Ahmad Vahidi, cựu bộ trưởng quốc phòng và nội vụ Iran, ngày 1/3 được bổ nhiệm làm tư lệnh lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), ngay sau khi xung đột Trung Đông nổ ra.
IRGC là lực lượng đặc thù trong cấu trúc “quân đội song song” độc nhất vô nhị của Iran. Thay vì xây dựng một lực lượng thống nhất, Iran duy trì hai tổ chức vũ trang gồm IRGC và quân đội chính quy, hoạt động độc lập với nhau với hệ thống chỉ huy riêng. IRGC có vai trò đặc biệt quan trọng trong hoạch định chính sách an ninh, đồng thời sở hữu những khí tài mạnh mẽ. Lãnh đạo IRGC báo cáo trực tiếp cho Lãnh tụ Tối cao, trong khi quân đội Iran chịu quản lý của chính phủ. Với vị thế này, IRGC có ảnh hưởng về mặt chính trị lớn hơn cả quân đội.
Tuy nhiên, lãnh đạo IRGC là một công việc nguy hiểm. Qassem Soleimani, người từng là chỉ huy lâu năm của lực lượng Quds tinh nhuệ thuộc IRGC, đã thiệt mạng trong cuộc không kích bằng máy bay không người lái (UAV) của Mỹ vào Iraq năm 2020 theo lệnh từ Tổng thống Donald Trump.
Mohammad Pakpour, cựu tư lệnh IRGC, cũng thiệt mạng khi Mỹ – Israel mở chiến dịch không kích Iran ngày 28/2. Pakpour mới được bổ nhiệm sau khi Israel hạ sát người tiền nhiệm của ông là tướng Hossein Salami trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày hồi tháng 6 năm ngoái.
Việc ông Vahidi được bổ nhiệm làm lãnh đạo mới của IRGC không gây bất ngờ. Hồi tháng 12 năm ngoái, cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đã đề bạt ông làm phó chỉ huy. Trước đó, ông từng giữ chức phó tổng tham mưu trưởng quân đội Iran.
Gia nhập IRGC từ những ngày đầu thành lập vào cuối thập niên 1970, Vahidi đã thăng tiến qua các cấp bậc trong những năm 1980, nắm giữ các vị trí chủ chốt trong ngành tình báo và quân đội. Ông đã lãnh đạo lực lượng Quds từ năm 1988 đến 1997.
Khác với hai người tiền nhiệm, sự nghiệp của Vahidi không thuần túy chỉ trong lĩnh vực quân sự. Ông từng nắm giữ các vai trò chính trị trong nội các, giữ chức bộ trưởng quốc phòng năm 2009 – 2013 dưới thời cựu tổng thống Mahmoud Ahmadinejad. Ông được bổ nhiệm làm bộ trưởng nội vụ dưới thời cố tổng thống Ebrahim Raisi năm 2021 – 2024.
Giới phân tích nhận định kinh nghiệm sâu rộng trong chính phủ và các cơ quan an ninh giúp Vahidi có tầm ảnh hưởng lớn trong bộ máy nhà nước. Đây là lợi thế đặc biệt quan trọng ở thời điểm hiện tại, sau cái chết của nhiều lãnh đạo cấp cao Iran và các tướng lĩnh quân sự kỳ cựu.
Ali Alfoneh, chuyên gia về Iran tại Viện các Quốc gia vùng Vịnh Arab, tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Washington, nhận định Vahidi là “quan chức giàu năng lực”, người có nền tảng giúp ông trở thành một “lãnh đạo thời chiến then chốt, tổng chỉ huy lý tưởng của IRGC, tổ chức không đơn thuần là quân đội”.
Vào giữa thập niên 1980, Vahidi được cho là đã tham gia vào những cuộc liên lạc bí mật giữa đại diện Iran và các trung gian thân cận với chính quyền tổng thống Mỹ Ronald Reagan.
Những cuộc tiếp xúc này liên quan đến vụ bê bối Iran-Contra, trong đó, chính phủ Mỹ bí mật bán vũ khí cho Iran để giải thoát con tin, sau đó dùng số tiền này để tài trợ cho phiến quân Contra chống chính phủ Sandinista ở Nicaragua. Sự việc vi phạm lệnh cấm của quốc hội Mỹ, gây rúng động dư luận.
Chuyên gia Alfoneh đánh giá ông Vahidi là người “am hiểu” về Israel và Mỹ nhờ tham gia vào các cuộc đàm phán như vậy.
Quan điểm cứng rắn của giới lãnh đạo IRGC với Mỹ và Israel đang thể hiện rõ trong những diễn biến cuối tuần qua.
Ngày 17/4, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi trong bài đăng trên mạng xã hội X tuyên bố eo biển Hormuz mở hoàn toàn cho các tàu thương mại. Động thái khiến giá dầu giảm và ngay lập tức nhận được sự hoan nghênh từ Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Tuy nhiên, lực lượng vũ trang Iran một ngày sau đó thông báo tái áp đặt hạn chế ở eo biển Hormuz. Hải quân IRGC cảnh báo các chủ tàu rằng mọi nỗ lực vượt eo biển mà không được cấp phép “sẽ phải đối mặt với phản ứng khốc liệt từ lực lượng Iran”. Một cố vấn cấp cao của IRGC cho biết lãnh đạo lực lượng này cảm thấy tức giận khi ông Araghchi đã không phối hợp với họ trước khi đưa ra tuyên bố.
Beni Sabti, chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận định Vahidi hiện có thể sở hữu quyền lực vượt trội so với những quan chức tầm cỡ khác tại Tehran, bao gồm cả Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf.
Mohammad Ali Shabani, chủ biên hãng tin Amwaj ở Anh chuyên theo dõi Trung Đông, đánh giá rằng Vahidi còn “cứng rắn hơn cả những người tiền nhiệm”.
Tỉnh trưởng Zaporizhzhia Ivan Fedorov cho biết Nga tấn công thủ phủ tỉnh này bằng 4 quả bom điều khiển, đánh trúng một cửa hàng sửa chữa ô tô và gây thiệt hại thêm tại khu vực lân cận. Cuộc tấn công khiến 12 người thiệt mạng và 43 người bị thương, trong đó có 4 người nguy kịch. Tại Donetsk, Tỉnh trưởng Vadym Filashkin cho hay Nga đánh bom Kramatorsk, khiến ít nhất 5 người đã thiệt mạng và 13 người bị thương. Vụ tấn công cũng gây hư hại các tòa nhà chung cư và xe cộ, trong khi một số khu vực của thành phố bị mất điện. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky lên án các cuộc tấn công của Nga, trong khi Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha chỉ trích Nga vi phạm lệnh ngừng bắn do Ukraine đề xuất.
Ở chiều ngược lại, Hãng TASS ngày 6.5 dẫn lời nghị sĩ Nga Mikhail Sheremet nói rằng Ukraine tấn công TP.Dzhankoy ở Crimea ngay trước lệnh ngừng bắn vào dịp kỷ niệm ngày Chiến thắng cho thấy Kyiv không quan tâm hòa đàm. Vào tối 5.5, người đứng đầu chính quyền Crimea do Nga bổ nhiệm, ông Sergey Aksyonov, cho hay quân đội Ukraine đã tấn công Dzhankoy, khiến 5 thường dân thiệt mạng.
Ukraine và Nga đều chưa phản hồi về những thông tin trên của đối phương, nhưng trước nay luôn bác bỏ mọi cáo buộc tấn công nhắm vào dân thường.
Ngày 4.5, ông Zelensky thông báo Ukraine công bố lệnh ngừng bắn bắt đầu từ 0 giờ ngày 6.5, sau khi Tổng thống Nga Vladimir Putin lại công bố lệnh ngừng bắn từ ngày 8 - 9.5 vào dịp kỷ niệm ngày Chiến thắng.
Trong một diễn biến khác, Bộ Ngoại giao Mỹ ngày 5.5 cho biết đã thông qua thương vụ trị giá 373,6 triệu USD nhằm bán các thiết bị quân sự cho Ukraine, trong đó có bom đa nhiệm JDAM và các thiết bị liên quan. Nhà thầu chính trong thỏa thuận là Boeing.
Nắng nóng đã gây gián đoạn giao thông và xuất hiện những dấu hiệu cho thấy động vật hoang dã cũng như các điểm du lịch đang chịu áp lực lớn từ thời tiết cực đoan.
Đợt nắng nóng ngày 21/6, thời điểm hạ chí ở Bắc bán cầu và thường đánh dấu sự khởi đầu của ba tháng nóng nhất trong năm, làm dấy lên lo ngại rằng các điều kiện thời tiết nghiêm trọng sẽ đến sớm và kéo dài hơn thường lệ.
Sau nhiều ngày nhiệt độ vượt quá 35°C, giới chức Italy đã ban bố cảnh báo đỏ trong ngày 21/6 tại 8 thành phố, bao gồm Bologna, Florence, Milan và Turin.
Tại Rome, những người hành hương ở Quảng trường Thánh Peter phải dùng ô và dù để che chắn khỏi ánh nắng gay gắt khi Giáo hoàng chủ trì buổi cầu nguyện truyền thống.
Đợt tăng nhiệt hiện nay được thúc đẩy bởi một khối không khí nóng di chuyển từ sa mạc Sahara lên phía bắc, dưới tác động của một hệ thống áp cao mạnh được gọi là “áp cao châu Phi”.
Các nhà khí tượng cho biết hệ thống này đang tạo ra hiện tượng gọi là “vòm nhiệt”, giữ không khí nóng mắc kẹt phía trên Tây Âu và Trung Âu, khiến nhiệt độ tích tụ và tăng dần qua từng ngày.
Tại Madrid, Tây Ban Nha, người dân và du khách sử dụng quạt cầm tay và liên tục uống đồ uống lạnh khi tham quan khu chợ trời nổi tiếng El Rastro.
Cơ quan Khí tượng Tây Ban Nha (AEMET) đã ban hành các cảnh báo màu đỏ và màu cam tại nhiều khu vực, cảnh báo nhiệt độ có thể vượt 39-40°C trên phần lớn bán đảo Iberia và đảo Mallorca. Cơ quan này dự báo đợt nắng nóng sẽ kéo dài ít nhất tới giữa tuần.
Nắng nóng cực đoan đã bắt đầu ảnh hưởng đến cơ sở hạ tầng. Phát biểu tại ga Gare Montparnasse ở Paris, Giám đốc SNCF Jean Castex cho biết mạng lưới đường sắt của Pháp đang chịu tác động nghiêm trọng do nhiệt độ cao có nguy cơ làm hư hỏng đường dây điện phía trên và khiến đường ray giãn nở.
Ông cho biết 3.500 nhân viên đã được huy động để giám sát hệ thống, trong khi 2.000 người khác sẵn sàng thực hiện các sửa chữa khẩn cấp. Ông khuyến cáo các hành khách dễ bị tổn thương về sức khỏe nên hoãn việc đi lại.
SNCF đã hủy 71 chuyến tàu liên tỉnh trên các tuyến trọng điểm cho đến hết ngày 22/6.
Tại Đức, nơi nhiệt độ đã lên tới 38°C, Cơ quan Khí tượng Đức (DWD) cảnh báo nguy cơ dông bão nghiêm trọng ở các khu vực phía đông, bao gồm cả Berlin.
Các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã cũng cho biết áp lực đang gia tăng. Một trung tâm gần thành phố Namur của Bỉ cho biết đã tiếp nhận khoảng 150 động vật bị ảnh hưởng bởi nắng nóng chỉ trong vài ngày gần đây. Các trung tâm cứu hộ trên khắp Bỉ hiện đều đang trong tình trạng quá tải.
Các chuyên gia nhận định tình trạng này phản ánh một xu hướng rộng lớn, khi các đợt nắng nóng tại châu Âu ngày càng xuất hiện thường xuyên hơn và khắc nghiệt hơn do tác động của biến đổi khí hậu.
“Iran và Oman phải huy động toàn bộ nguồn lực của mình để vừa cung cấp các dịch vụ an ninh, vừa quản lý việc đi lại theo cách phù hợp nhất.
Điều này sẽ kéo theo chi phí và hiển nhiên là những ai muốn hưởng lợi từ tuyến hàng hải này cũng phải đóng góp phần của mình”, Đại sứ Iran tại Pháp Mohammad Amin-Nejad trả lời phỏng vấn Bloomberg, đồng thời nhấn mạnh cơ chế thu phí sẽ được vận hành một cách minh bạch.
Theo ông Amin-Nejad, việc lưu thông qua eo biển Hormuz vẫn chưa bị gián đoạn hoàn toàn. Phía Iran cho biết tổng cộng 26 tàu đã đi qua tuyến hàng hải chiến lược này từ ngày 19 đến 20-5.
Nhiều công ty vận tải biển đã tạm dừng đi qua eo biển Hormuz do lo ngại nguy cơ bị tên lửa và drone tấn công. Tuy nhiên nhà ngoại giao Iran cho rằng chi phí bảo hiểm cắt cổ mới là nguyên nhân khiến lưu lượng tàu sụt giảm.
Nằm giữa Iran và Oman, eo biển Hormuz nối liền Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Tuyến hàng hải này đóng vai trò quan trọng khi chiếm hơn 20% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.
Trước đó vào ngày 20-5, Cơ quan quản lý eo biển vịnh Ba Tư do Iran thành lập đã ra tuyên bố mới về phạm vi kiểm soát của họ tại khu vực này.
Cụ thể, khu vực thuộc "quyền tài phán quản lý" của cơ quan này bao gồm vùng biển nằm giữa đường nối từ Kuh-e Mubarak của Iran tới phía nam Fujairah của Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE), kéo dài tới đường nối đảo Qeshm của Iran với Umm Al-Quwain của UAE.
Cơ quan này khẳng định mọi tàu thuyền đi qua khu vực trên để vượt eo biển Hormuz đều phải có sự phối hợp và cho phép từ Tehran.
Điều này đã vấp phải sự chỉ trích gay gắt từ UAE. Cố vấn Tổng thống UAE Anwar Gargash lên án: “Chính quyền Iran đang cố tạo ra một thực tế mới từ một thất bại quân sự rõ ràng, nhưng những nỗ lực kiểm soát eo biển Hormuz hay xâm phạm chủ quyền hàng hải của UAE chẳng khác nào giấc mơ hão huyền”, theo Hãng tin AFP.
