PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng, Giám đốc Bệnh viện Phục hồi chức năng – Điều trị bệnh nghề nghiệp TP HCM, tại hội thảo sức khỏe cộng đồng ngày 4/6, cho rằng điều quan trọng của y học hiện đại không chỉ là giúp người dân sống lâu hơn mà còn kéo dài số năm sống khỏe mạnh, độc lập và có chất lượng.
“Tuổi tác mỗi năm đều tăng lên, nhưng độ tuổi sinh học có thể chậm hơn nếu quản lý sức khỏe tốt”, ông nói. Ví dụ, một người 40 tuổi vẫn có thể duy trì thể trạng, chức năng cơ thể tương đương nhiều năm trước nếu kiểm soát tốt dinh dưỡng, vận động và bệnh lý nền. Theo cách hình tượng, có thể “5 năm mới già đi một tuổi”.
Thực tế, nhiều người cùng tuổi nhưng tốc độ lão hóa rất khác nhau. Có người ở tuổi 60-70 vẫn đi lại linh hoạt, tự chăm sóc bản thân, sinh hoạt bình thường, trong khi người khác đã phụ thuộc hoàn toàn vào người thân. Sự khác biệt nằm ở cách quản lý sức khỏe nhiều năm, gồm dinh dưỡng, tập luyện, kiểm soát bệnh nền và duy trì tinh thần tích cực.
Tuổi sinh học phản ánh mức độ lão hóa thực sự của cơ thể, độc lập với năm sinh trên giấy tờ. Nó được xác định thông qua các xét nghiệm mẫu nước bọt, máu hoặc nước tiểu để đánh giá các chỉ dấu sinh học như viêm mãn tính, độ đàn hồi tế bào và chức năng trao đổi chất. Một nghiên cứu năm 2023 đăng trên tạp chí Nature Aging cho thấy lối sống, đặc biệt là chế độ dinh dưỡng, có thể làm chậm hoặc đảo ngược tuổi sinh học đáng kể hơn yếu tố di truyền trong nhiều trường hợp.
Theo bác sĩ Hoàng, trong bối cảnh dân số già hóa nhanh, điều đáng lo không chỉ là tuổi thọ tăng mà là số năm sống cùng bệnh tật và suy giảm chức năng. Nhiều người cao tuổi hiện đối mặt đồng thời tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch, thoái hóa khớp, loãng xương, nguy cơ đột quỵ, sa sút trí tuệ hoặc Parkinson.
Do đó, y tế cần chuyển từ tư duy “chữa bệnh” sang “chăm sóc sức khỏe”, lấy phòng bệnh, phát hiện sớm và duy trì chức năng làm trung tâm. Theo ông Hoàng, phục hồi chức năng là một trong những trụ cột quan trọng trong chăm sóc người lớn tuổi nhằm giảm nguy cơ té ngã, hạn chế biến chứng và kéo dài khả năng sống độc lập.
BS.CK2 Trần Ngọc Triệu, Phó giám đốc Sở Y tế TP HCM, cho rằng ngành y tế đang đứng trước thách thức lớn khi tốc độ già hóa dân số tăng nhanh. Người cao tuổi không chỉ cần điều trị bệnh mà cần được chăm sóc toàn diện cả thể chất lẫn tinh thần, trong đó phục hồi chức năng đóng vai trò quan trọng giúp họ sống khỏe, vui vẻ và hòa nhập cộng đồng.
Theo ThS.BS Đoàn Duy Tân, phụ trách Khoa Dinh dưỡng – Tiết chế, Bệnh viện Phục hồi chức năng – Điều trị bệnh nghề nghiệp TP HCM, dinh dưỡng và vận động là hai “chìa khóa” quan trọng để làm chậm lão hóa. Người lớn tuổi cần chế độ ăn cá thể hóa theo từng bệnh lý, đảm bảo đủ đạm, vitamin, chất xơ, tránh bỏ bữa hoặc kiêng khem quá mức, đồng thời duy trì vận động phù hợp để bảo tồn khối cơ, tăng sức bền và giữ thăng bằng.
Một yếu tố thường bị bỏ quên là sức khỏe tinh thần. Theo PGS Hoàng, nhiều người cao tuổi suy giảm nhanh không hoàn toàn do bệnh lý mà còn vì cô đơn, thiếu giao tiếp, ít vận động hoặc mất động lực sống. Các hoạt động cộng đồng, trị liệu tâm lý, sinh hoạt nhóm đồng trang lứa có thể cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống.
Từ thực tế này, Bệnh viện Phục hồi chức năng – Điều trị bệnh nghề nghiệp triển khai mô hình chăm sóc người cao tuổi ban ngày kết hợp phục hồi chức năng. Người cao tuổi đến bệnh viện ban ngày để tập vật lý trị liệu, tư vấn dinh dưỡng, tham gia hoạt động trị liệu và theo dõi sức khỏe, sau đó trở về nhà cùng gia đình vào cuối ngày.
“Mục tiêu không phải giúp người dân ‘không già’, mà là già đi khỏe mạnh hơn, giữ được sự độc lập và chất lượng cuộc sống lâu nhất có thể”, bác sĩ Hoàng nói.
Theo định hướng của đề án, mục tiêu cốt lõi là giúp người dân được tiếp cận ít nhất một lần khám sức khỏe hoặc khám sàng lọc phù hợp mỗi năm, trên cơ sở tuổi, yếu tố nguy cơ và đặc điểm từng nhóm đối tượng.
Với quy mô dân số khoảng 15 triệu người, TP.HCM có mạng lưới y tế rộng, gồm hệ thống bệnh viện trung ương, bệnh viện thành phố, bệnh viện ngoài công lập, trạm y tế, phòng khám tư nhân và mạng lưới cấp cứu ngoại viện.
Đây là nền tảng quan trọng để tổ chức chương trình khám sức khỏe và khám sàng lọc trên quy mô lớn. Tuy nhiên theo đánh giá của ngành y tế, các hoạt động hiện nay vẫn còn phân tán, thiếu đồng bộ, dữ liệu chưa liên thông đầy đủ và chưa có cơ chế tài chính ổn định để duy trì lâu dài.
Một số chương trình đã có kết quả tích cực. Cụ thể, trong giai đoạn 2016 - 2020, hơn 267.000 trẻ sơ sinh trên địa bàn đã được sàng lọc, qua đó phát hiện hơn 1.600 trường hợp mắc bệnh bẩm sinh để can thiệp sớm. Chương trình quản lý dữ liệu sức khỏe học sinh cũng đã ghi nhận hơn 2,33 triệu hồ sơ, đạt trên 90% tổng số học sinh.
Dù vậy vẫn còn nhiều "khoảng trống" trong hệ thống chăm sóc sức khỏe định kỳ. Nhóm trẻ từ 24 tháng đến dưới 18 tuổi không đi học gần như chưa được quản lý sức khỏe định kỳ một cách hệ thống.
Với sinh viên, việc khám sức khỏe định kỳ còn mang tính hình thức ở nhiều nơi. Ở nhóm người lao động, nhất là lao động phi chính thức, khả năng tiếp cận dịch vụ còn hạn chế.
Trong khi đó, với người cao tuổi, chương trình khám đã được triển khai nhưng tỉ lệ tham gia chưa ổn định; kết quả cho thấy mô hình bệnh tật không lây nhiễm khá rõ, với tỉ lệ tăng huyết áp và đái tháo đường ở mức cao.
Trao đổi với Tuổi Trẻ Online, PGS Nguyễn Anh Dũng, Phó giám đốc Sở Y tế TP.HCM, cho biết theo dự thảo đề án, TP.HCM sẽ không tổ chức theo cách toàn bộ người dân cùng thực hiện một gói khám giống nhau. Thay vào đó, chương trình được thiết kế theo các lớp dịch vụ khác nhau, gồm khám sức khỏe định kỳ cơ bản, khám sàng lọc nguy cơ và sàng lọc bệnh theo dân số mục tiêu.
Ở lớp đầu tiên, thành phố xây dựng các gói khám sức khỏe cơ bản theo nhóm tuổi và đối tượng.
Trẻ sơ sinh được sàng lọc sớm để phát hiện một số bệnh bẩm sinh. Trẻ nhỏ dưới 24 tháng tuổi được theo dõi tăng trưởng, phát triển và tiêm chủng theo các mốc tuổi.
Trẻ em và học sinh được khám định kỳ, kết hợp đánh giá thể lực, thị lực, răng miệng và một số vấn đề sức khỏe học đường.
Với người trưởng thành, thành phố dự kiến tổ chức các gói phù hợp cho các nhóm như người lao động, sinh viên, phụ nữ mang thai, người chuẩn bị kết hôn và các nhóm dân cư chưa có dữ liệu khám hợp lệ.
Người cao tuổi là nhóm ưu tiên với các nội dung tập trung vào bệnh mạn tính không lây, đánh giá chức năng và theo dõi nguy cơ sức khỏe lâu dài.
Ở lớp thứ hai, thành phố tổ chức các gói khám sàng lọc nguy cơ đối với một số bệnh và tình trạng sức khỏe phổ biến.
Ở lớp thứ ba, một số chương trình tầm soát sẽ được triển khai theo dân số mục tiêu và theo lộ trình, như ung thư cổ tử cung, ung thư đại trực tràng, viêm gan vi rút, lao ở nhóm nguy cơ và từng bước mở rộng thêm một số nội dung khác khi đủ điều kiện chuyên môn và nguồn lực.
Nguyên tắc của chương trình là không làm dàn trải, mà phải có dân số đích, có tuyến chẩn đoán xác định, có theo dõi sau sàng lọc và có dữ liệu quản lý xuyên suốt.
Một điểm đáng chú ý trong dự thảo là chương trình không đặt mục tiêu buộc toàn bộ người dân phải làm lại từ đầu một gói khám mới trong mỗi năm.
Song song đó, TP.HCM định hướng triển khai khám phi địa giới hành chính. Nghĩa là người dân có thể tiếp cận dịch vụ tại cơ sở y tế thuận tiện trong mạng lưới đủ điều kiện, thay vì bị bó buộc theo nơi cư trú.
Sau một đêm dài, cơ thể dễ bị thiếu nước nhẹ. Lựa chọn đồ uống đầu ngày phù hợp có thể hỗ trợ thận hoạt động hiệu quả hơn trong việc lọc chất thải, cân bằng dịch và duy trì huyết áp ổn định.
Nước lọc được xem là lựa chọn tốt cho thận. Theo Verywell Health, uống nước vào buổi sáng giúp cơ thể bù nước sau nhiều giờ ngủ, hỗ trợ thận đào thải chất thải và duy trì chức năng lọc máu.
Uống đủ nước (1,8-2 lít nước mỗi ngày ở người trưởng thành) có thể giúp giảm nguy cơ sỏi thận và hỗ trợ sức khỏe tổng thể.
Sau một đêm dài, cơ thể dễ bị thiếu nước nhẹ. Lựa chọn đồ uống đầu ngày phù hợp có thể hỗ trợ thận hoạt động hiệu quả hơn trong việc lọc chất thải, cân bằng dịch và duy trì huyết áp ổn định.
Nước lọc được xem là lựa chọn tốt cho thận. Theo Verywell Health, uống nước vào buổi sáng giúp cơ thể bù nước sau nhiều giờ ngủ, hỗ trợ thận đào thải chất thải và duy trì chức năng lọc máu.
Uống đủ nước (1,8-2 lít nước mỗi ngày ở người trưởng thành) có thể giúp giảm nguy cơ sỏi thận và hỗ trợ sức khỏe tổng thể.
Cà phê đen là một trong những đồ uống buổi sáng có lợi cho thận nếu dùng điều độ. Uống cà phê điều độ còn hỗ trợ giảm nguy cơ mắc bệnh thận và giúp duy trì khả năng lọc của thận lâu hơn.
Điều quan trọng là hạn chế thêm quá nhiều đường, kem béo hoặc sữa nhiều phốt pho và kali vào tách cà phê. Chúng có thể làm tăng lượng đường và calo, gián tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch, thận.
Cà phê đen là một trong những đồ uống buổi sáng có lợi cho thận nếu dùng điều độ. Uống cà phê điều độ còn hỗ trợ giảm nguy cơ mắc bệnh thận và giúp duy trì khả năng lọc của thận lâu hơn.
Điều quan trọng là hạn chế thêm quá nhiều đường, kem béo hoặc sữa nhiều phốt pho và kali vào tách cà phê. Chúng có thể làm tăng lượng đường và calo, gián tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch, thận.
Trà xanh chứa nhiều polyphenol - hợp chất chống oxy hóa có thể giúp giảm viêm và hỗ trợ sức khỏe tổng thể. Các chuyên gia khuyến nghị nên uống trà xanh nguyên chất, hạn chế thêm đường hoặc sữa đặc để tránh tăng lượng đường nạp vào cơ thể.
Trà xanh chứa nhiều polyphenol - hợp chất chống oxy hóa có thể giúp giảm viêm và hỗ trợ sức khỏe tổng thể. Các chuyên gia khuyến nghị nên uống trà xanh nguyên chất, hạn chế thêm đường hoặc sữa đặc để tránh tăng lượng đường nạp vào cơ thể.
Nước hương vị tự nhiên thường làm từ trái cây, thảo mộc hoặc tinh chất tự nhiên nhưng không chứa nhiều đường hay phụ gia. Bạn có thể thêm vài lát chanh, cam, dưa leo, bạc hà vào cốc nước, nhâm nhi buổi sáng để thay thế cho nước lọc thông thường.
Nước hương vị tự nhiên thường làm từ trái cây, thảo mộc hoặc tinh chất tự nhiên nhưng không chứa nhiều đường hay phụ gia. Bạn có thể thêm vài lát chanh, cam, dưa leo, bạc hà vào cốc nước, nhâm nhi buổi sáng để thay thế cho nước lọc thông thường.
Uống sữa bò có thể hỗ trợ sức khỏe thận. Tuy nhiên, những người mắc bệnh thận mạn nên hạn chế sữa bò và sữa yến mạch do hàm lượng phốt pho và kali trong các loại đồ uống này.
Uống sữa bò có thể hỗ trợ sức khỏe thận. Tuy nhiên, những người mắc bệnh thận mạn nên hạn chế sữa bò và sữa yến mạch do hàm lượng phốt pho và kali trong các loại đồ uống này.
Gan giữ vai trò thải độc, chuyển hóa và duy trì nhiều hoạt động quan trọng của cơ thể, nhưng lại dễ bị tổn thương âm thầm nếu sinh hoạt thiếu khoa học. Trong đó, gan nhiễm mỡ thường không có triệu chứng rõ ràng nên dễ phát hiện muộn. Bệnh gây khó chịu vùng bụng, mệt mỏi và có thể dẫn đến tổn thương gan nặng, xơ gan và nguy cơ tim mạch, theo tờ Hindustan Times.
Một số dấu hiệu có thể xuất hiện gồm suy nhược, đau vùng bụng trên bên phải, vàng da, phù chân và tích tụ dịch trong bụng. Bác sĩ chẩn đoán bệnh qua xét nghiệm chức năng gan, siêu âm, MRI, CT hoặc sinh thiết gan.
Ông Ramesh Kinha, bác sĩ tiết niệu tại Ấn Độ, cho biết chế độ ăn ảnh hưởng trực tiếp đến gan và cân nặng. Thừa cân làm tăng nguy cơ bệnh gan nên cần duy trì cân nặng hợp lý.
Chế độ ăn gồm rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, hạt, dầu ô liu, hải sản, protein nạc và chất xơ sẽ cung cấp vitamin, khoáng chất, polyphenol và chất chống oxy hóa, giúp giảm triglyceride. Lượng đường, đồ ngọt và món chiên cần được hạn chế. Omega 3 từ cá béo, óc chó, hạt lanh và bơ giúp hỗ trợ gan.
Rượu làm rối loạn chuyển hóa chất béo trong gan. Gan giảm phân giải mỡ, tăng tổng hợp mỡ và cản trở vận chuyển mỡ. Rượu còn tạo ra chất độc, làm tăng triglyceride và gây viêm gan.
Việc giảm rượu giúp giảm áp lực cho gan trong thời gian ngắn. Người có nguy cơ bệnh gan cần xem đây là yêu cầu bắt buộc.
Tập thể dục hỗ trợ ngăn ngừa gan nhiễm mỡ hiệu quả. Mỗi ngày cần duy trì ít nhất 30 phút vận động vừa phải như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc tập yoga. Hoạt động thể chất giúp tăng chuyển hóa, giảm mỡ và cải thiện tuần hoàn.
Việc giảm từ 5 đến 10% trọng lượng cơ thể giúp giảm đáng kể lượng mỡ trong gan.
Căng thẳng kéo dài làm tăng hormone cortisol và gây rối loạn chuyển hóa. Tình trạng này ảnh hưởng xấu đến gan.
Do đó, bạn duy trì thói quen thở sâu, thiền, tham gia hoạt động thư giãn, dành thời gian gần thiên nhiên và ngủ đủ giấc.
Nước giúp cơ thể thải độc và hỗ trợ tiêu hóa. Thói quen thay nước bằng đồ uống có đường dễ gây mất nước.
Trà xanh, trà thảo mộc hoặc cà phê dùng với lượng vừa phải, có thể thay thế đồ uống nhiều đường.
