tố vụ án hình sự, quyết định khởi tố bị can, lệnh bắt bị can để tạm giam đối với Trần Văn Quận (SN 1957; trú tại phường Tân Hưng, Tp.HCM) về tội Vận chuyển trái phép chất phóng xạ. Đồng thời, đến ngày 16/5, Cơ quan An ninh điều tra công an tỉnh đã thi hành lệnh bắt bị can để tạm giam đối với Trần Văn Quận, các quyết định trên đã được VKSND tỉnh Lạng Sơn phê chuẩn.
Mở rộng điều tra, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Lạng Sơn đã khám xét văn phòng làm việc của Công ty Cổ phần Đường Lâm tại tỉnh Lâm Đồng và Nhà máy tinh tuyển Ilmenit - Zircon của công ty tại xã Hòa Thắng, tỉnh Lâm Đồng. Qua khám xét, lực lượng chức năng đã thu giữ nhiều đồ vật, tài liệu có liên quan đến vụ án để phục vụ công tác điều tra.
Theo đánh giá, số quặng Monazite bị thu giữ có tỷ lệ cao thành phần oxit đất hiếm, có thể sử dụng trong sản xuất thiết bị điện tử, sản phẩm công nghệ cao và ứng dụng trong công nghệ hạt nhân.
