Ahmad Vahidi, cựu bộ trưởng quốc phòng và nội vụ Iran, ngày 1/3 được bổ nhiệm làm tư lệnh lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), ngay sau khi xung đột Trung Đông nổ ra.
IRGC là lực lượng đặc thù trong cấu trúc “quân đội song song” độc nhất vô nhị của Iran. Thay vì xây dựng một lực lượng thống nhất, Iran duy trì hai tổ chức vũ trang gồm IRGC và quân đội chính quy, hoạt động độc lập với nhau với hệ thống chỉ huy riêng. IRGC có vai trò đặc biệt quan trọng trong hoạch định chính sách an ninh, đồng thời sở hữu những khí tài mạnh mẽ. Lãnh đạo IRGC báo cáo trực tiếp cho Lãnh tụ Tối cao, trong khi quân đội Iran chịu quản lý của chính phủ. Với vị thế này, IRGC có ảnh hưởng về mặt chính trị lớn hơn cả quân đội.
Tuy nhiên, lãnh đạo IRGC là một công việc nguy hiểm. Qassem Soleimani, người từng là chỉ huy lâu năm của lực lượng Quds tinh nhuệ thuộc IRGC, đã thiệt mạng trong cuộc không kích bằng máy bay không người lái (UAV) của Mỹ vào Iraq năm 2020 theo lệnh từ Tổng thống Donald Trump.
Mohammad Pakpour, cựu tư lệnh IRGC, cũng thiệt mạng khi Mỹ – Israel mở chiến dịch không kích Iran ngày 28/2. Pakpour mới được bổ nhiệm sau khi Israel hạ sát người tiền nhiệm của ông là tướng Hossein Salami trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày hồi tháng 6 năm ngoái.
Việc ông Vahidi được bổ nhiệm làm lãnh đạo mới của IRGC không gây bất ngờ. Hồi tháng 12 năm ngoái, cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đã đề bạt ông làm phó chỉ huy. Trước đó, ông từng giữ chức phó tổng tham mưu trưởng quân đội Iran.
Gia nhập IRGC từ những ngày đầu thành lập vào cuối thập niên 1970, Vahidi đã thăng tiến qua các cấp bậc trong những năm 1980, nắm giữ các vị trí chủ chốt trong ngành tình báo và quân đội. Ông đã lãnh đạo lực lượng Quds từ năm 1988 đến 1997.
Khác với hai người tiền nhiệm, sự nghiệp của Vahidi không thuần túy chỉ trong lĩnh vực quân sự. Ông từng nắm giữ các vai trò chính trị trong nội các, giữ chức bộ trưởng quốc phòng năm 2009 – 2013 dưới thời cựu tổng thống Mahmoud Ahmadinejad. Ông được bổ nhiệm làm bộ trưởng nội vụ dưới thời cố tổng thống Ebrahim Raisi năm 2021 – 2024.
Giới phân tích nhận định kinh nghiệm sâu rộng trong chính phủ và các cơ quan an ninh giúp Vahidi có tầm ảnh hưởng lớn trong bộ máy nhà nước. Đây là lợi thế đặc biệt quan trọng ở thời điểm hiện tại, sau cái chết của nhiều lãnh đạo cấp cao Iran và các tướng lĩnh quân sự kỳ cựu.
Ali Alfoneh, chuyên gia về Iran tại Viện các Quốc gia vùng Vịnh Arab, tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Washington, nhận định Vahidi là “quan chức giàu năng lực”, người có nền tảng giúp ông trở thành một “lãnh đạo thời chiến then chốt, tổng chỉ huy lý tưởng của IRGC, tổ chức không đơn thuần là quân đội”.
Vào giữa thập niên 1980, Vahidi được cho là đã tham gia vào những cuộc liên lạc bí mật giữa đại diện Iran và các trung gian thân cận với chính quyền tổng thống Mỹ Ronald Reagan.
Những cuộc tiếp xúc này liên quan đến vụ bê bối Iran-Contra, trong đó, chính phủ Mỹ bí mật bán vũ khí cho Iran để giải thoát con tin, sau đó dùng số tiền này để tài trợ cho phiến quân Contra chống chính phủ Sandinista ở Nicaragua. Sự việc vi phạm lệnh cấm của quốc hội Mỹ, gây rúng động dư luận.
Chuyên gia Alfoneh đánh giá ông Vahidi là người “am hiểu” về Israel và Mỹ nhờ tham gia vào các cuộc đàm phán như vậy.
Quan điểm cứng rắn của giới lãnh đạo IRGC với Mỹ và Israel đang thể hiện rõ trong những diễn biến cuối tuần qua.
Ngày 17/4, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi trong bài đăng trên mạng xã hội X tuyên bố eo biển Hormuz mở hoàn toàn cho các tàu thương mại. Động thái khiến giá dầu giảm và ngay lập tức nhận được sự hoan nghênh từ Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Tuy nhiên, lực lượng vũ trang Iran một ngày sau đó thông báo tái áp đặt hạn chế ở eo biển Hormuz. Hải quân IRGC cảnh báo các chủ tàu rằng mọi nỗ lực vượt eo biển mà không được cấp phép “sẽ phải đối mặt với phản ứng khốc liệt từ lực lượng Iran”. Một cố vấn cấp cao của IRGC cho biết lãnh đạo lực lượng này cảm thấy tức giận khi ông Araghchi đã không phối hợp với họ trước khi đưa ra tuyên bố.
Beni Sabti, chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận định Vahidi hiện có thể sở hữu quyền lực vượt trội so với những quan chức tầm cỡ khác tại Tehran, bao gồm cả Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf.
Mohammad Ali Shabani, chủ biên hãng tin Amwaj ở Anh chuyên theo dõi Trung Đông, đánh giá rằng Vahidi còn “cứng rắn hơn cả những người tiền nhiệm”.
Tại cuộc tiếp Bộ trưởng Quốc phòng Ấn Độ Rajnath Singh ở trụ sở Trung ương Đảng sáng 19/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định Việt Nam đánh giá cao vai trò và những đóng góp của Ấn Độ đối với hòa bình, ổn định và phát triển của khu vực, theo Bộ Ngoại giao.
Việt Nam luôn coi Ấn Độ là một trong những đối tác quan trọng hàng đầu, ủng hộ Ấn Độ tiếp tục phát huy vai trò lớn hơn tại khu vực và thế giới. Việt Nam cũng ủng hộ và sẵn sàng tham gia tích cực vào các sáng kiến toàn cầu của Ấn Độ, cũng như làm cầu nối hỗ trợ Ấn Độ tăng cường hợp tác với khu vực, qua đó góp phần xây dựng môi trường hòa bình, ổn định, thượng tôn luật pháp quốc tế.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh Việt Nam và Ấn Độ có quan hệ hữu nghị truyền thống, tin cậy chính trị cao và việc hai bên nhất trí nâng tầm quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện Tăng cường có ý nghĩa quan trọng, giúp củng cố tin cậy chính trị và mở ra cơ hội hợp tác sâu rộng trong nhiều lĩnh vực.
Ông đề nghị hai bên tiếp tục tăng cường hơn nữa trao đổi đoàn cấp cao và các cấp, thúc đẩy hợp tác thương mại và đầu tư, mở rộng hợp tác khoa học công nghệ, tăng cường kết nối, giao lưu nhân dân giữa hai nước.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đánh giá cao kết quả hội đàm giữa Bộ trưởng Rajnath Singh và Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang, cũng như những kết quả hợp tác thiết thực giữa Bộ Quốc phòng hai nước thời gian qua. Ông đề nghị hai bên tiếp tục triển khai đầy đủ, hiệu quả các văn bản hợp tác đã ký kết, đưa hợp tác quốc phòng giữa hai nước đi vào chiều sâu.
Bộ trưởng Rajnath Singh khẳng định Việt Nam là một trong những đối tác quan trọng nhất trong chính sách "Hành động Hướng Đông" và các chiến lược phát triển quan hệ với khu vực của Ấn Độ.
Ông đánh giá cao vai trò, vị thế cũng như những đóng góp tích cực, chủ động của Việt Nam trong việc thúc đẩy hợp tác khu vực. Bộ trưởng khẳng định Ấn Độ sẽ tiếp tục thúc đẩy hợp tác quốc phòng giữa hai nước, mở rộng các chương trình hợp tác đào tạo nhân lực chất lượng cao; cam kết sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Việt Nam hoàn tất các dự án hợp tác đang triển khai trong khuôn khổ các gói tín dụng, hỗ trợ quốc phòng hiện có và xem xét tiếp tục cung cấp gói hỗ trợ mới phù hợp với nhu cầu và năng lực mỗi bên.
Bộ trưởng cũng nhất trí sẽ tiếp tục phối hợp với các Bộ, ngành liên quan của Ấn Độ để thúc đẩy hơn nữa hợp tác khoa học công nghệ, tăng cường kết nối hàng không, hàng hải giữa hai nước.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Bộ trưởng Quốc phòng Ấn Độ nhấn mạnh Việt Nam và Ấn Độ có tầm nhìn chung về các vấn đề thế giới và khu vực; sẽ tiếp tục duy trì trao đổi đoàn, phát huy các cơ chế đối thoại giữa hai nước, trong đó có cơ chế tham vấn giữa hai Bộ Quốc phòng, tăng cường chia sẻ thông tin, phối hợp lập trường trong các vấn đề khu vực, quốc tế và tại các diễn đàn đa phương, nhất là các cơ chế do ASEAN dẫn dắt, như Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+).
Đài CNN ngày 24.5 dẫn lời một quan chức thực thi pháp luật cho hay có hai người bị bắn trong một cuộc đụng độ với lực lượng Mật vụ, sự việc khiến Nhà Trắng bị phong tỏa trong thời gian ngắn.
Vụ việc xảy ra gần giao lộ giữa đại lộ Pennsylvania và Đường 17 Tây Bắc. Quan chức trên cho biết các sĩ quan thuộc đơn vị mặc đồng phục của Cơ quan Mật vụ Mỹ đã phản ứng đối với vụ việc.
Các phóng viên nghe thấy hàng chục phát súng gần Nhà Trắng, dẫn đến việc phong tỏa và phản ứng nhanh chóng từ Cơ quan Mật vụ.
Các phóng viên Nhà Trắng đã được đưa ngay vào phòng họp báo. Bên trong, họ được yêu cầu trú ẩn tại chỗ khi các nhân viên Mật vụ hô to "nằm xuống" và cảnh báo về "những tiếng súng nổ".
Các nhân viên mật vụ mang súng trường di chuyển qua khu vực bãi cỏ phía bắc Nhà Trắng sau vụ việc và phong tỏa phòng họp báo của Nhà Trắng. Lệnh phong tỏa được dỡ bỏ ngay sau 18 giờ 45 (giờ địa phương) ngày 23.5.
Tổng thống Donald Trump khi đó đang ở tại Nhà Trắng.
Giám đốc Cục Điều tra liên bang Mỹ (FBI) Kash Patel cho biết trên mạng xã hội X rằng cơ quan này "đang có mặt tại hiện trường và hỗ trợ Cơ quan Mật vụ ứng phó với các phát súng gần khuôn viên Nhà Trắng - chúng tôi sẽ cập nhật thông tin cho công chúng ngay khi có thể."
Cô Selina Wang, phóng viên trưởng phụ trách Nhà Trắng của ABC News, đã đăng tải một video trên X ghi lại khoảnh khắc tiếng súng vang lên và cô cúi xuống tìm chỗ trú ẩn.
"Tôi đang quay video trên iPhone để đăng lên mạng xã hội từ bãi cỏ phía bắc Nhà Trắng thì nghe thấy tiếng súng. Nghe như hàng chục phát súng. Chúng tôi được lệnh chạy nhanh đến phòng họp báo", cô Wang nói trong đoạn video.
Reuters dẫn lời một quan chức thực thi pháp luật cho hay một nghi phạm tiến đến chốt kiểm tra gần Nhà Trắng và nổ súng vào các sĩ quan. Nghi phạm trong vụ việc đã bị "hạ gục" và đưa đến bệnh viện, theo vị quan chức.
Đài PBS đưa tin hai người bị bắn trong vụ việc dường như là tay súng và một người đi ngang qua.
Lẽ ra ông Trump đến dự hôn lễ của con trai Donald Trump Jr. tại Bahamas vào ngày 23.5, nhưng cho biết ông ở lại Nhà Trắng giữa đàm phán nhằm chấm dứt xung đột với Iran, theo trang tin Axios. “Tôi đang ở văn phòng”, ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngay trước khi xảy ra vụ nổ súng.
Cục diện xung đột Trung Đông trở nên khó đoán khi vấn đề đi lại qua eo biển Hormuz và đàm phán Mỹ - Iran liên tục có biến chuyển. Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 18.4 tuyên bố các bên đã có những cuộc trao đổi rất tốt và cho rằng một thỏa thuận đang rất gần. Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf, người đồng thời là trưởng đoàn đàm phán Iran, lưu ý vẫn còn những khác biệt lớn giữa Washington và Tehran. Hạn chót lệnh ngừng bắn 2 tuần giữa Mỹ - Iran sẽ kết thúc vào ngày 22.4, nhưng dấu hiệu đạt được bước tiến ngoại giao đến nay vẫn tương đối mơ hồ. Trong khi đó, mâu thuẫn lại leo thang xoay quanh việc kiểm soát eo biển Hormuz.
CNN ngày 19.4 đưa tin ông Trump đã cảnh báo Iran "không nên tống tiền Mỹ", khi thay đổi lập trường liên tục về Hormuz. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 17.4 thông báo mở cửa eo biển này, thế nhưng chỉ sau đó một ngày Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) lại tuyên bố phong tỏa Hormuz, với lý do Mỹ không từ bỏ lệnh phong tỏa các cảng Iran. Reuters đưa tin lực lượng Iran còn nổ súng chặn 2 tàu Ấn Độ đi qua eo biển Hormuz, vụ việc khiến New Delhi triệu tập Đại sứ Iran tại Ấn Độ và bày tỏ quan ngại sâu sắc.
Giáo sư Simon Mabon (Đại học Lancaster, Anh) nhận định với Al Jazeera hôm 18.4 rằng có 2 vấn đề đáng lưu tâm hiện nay. Thứ nhất, ông đặt vấn đề việc Iran nhanh chóng thay đổi lập trường về Hormuz đang là toan tính chiến lược của Tehran, hay phản ánh sự mâu thuẫn trong cấu trúc quyền lực vốn phức tạp ở nước này, khi hành động của lực lượng vũ trang nhiều lần khác với các tuyên bố ngoại giao.
Thực tế là bài đăng của ông Araghchi trên mạng xã hội về thông báo mở cửa Hormuz bị chính truyền thông Iran nói là không rõ ràng, dễ bị hiểu lầm là Tehran đã nhượng bộ với Mỹ. Thứ hai, việc có 2 thế lực đang phong tỏa Hormuz nhằm cạnh tranh ảnh hưởng khiến giao thông ở eo biển này càng thêm khó khăn. "Đi kèm với những điều không chắc chắn, áp lực từ thỏa thuận ngừng bắn, tất cả đang tạo nên một thời điểm cực kỳ bấp bênh", ông Mabon nhận định.
Đến nay, cả Iran và Mỹ đã nêu ra lập trường và vạch những "lằn ranh đỏ" đối với đàm phán, đặc biệt về chương trình hạt nhân của Tehran. Song, một yếu tố khác khiến đàm phán bế tắc, ngoài những bất đồng, còn là tâm lý của mỗi bên đều cho rằng họ đang nắm ưu thế. Theo bài phân tích trên Foreign Affairs, Iran có những cơ sở để gây sức ép ngoại giao. Họ vẫn trụ vững sau các đợt tấn công của liên quân Mỹ - Israel, kéo cuộc xung đột bước sang tuần thứ 8 mà vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc. Tehran cũng có lợi thế địa lý để đưa ra yêu sách về eo biển Hormuz.
Về phía Mỹ, Washington có thể viện dẫn rằng họ đã gây ra thiệt hại to lớn đối với bộ máy an ninh và quân sự của Iran. Mỹ cũng kỳ vọng lệnh phong tỏa sẽ bóp nghẹt hoạt động thương mại và gây thêm tổn thất kinh tế cho Iran. Theo Foreign Affairs, hai bên cần chấp nhận thực tế rằng mỗi bên đều có những lá bài kéo dài xung đột, và nếu hướng tới giải pháp hòa bình thì cần từ bỏ những yêu sách nhằm thu về "lợi ích tối đa".
Thay vào đó, Mỹ và Iran có thể gia hạn ngừng bắn để tạo thời gian điều chỉnh yêu cầu trong đàm phán hạt nhân, đồng thời thiết lập các hành lang an toàn để di chuyển ở Hormuz. Giới quan sát cho rằng việc hai bên đang đối thoại cho thấy vẫn còn một lối thoát, dù còn nhiều thách thức.
