Bác sĩ 24/7: Tiêm vắc xin thủy đậu rồi có bị bệnh không?

Khi muỗi vừa đậu xuống da, họ lập tức dùng ống hút chuyên dụng bắt lại, cho vào lọ, ghi chú thời gian, địa điểm và chủng loài. Đó là một phần công việc thường ngày của "thợ săn muỗi" - những người âm thầm lần theo dấu vết của các dịch bệnh nguy hiểm như sốt rét, sốt xuất huyết.

Tại khu nuôi muỗi ở Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, các nhà nghiên cứu chăm chú kiểm tra từng khay nước, từng chiếc lồng muỗi. Công việc này đòi hỏi tỉ mẩn, chu tất như chăm "con mọn", phải để ý từng chút, quan sát vòng đời, kiểm tra hoạt động của muỗi theo giờ, cho muỗi ăn.

"Đây là công việc đặc biệt vất vả, nhiều nguy cơ nhưng đóng vai trò quyết định trong kiểm soát dịch", PGS Hoàng Đình Cảnh, Viện trưởng Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, chia sẻ tại hội nghị Côn trùng học quốc gia lần thứ 12 ngày 21/5 tại Hà Nội. Việc nghiên cứu nhằm tìm hiểu cách thức truyền bệnh, đặc điểm sinh học, sinh thái của muỗi, từ đó đưa ra các biện pháp phòng chống dịch bệnh phù hợp trên thực tế.

PGS Cảnh cho hay nhiều nghiên cứu bắt buộc phải dùng người thật làm mồi nhử vì nhiệt độ và mùi cơ thể người mới thu hút được muỗi. Thậm chí, để hiểu tập tính sinh học của muỗi, các nhà nghiên cứu phải đến vùng sâu vùng xa, dựng bẫy ở bìa rừng, dưới gầm nhà sàn, trong chuồng gia súc - những nơi muỗi xuất hiện dày đặc nhất. Có nghiên cứu kéo dài nhiều ngày đêm liên tục nhằm xác định loài muỗi nào hoạt động, thời điểm đốt người và khả năng truyền bệnh ra sao.

TS Nguyễn Văn Dũng, Trưởng khoa Côn trùng, cho biết nuôi muỗi trong phòng thí nghiệm giúp nhà khoa học hiểu rõ đặc điểm sinh học và tập tính của loài truyền bệnh sốt xuất huyết, từ đó xây dựng biện pháp phòng chống hiệu quả. Qua nghiên cứu, các chuyên gia nhận thấy muỗi Aedes thường đẻ trứng ở những nơi chứa nước sạch như chậu cây, lọ hoa, xô chậu hoặc các vật dụng phế thải có nước mưa đọng lại. Loài muỗi này hầu như không sinh sản ở cống rãnh hay nguồn nước bẩn.

Ngoài ra, muỗi Aedes có tập tính trú đậu trong nhà, đặc biệt ở các góc tối, nơi treo quần áo hoặc khu vực ít ánh sáng, thay vì bám trên tường như nhiều người vẫn nghĩ. Theo TS Dũng, nắm rõ tập tính của muỗi giúp ngành y tế đưa ra các biện pháp can thiệp phù hợp như loại bỏ dụng cụ chứa nước sạch, vệ sinh vật dụng quanh nhà và xử lý những vị trí muỗi thường trú đậu.

Muỗi không đơn thuần là côn trùng gây khó chịu mà là mắt xích trung gian truyền nhiều bệnh nguy hiểm. Muỗi Anopheles truyền sốt rét, trong khi muỗi Aedes là véc-tơ chính gây sốt xuất huyết. Ngoài ra, ve, rận, bọ chét... cũng có thể mang mầm bệnh sang người.

Việt Nam từng là một trong những quốc gia có số ca sốt rét rất cao, đặc biệt ở vùng rừng núi và vùng sâu vùng xa. Có thời điểm mỗi năm ghi nhận hàng triệu ca mắc, nhiều trường hợp tử vong do sốt rét ác tính. Tuy nhiên, nhờ hàng chục năm kiên trì chống dịch, từ giám sát ca bệnh, nghiên cứu tập tính muỗi đến phun hóa chất và bảo vệ người dân đi rừng, số ca sốt rét hiện giảm xuống chỉ còn vài trăm ca mỗi năm. Việt Nam đang hướng tới mục tiêu loại trừ hoàn toàn sốt rét vào năm 2030.

Trong khi đó, sốt xuất huyết lại diễn biến ngày càng khó lường. Nếu trước đây dịch thường bùng phát theo chu kỳ, hiện nay bệnh xuất hiện gần như quanh năm và lan rộng tại nhiều địa phương. Các nhà khoa học Việt Nam đang phối hợp với nhiều viện nghiên cứu quốc tế từ Nhật Bản, Australia, Bỉ... để nghiên cứu sâu hơn về vòng đời muỗi và khả năng truyền bệnh của từng loài.

"Hiểu rõ véc-tơ truyền bệnh mới có thể kiểm soát và ngăn chặn dịch hiệu quả", ông Cảnh nói.

Tin Gốc: Vnexpress

Cà phê không chỉ giúp tỉnh táo mà còn được ghi nhận giảm nguy cơ mắc bệnh tiểu đường type 2, suy giảm nhận thức và một số bệnh mạn tính. Gần đây, các nhà khoa học cũng nghiên cứu tác động của cà phê đối với quá trình lão hóa sinh học - cách cơ thể "già đi" ở cấp độ tế bào.

Tuổi sinh học thường được đánh giá thông qua độ dài telomere - các đoạn ADN nằm ở hai đầu nhiễm sắc thể có vai trò bảo vệ tế bào. Telomere càng dài thường được xem là dấu hiệu tế bào "trẻ" hơn, trong khi telomere ngắn hơn liên quan nguy cơ cao mắc bệnh tim mạch, sa sút trí tuệ và ung thư.

Nghiên cứu đăng trên tạp chí BMJ Mental Health năm 2025 do Đại học King’s College London phối hợp các viện nghiên cứu tại Na Uy và Anh thực hiện, sử dụng dữ liệu thu thập giai đoạn 2007-2018 trên 436 người mắc rối loạn tâm thần nặng. Người tham gia được chia thành 4 nhóm theo lượng cà phê tiêu thụ mỗi ngày gồm không uống, 1-2 tách, 3-4 tách và từ 5 tách trở lên. Nhóm nghiên cứu sau đó lấy mẫu máu để đo độ dài telomere.

Kết quả cho thấy những người uống 3-4 tách cà phê mỗi ngày có telomere dài hơn rõ rệt so với nhóm không uống, ước tính tương đương tuổi sinh học trẻ hơn khoảng 5 năm. Tuy nhiên, lợi ích này giảm dần ở nhóm uống quá nhiều. Các tác giả nhấn mạnh đây là nghiên cứu quan sát nên chưa thể khẳng định cà phê trực tiếp làm chậm lão hóa. Kết quả chỉ cho thấy mối liên hệ giữa việc uống cà phê điều độ và quá trình lão hóa sinh học chậm hơn.

Các chuyên gia cho rằng lợi ích tiềm năng của cà phê có thể liên quan hàm lượng polyphenol - nhóm chất chống oxy hóa và chống viêm tự nhiên có trong loại đồ uống này. Polyphenol có thể giúp giảm viêm và hạn chế tổn thương tế bào do stress oxy hóa, một trong những cơ chế thúc đẩy lão hóa. Uống cà phê mức vừa phải cũng được ghi nhận liên quan nguy cơ thấp hơn đối với một số bệnh mạn tính như tiểu đường và tim mạch. Đây đều là những yếu tố có thể khiến tuổi sinh học tăng nhanh hơn.

Dù cà phê liên quan đến nhiều lợi ích sức khỏe, song tiêu thụ quá nhiều caffeine có thể gây tăng huyết áp, tim đập nhanh, lo âu, buồn nôn và rối loạn giấc ngủ. Theo đó, lợi ích của cà phê đối với tuổi sinh học bắt đầu giảm khi lượng tiêu thụ vượt quá 4 tách mỗi ngày. Một trong những nguyên nhân có thể là caffeine ảnh hưởng chất lượng giấc ngủ.

Theo Lee Ryan, Giáo sư tâm lý học và Giám đốc Phòng thí nghiệm Nhận thức và Hình ảnh thần kinh, Đại học Arizona, Mỹ, caffeine tác động khác nhau ở mỗi người. Một số người có thể mất ngủ hoặc ngủ không sâu dù chỉ dùng lượng nhỏ.

Theo ông, giấc ngủ đóng vai trò quan trọng với sức khỏe não bộ nên mọi người không nên tiêu thụ caffeine theo cách làm ảnh hưởng việc nghỉ ngơi.

Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) khuyến cáo người trưởng thành nên giới hạn lượng caffeine ở mức khoảng 400 mg mỗi ngày, tương đương khoảng 4 tách cà phê dung tích 240 ml. Các chuyên gia cho rằng uống cà phê điều độ, kết hợp ngủ đủ giấc, ăn uống lành mạnh và vận động thường xuyên mới là cách hỗ trợ quá trình lão hóa khỏe mạnh lâu dài.

Tin Gốc: Vnexpress

Hôm 28/4, Ben Affleck xuất hiện lịch lãm tại Los Angeles với một "phụ kiện" mới, thay thế hoàn toàn cho ly cà phê đá Dunkin’ hay điếu thuốc lá thường thấy. Nam diễn viên 53 tuổi được cho chuyển sang ăn nhẹ để nỗ lực từ bỏ nicotine bằng một phương pháp mang tên: "Kỹ thuật quả táo" (The Apple Technique). Đây là lần thứ ba trong tuần này, Affleck được trông thấy chọn táo thay vì thuốc lá.

Là một người hút thuốc lâu năm, anh từng tuyên bố bỏ thuốc vào năm 2007 nhưng tái nghiện vào khoảng năm 2016. Ben Affleck chưa chính thức lên tiếng về việc cai thuốc trong năm nay nhưng theo Mayo Clinic, việc sử dụng các món ăn nhẹ lành mạnh như táo hay kẹo cao su là phương pháp hiệu quả để chống lại cơn thèm thuốc. Cách này giúp "tạo việc làm cho miệng", từ đó giảm bớt sự thôi thúc của thói quen cầm điếu thuốc.

Các chuyên gia cai nghiện thuốc lá cho rằng thực phẩm có độ giòn cao có thể giúp thay thế hội chứng "nghiện miệng" (oral fixation) thường gặp ở người hút thuốc. Tờ HuffPost UK dẫn lời bác sĩ Emeka Okorocha từ Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) cho biết: "Đây là một kỹ thuật cực kỳ đơn giản nhưng rất hiệu quả. Nó giúp bạn đánh lạc hướng cơn thèm thuốc bằng cách thay đổi trải nghiệm giác quan. Bạn có thể thực hiện việc này với một thứ gì đó ngọt và giòn như táo, thậm chí là đồ ăn có vị cay hoặc mặn".

Không chỉ mang lại cảm giác nhai giòn rụm giúp đánh lừa vị giác như khi hút thuốc, việc ăn táo còn thay thế cả một thói quen cũ. Thay vì với tay tìm bao thuốc theo bản năng, hành động cầm một quả táo giúp người nghiện thuốc hình thành một hành vi mới lành mạnh hơn.

Với Ben Affleck, đây có vẻ là một phương pháp thử nghiệm nhanh chóng và đơn giản. Nhưng với người hâm mộ, nó lại là một nguồn động lực lớn. Khác những phương pháp chăm sóc sức khỏe sang chảnh thường thấy ở giới sao, cách này khiến mọi người cảm thấy mình có thể làm theo vì nó không đòi hỏi máy móc đắt tiền hay những khu nghỉ dưỡng cai nghiện đắt đỏ.

Bác sĩ Okorocha giải thích về cơ bản, phương pháp này sẽ đánh lừa não bộ, khiến nó tập trung hoàn toàn vào hương vị trên đầu lưỡi thay vì cảm giác thèm thuốc. Ngoài ra, chuyên gia cũng gợi ý một phương pháp khác là liệu pháp gây chán ghét. Kỹ thuật này buộc người hút thuốc phải thực hiện một việc gây khó chịu mỗi khi châm thuốc, từ đó khiến hệ thần kinh và cơ thể dần hình thành phản xạ liên kết việc hút thuốc với những trải nghiệm tiêu cực. Mục đích là để não bộ tự mặc định rằng hút thuốc luôn đi kèm với sự khó chịu.

Bên cạnh đó, những phương pháp ít phổ biến hơn như thôi miên hay huấn luyện khứu giác cũng mang lại hiệu quả nhất định. Trong đó, phương pháp huấn luyện khứu giác sẽ tạo ra phản xạ đánh lừa mũi, khiến người hút thuốc phải đối mặt với các mùi nồng nặc như giấm hoặc trứng thối mỗi khi nhen nhóm ý định châm thuốc.

Bác sĩ Okorocha khuyên để từ bỏ thuốc lá hoàn toàn, người hút nên phối hợp nhiều giải pháp cùng lúc. Bên cạnh các liệu pháp thay thế nicotine như miếng dán, kẹo cao su, ống hít, người bệnh có thể dùng thêm thuốc đặc trị hoặc các ứng dụng hỗ trợ để đạt hiệu quả cao nhất.

Ben Affleck sinh năm 1972, là diễn viên kiêm đạo diễn và biên kịch người Mỹ. Anh nổi tiếng với các phim như Pearl Harbor, Argo, Gone Girl, Batman v Superman: Dawn of Justice...Trong sự nghiệp điện ảnh, Affleck có hai giải Oscar và ba giải Quả Cầu Vàng. Sau Jennifer Garner, anh cưới ca sĩ Jennifer Lopez năm 2022, nối lại mối tình dang dở sau gần 20 năm chia tay. Nhưng đến tháng 8/2024, Lopez đệ đơn ly dị.

Tin Gốc: Vnexpress