Ahmad Vahidi, cựu bộ trưởng quốc phòng và nội vụ Iran, ngày 1/3 được bổ nhiệm làm tư lệnh lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), ngay sau khi xung đột Trung Đông nổ ra.
IRGC là lực lượng đặc thù trong cấu trúc “quân đội song song” độc nhất vô nhị của Iran. Thay vì xây dựng một lực lượng thống nhất, Iran duy trì hai tổ chức vũ trang gồm IRGC và quân đội chính quy, hoạt động độc lập với nhau với hệ thống chỉ huy riêng. IRGC có vai trò đặc biệt quan trọng trong hoạch định chính sách an ninh, đồng thời sở hữu những khí tài mạnh mẽ. Lãnh đạo IRGC báo cáo trực tiếp cho Lãnh tụ Tối cao, trong khi quân đội Iran chịu quản lý của chính phủ. Với vị thế này, IRGC có ảnh hưởng về mặt chính trị lớn hơn cả quân đội.
Tuy nhiên, lãnh đạo IRGC là một công việc nguy hiểm. Qassem Soleimani, người từng là chỉ huy lâu năm của lực lượng Quds tinh nhuệ thuộc IRGC, đã thiệt mạng trong cuộc không kích bằng máy bay không người lái (UAV) của Mỹ vào Iraq năm 2020 theo lệnh từ Tổng thống Donald Trump.
Mohammad Pakpour, cựu tư lệnh IRGC, cũng thiệt mạng khi Mỹ – Israel mở chiến dịch không kích Iran ngày 28/2. Pakpour mới được bổ nhiệm sau khi Israel hạ sát người tiền nhiệm của ông là tướng Hossein Salami trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày hồi tháng 6 năm ngoái.
Việc ông Vahidi được bổ nhiệm làm lãnh đạo mới của IRGC không gây bất ngờ. Hồi tháng 12 năm ngoái, cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đã đề bạt ông làm phó chỉ huy. Trước đó, ông từng giữ chức phó tổng tham mưu trưởng quân đội Iran.
Gia nhập IRGC từ những ngày đầu thành lập vào cuối thập niên 1970, Vahidi đã thăng tiến qua các cấp bậc trong những năm 1980, nắm giữ các vị trí chủ chốt trong ngành tình báo và quân đội. Ông đã lãnh đạo lực lượng Quds từ năm 1988 đến 1997.
Khác với hai người tiền nhiệm, sự nghiệp của Vahidi không thuần túy chỉ trong lĩnh vực quân sự. Ông từng nắm giữ các vai trò chính trị trong nội các, giữ chức bộ trưởng quốc phòng năm 2009 – 2013 dưới thời cựu tổng thống Mahmoud Ahmadinejad. Ông được bổ nhiệm làm bộ trưởng nội vụ dưới thời cố tổng thống Ebrahim Raisi năm 2021 – 2024.
Giới phân tích nhận định kinh nghiệm sâu rộng trong chính phủ và các cơ quan an ninh giúp Vahidi có tầm ảnh hưởng lớn trong bộ máy nhà nước. Đây là lợi thế đặc biệt quan trọng ở thời điểm hiện tại, sau cái chết của nhiều lãnh đạo cấp cao Iran và các tướng lĩnh quân sự kỳ cựu.
Ali Alfoneh, chuyên gia về Iran tại Viện các Quốc gia vùng Vịnh Arab, tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Washington, nhận định Vahidi là “quan chức giàu năng lực”, người có nền tảng giúp ông trở thành một “lãnh đạo thời chiến then chốt, tổng chỉ huy lý tưởng của IRGC, tổ chức không đơn thuần là quân đội”.
Vào giữa thập niên 1980, Vahidi được cho là đã tham gia vào những cuộc liên lạc bí mật giữa đại diện Iran và các trung gian thân cận với chính quyền tổng thống Mỹ Ronald Reagan.
Những cuộc tiếp xúc này liên quan đến vụ bê bối Iran-Contra, trong đó, chính phủ Mỹ bí mật bán vũ khí cho Iran để giải thoát con tin, sau đó dùng số tiền này để tài trợ cho phiến quân Contra chống chính phủ Sandinista ở Nicaragua. Sự việc vi phạm lệnh cấm của quốc hội Mỹ, gây rúng động dư luận.
Chuyên gia Alfoneh đánh giá ông Vahidi là người “am hiểu” về Israel và Mỹ nhờ tham gia vào các cuộc đàm phán như vậy.
Quan điểm cứng rắn của giới lãnh đạo IRGC với Mỹ và Israel đang thể hiện rõ trong những diễn biến cuối tuần qua.
Ngày 17/4, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi trong bài đăng trên mạng xã hội X tuyên bố eo biển Hormuz mở hoàn toàn cho các tàu thương mại. Động thái khiến giá dầu giảm và ngay lập tức nhận được sự hoan nghênh từ Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Tuy nhiên, lực lượng vũ trang Iran một ngày sau đó thông báo tái áp đặt hạn chế ở eo biển Hormuz. Hải quân IRGC cảnh báo các chủ tàu rằng mọi nỗ lực vượt eo biển mà không được cấp phép “sẽ phải đối mặt với phản ứng khốc liệt từ lực lượng Iran”. Một cố vấn cấp cao của IRGC cho biết lãnh đạo lực lượng này cảm thấy tức giận khi ông Araghchi đã không phối hợp với họ trước khi đưa ra tuyên bố.
Beni Sabti, chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận định Vahidi hiện có thể sở hữu quyền lực vượt trội so với những quan chức tầm cỡ khác tại Tehran, bao gồm cả Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf.
Mohammad Ali Shabani, chủ biên hãng tin Amwaj ở Anh chuyên theo dõi Trung Đông, đánh giá rằng Vahidi còn “cứng rắn hơn cả những người tiền nhiệm”.
"Cũng như các máy bay không người lái của Iran giáng đòn nhanh như chớp nhằm vào Mỹ và Israel, lực lượng hải quân của chúng ta cũng sẵn sàng gây ra thất bại cay đắng mới cho kẻ thù", Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei cho biết trong thông điệp được đọc trên truyền hình Iran ngày 18/4.
18/4 là ngày thành lập quân đội Iran. Trong thông điệp, ông Khamenei mô tả các lực lượng vũ trang Iran đã "dũng cảm bảo vệ lãnh thổ, vùng biển và lá cờ của mình" trước các động thái quân sự của Mỹ cùng Israel.
"Với sự hậu thuẫn vững chắc từ niềm tin tôn giáo và người dân, quân đội Iran đã đối đầu hai thế lực bất tín và kiêu ngạo hàng đầu, phơi bày sự yếu kém và thất bại của họ trước thế giới", Lãnh tụ Tối cao Iran cho biết.
Ông Khamenei nói rằng Iran cần nỗ lực thúc đẩy đà phát triển của quân đội, đồng thời cho biết các biện pháp cần thiết sẽ sớm được ban hành.
Cảnh báo được Lãnh tụ Tối cao Iran đưa ra khi lệnh ngừng bắn hai tuần giữa nước này và Mỹ sẽ hết hạn vào ngày 22/4. Cuộc đàm phán đầu tiên giữa hai nước hôm 11/4 tại Islamabad, Pakistan đã không đạt được kết quả về các vấn đề then chốt, như quyền kiểm soát eo biển Hormuz và Iran có được tiếp tục làm giàu uranium hay không.
Nguồn thạo tin nói Mỹ đề xuất Iran đình chỉ mọi hoạt động hạt nhân trong vòng 20 năm, trong khi Tehran có thể chấp nhận mức 3-5 năm. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Ghalibaf tối 18/4 cho biết Mỹ và Iran "đã có tiến triển trong đàm phán, nhưng hai bên vẫn còn khoảng cách lớn".
Các bên trung gian đang thúc đẩy để Mỹ - Iran gia hạn lệnh ngừng bắn hai tuần và sắp xếp vòng đàm phán thứ hai giữa hai nước nhằm tìm giải pháp lâu dài cho xung đột, nhưng quá trình này chưa có tiến triển rõ rệt.
Thứ trưởng Ngoại giao Iran Saeed Khatibzadeh nói hai bên chưa ấn định thời điểm đàm phán lần hai, thêm rằng cần phải đạt được một khuôn khổ hiểu biết chung trước. Trong khi đó, Tổng thống Donald Trump ngày 17/4 cảnh báo Mỹ có thể không gia hạn lệnh ngừng bắn và tiếp tục chiến dịch ném bom, nếu không đạt thỏa thuận lâu dài với Tehran.
Trong bài phát biểu trước toàn quốc vào tối 19/5, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky thông báo ông đã phê duyệt kế hoạch tấn công tầm xa vào lãnh thổ Nga trong tháng 6.
“Hôm nay, tôi đã phê duyệt kế hoạch tấn công tầm xa của chúng ta trong tháng 6, và chúng ta phải mở rộng một cách sáng tạo các biện pháp trừng phạt tầm xa của Ukraine, vốn đã chứng tỏ hiệu quả trong tháng 5”, ông Zelensky nói.
Tổng thống Zelensky cho biết ông đã “nhận được báo cáo từ các quan chức quân sự - Tổng tư lệnh Oleksandr Syrskyi và Tổng tham mưu trưởng Andrii Hnatov - về hoạt động trên tiền tuyến, hành động chống lại đối thủ và những cuộc tấn công của Nga”.
“Tháng này đã chứng kiến những thay đổi về động lực có lợi cho chúng ta, có lợi cho Ukraine. Chúng ta đang giữ được nhiều vị trí hơn và gây ra nhiều thiệt hại hơn. Tác động của các biện pháp trừng phạt tầm xa của chúng ta đối với Nga đặc biệt đáng kể”, Tổng thống Ukraine nhấn mạnh.
Cùng ngày, Bộ Tổng tham mưu Ukraine xác nhận lực lượng quân sự nước này đã tấn công một trong những nhà máy lọc dầu lớn nhất của Nga và một trạm bơm dầu vào ngày 18 và 19/5. Thông báo được đưa ra sau khi các quan chức Nga báo cáo về những cuộc tấn công bằng máy bay không người lái ở tỉnh Yaroslavl và gần Moscow.
Theo Bộ Tổng tham mưu Ukraine, lực lượng Ukraine đã tấn công nhà máy lọc dầu Lukoil-Nizhegorodnefteorgsintez ở Kstovo, tỉnh Nizhny Novgorod, nơi ghi nhận đám cháy trên khu vực này vào ngày 18/5.
Bộ Tổng tham mưu Ukraine cũng cho biết, lực lượng Ukraine cũng đã tấn công trạm bơm dầu Yaroslavl-3 gần khu dân cư Semibratovo ở tỉnh Yaroslavl, đồng thời nói thêm rằng mức độ thiệt hại đang được làm rõ.
Bộ Tổng tham mưu Ukraine cho biết nhà máy lọc dầu này "là một trong những nhà máy lọc dầu lớn nhất của Nga" với công suất xử lý khoảng 17 triệu tấn dầu mỗi năm. Theo quân đội Ukraine, cơ sở này sản xuất xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay "được sử dụng để phục vụ nhu cầu của lực lượng Nga".
Theo truyền thông và các quan chức địa phương của Nga, vào ngày 19/5, các vụ nổ đã được ghi nhận tại thành phố Yaroslavl của Nga sau cuộc tấn công bằng máy bay không người lái.
Thống đốc tỉnh Yaroslavl Mikhail Yevrayev cho biết khu vực này đã bị tấn công bằng máy bay không người lái và tuyên bố hạn chế giao thông trên một tuyến đường cao tốc quan trọng dẫn đến Moscow. Chính quyền đã tạm thời đóng cửa một phần tuyến đường và kêu gọi người dân tránh khu vực này.
Đầu tuần này, Bộ Quốc phòng Nga xác nhận Ukraine đã thực hiện cuộc tấn công quy mô lớn nhắm vào cơ sở hạ tầng công nghiệp quân sự và nhiên liệu ở khu vực Moscow và Crimea, bán đảo ở phía nam Ukraine mà Nga đã tuyên bố sáp nhập.
Đây được xem là cuộc tấn công bằng máy bay không người lái lớn kỷ lục trong đêm nhằm vào thủ đô của Nga trong hơn một năm qua.
Tổng thống Zelensky tuyên bố cuộc tấn công này đồng nghĩa với việc xung đột đang chuyển dần sang lãnh thổ Nga, bất chấp sự tiến công đều đặn của lực lượng Moscow ở vùng Donbass phía đông Ukraine và dọc theo các khu vực khác của tiền tuyến.
Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine vào sâu trong lãnh thổ Nga đã gia tăng kể từ giữa tháng 3. Kiev phóng hàng trăm máy bay không người lái gần như hàng ngày nhằm vào các khu dân cư, cơ sở hạ tầng dân sự và các cơ sở công nghiệp cách xa tiền tuyến.
Các quan chức Nga cho rằng các cuộc tấn công này nhằm bù đắp cho những thất bại mà quân đội Ukraine đang phải gánh chịu trên chiến trường.
Nga đã đáp trả Ukraine bằng cách tiến hành các cuộc tấn công bằng tên lửa tầm xa và máy bay không người lái nhắm vào lực lượng quân sự, cơ sở năng lượng và các cơ sở hạ tầng khác của Ukraine.
Hãng AP ngày 18.6 dẫn lời một quan chức quốc phòng cấp cao của Ba Lan cho biết Mỹ đã bày tỏ sự quan tâm đến việc có thể thiết lập một căn cứ quân sự thường trực tại Ba Lan.
Thứ trưởng Quốc phòng Ba Lan Cezary Tomczyk đưa ra phát biểu một ngày sau khi chính phủ nước này thông qua các bước cho phép Mỹ thiết lập căn cứ quân sự thường trực tại Ba Lan, trên sườn phía đông của NATO.
Trả lời phỏng vấn truyền thông tại trụ sở Bộ Quốc phòng Ba Lan ở Warsaw, ông cho hay Mỹ quan tâm đến đề nghị của Ba Lan về việc đặt một căn cứ thường trực tại đây vì dự án này sẽ được cả hai nước cùng tài trợ.
Khi được hỏi về những phát ngôn này, các quan chức Bộ Quốc phòng Mỹ tại Washington cho biết họ không có gì mới để thông báo.
Bộ trưởng Quốc phòng Ba Lan Wladyslaw Kosiniak-Kamysz nói rằng nước này đang làm mọi thứ trong khả năng của mình để có được một căn cứ thường trực như vậy, nhưng "quyết định cuối cùng sẽ luôn thuộc về phía người Mỹ".
Thông thường, khoảng 10.000 binh sĩ Mỹ đóng quân tại Ba Lan, phần lớn là theo hình thức luân chuyển. Chính phủ Ba Lan hy vọng hàng ngàn binh sĩ Mỹ sẽ đồn trú thường trực, khi Mỹ xem xét lại sự hiện diện quân sự của mình ở châu Âu, cả về nhân lực và vũ khí.
Vào tháng 5, Mỹ đột ngột dừng việc triển khai 4.000 binh sĩ đến Ba Lan, bất chấp việc chính quyền Tổng thống Donald Trump coi nước này là "đồng minh kiểu mẫu" vì đã đạt được mục tiêu chi tiêu quốc phòng theo quy định của NATO.
Trước đó, Tổng thống Trump đã đe dọa rút quân khỏi Đức. Điều này được cho là do Thủ tướng Đức Friedrich Merz chỉ trích Mỹ về vấn đề Iran, nhưng việc giảm quân số ở Ba Lan đã gây ra sự hoang mang ở cả hai bờ Đại Tây Dương.
Ông Tomczyk là thành viên của một nhóm quan chức Ba Lan được cử ngay đến Washington để đàm phán. Ông vẫn đang ở thủ đô Mỹ khi ông Trump viết trên mạng xã hội rằng Mỹ sẽ gửi thêm 5.000 binh sĩ đến Ba Lan.
Kể từ đó, Mỹ đã xác nhận đang tổ chức lại sự hiện diện quân sự của mình ở châu Âu, nhưng không nói rõ thêm về việc binh lính nào sẽ được điều đến đâu. Tuy nhiên, nhiều tuyên bố từ các quan chức quốc phòng Ba Lan cho thấy họ tin rằng nước này có thể chứng kiến sự gia tăng số lượng binh sĩ thường trực của Mỹ.
