Cơ thể chúng ta có một hàng rào bảo vệ rất nghiêm ngặt, gọi là hệ miễn dịch. Khi vi rút Ebola này lọt được vào bên trong, nó không giống như những con vi rút thông thường khác.
Nó khôn lanh ở chỗ là tấn công ngay vào chính các tế bào bảo vệ của mình, rồi biến các tế bào đó thành “ổ đẻ” để nó nhân bản ra khắp cơ thể.
Sự nguy hiểm lớn nhất của nó là làm cho các mạch máu của mình bị viêm và tổn thương nặng. Khi mạch máu không còn nguyên vẹn, máu sẽ bị tràn ra ngoài, dẫn đến hiện tượng xuất huyết (chảy máu) bên trong cơ thể và các cơ quan nội tạng bị suy yếu đi, dẫn đến tử vong mà tỉ lệ lên tới 50%.
Nhiều người sợ rằng chỉ cần đứng gần, thở chung một bầu không khí là lây. Bà con yên tâm, vi rút Ebola không lây qua không khí như bệnh cúm hay COVID-19. Nó chỉ lây khi có sự “tiếp xúc trực tiếp”, bao gồm:
Qua dịch cơ thể: Mình phải chạm trực tiếp (qua vết thương hở trên da, hoặc qua mắt, mũi, miệng) vào máu, chất nôn, mồ hôi, nước tiểu hoặc nước bọt của người đang đổ bệnh.
Qua đồ đạc bị nhiễm mầm bệnh: Dùng chung đồ dùng cá nhân, chăn màn, quần áo dính dịch tiết của người bệnh.
Qua việc xử lý người quá cố: Ở một số nơi bên châu Phi, người ta có tục lệ chạm tay vào thi thể người mất khi khâm liệm, đây là đường lây rất mạnh vì lúc này lượng vi rút trong cơ thể người mất là cao nhất.
Qua động vật hoang dã: Săn bắt, làm thịt hoặc ăn thịt những con vật sống trong rừng bị nhiễm bệnh như dơi, khỉ, vượn.
Khi vi rút vào người, nó không phát bệnh ngay mà từ từ ủ bệnh từ vài ngày cho đến 3 tuần. Lúc phát ra, bệnh tiến triển khá nhanh theo ba giai đoạn:
Giai đoạn khởi bệnh: Người bệnh sốt cao đột ngột, nhức đầu như búa bổ, đau nhức mình mẩy, ê ẩm các khớp xương và đau họng. Giai đoạn này rất dễ lầm với sốt xuất huyết hay sốt rét thông thường của mình.
Giai đoạn toàn phát: Bắt đầu có triệu chứng ói mửa, tiêu chảy liên tục làm cơ thể mất nước, khô kiệt.
Giai đoạn nặng: Trên da xuất hiện các vết bầm tím, người bệnh bị chảy máu cam, chảy máu chân răng hoặc ói ra máu, đi cầu ra máu.
Phòng ngừa trong tầm tay: Cứ “ăn chín, uống sôi”, tuyệt đối không ăn thịt động vật hoang dã, thịt lạ không rõ nguồn. Giữ sạch đôi bàn tay. Không dùng chung đồ cá nhân. Hạn chế tiếp xúc nguồn nghi ngờ.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tuổi thọ của người dân Hàn Quốc tăng nhanh trong giai đoạn 2000-2021, với mức tăng 7,94 năm.
Đằng sau con số này không chỉ là sự phát triển của hệ thống y tế, mà còn là những thói quen đời sống được duy trì từ trường học, gia đình đến cộng đồng.
Ăn nhiều rau từ trường học
Theo Health, khi đến thăm một trường học tại Hàn Quốc vào giờ ăn trưa, nhà báo Kara Swisher cho biết bà ngạc nhiên khi thấy khay cơm của học sinh có xà lách cuốn, salad củ cải và hẹ, kim chi cùng trái cây theo mùa.
Theo chuyên gia dinh dưỡng học đường Yeonju Kim, trẻ em Hàn Quốc thường được cung cấp bữa trưa miễn phí tại trường. Những bữa ăn này được tính toán về dinh dưỡng, đồng thời giúp trẻ làm quen với rau củ, thực phẩm lên men và thói quen ăn uống cân bằng từ sớm.
Các chế độ ăn giàu rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, protein và chất béo lành mạnh, như chế độ ăn Địa Trung Hải hay chế độ ăn MIND, được nhiều nghiên cứu ghi nhận có liên quan đến tuổi thọ cao hơn và nguy cơ suy giảm nhận thức thấp hơn.
Vận động và kết nối xã hội
Không chỉ ăn uống, người Hàn Quốc còn duy trì lối sống năng động dưới nhiều hình thức.
Khi nghiên cứu về nhóm “SuperAgers”, những người cao tuổi vẫn duy trì trí nhớ và khả năng nhận thức tốt, bác sĩ Geon-Ha Kim, nhà khoa học thần kinh tại Trung tâm Y tế Đại học Nữ sinh Ewha ở Seoul, cho rằng tập thể dục, giao tiếp xã hội và tham gia các hoạt động là những yếu tố quan trọng.
Tập thể dục đều đặn, nhất là các hoạt động làm tăng nhịp tim và nhịp thở, có liên quan đến việc giảm nguy cơ tử vong sớm. Trong khi đó, cô đơn và cô lập xã hội lại là yếu tố bất lợi cho sức khỏe. Một nghiên cứu năm 2023 chỉ ra những người thường xuyên cảm thấy cô đơn có nguy cơ tử vong sớm cao hơn 32%.
Bên cạnh vận động thể chất, việc tham gia các hoạt động nghệ thuật, văn hóa, học kỹ năng mới hoặc duy trì kết nối xã hội cũng được cho là giúp làm chậm quá trình lão hóa.
Chủ động phòng bệnh từ sớm
Yếu tố thứ ba là chăm sóc sức khỏe chủ động. Hàn Quốc được đánh giá có hệ thống y tế chú trọng điều trị sớm và phòng ngừa bệnh tật. Người dân có xu hướng đi khám, xin tư vấn y tế ngay cả khi chỉ có triệu chứng nhẹ như sổ mũi, đau lưng hoặc mệt mỏi kéo dài.
Theo bác sĩ Karen Studer, Trưởng khoa Y học dự phòng tại Trường Y khoa Đại học Loma Linda, nhiều hệ thống y tế hiện vẫn đặt nặng điều trị bệnh hơn là phòng bệnh.
Trong khi đó, phòng ngừa từ sớm thông qua khám định kỳ, tiêm vaccine, kiểm soát cân nặng, ăn uống lành mạnh, vận động và ngủ đủ giấc có thể giúp giảm nhiều rủi ro sức khỏe về sau.
Các chuyên gia cho rằng không cần bắt đầu bằng những thay đổi quá lớn. Một phần rau mỗi ngày, một buổi đi bộ ngắn, giảm một ly rượu, ngủ sớm hơn hoặc duy trì kiểm tra sức khỏe định kỳ đều có thể là bước khởi đầu.
“Bạn có thể bắt đầu từ những điều nhỏ bé. Và chỉ cần những thói quen nhỏ có thể dẫn đến những thay đổi lớn”, bác sĩ Karen Studer chia sẻ.
Hôm 4/3, khi đang ở sân bay Thiên Hà (Vũ Hán), anh Vương đột ngột chóng mặt, sa sẩm mặt mày và liệt nửa người bên trái, theo ST Headline. Lực lượng y tế nhanh chóng đưa anh đến cơ sở Hậu Hồ thuộc Bệnh viện Trung ương Vũ Hán cấp cứu. Nhờ các bác sĩ can thiệp khơi thông mạch máu kịp thời, người bệnh hiện đã tỉnh táo, giao tiếp lưu loát và phục hồi cơ bản sức cơ ở các chi.
Trước đó, do đặc thù công việc kinh doanh nhôm kính phải ngồi lâu, anh Vương thường xuyên chịu đựng những cơn đau mỏi vai gáy. Không thể chịu nổi cảm giác nhức mỏi, anh tìm đến một cơ sở trị liệu và yêu cầu nhân viên dùng lực thật mạnh lên vùng cổ vì tin rằng lực ấn càng lớn sẽ mang lại hiệu quả càng cao. Những ngày tiếp theo, vùng cổ xuất hiện cơn đau âm ỉ nhưng anh vẫn chủ quan, tiếp tục tự dùng tay xoa bóp mạnh nhằm giảm bớt sự khó chịu.
Tại bệnh viện, các bác sĩ thần kinh chẩn đoán bệnh nhân tắc nghẽn mạch máu lớn cấp tính và chỉ định truyền thuốc tiêu sợi huyết qua tĩnh mạch. Tuy nhiên, chỉ nửa giờ sau, tình trạng anh Vương chuyển biến xấu. Anh rơi vào hôn mê sâu, đồng tử trái giãn, mất phản xạ ánh sáng, liệt hoàn toàn nửa người trái kèm liệt mặt, lưỡi và mất khả năng ngôn ngữ. Bác sĩ tiến hành chụp mạch máu và phát hiện vết rách ở lớp nội mạc động mạch đốt sống gây rối loạn huyết động nghiêm trọng, hình thành cục máu đông làm tắc mạch. Bác sĩ Hùng Vĩ, Trưởng khoa Thần kinh, giải thích rằng phần mô lộ ra từ lớp nội mạc tổn thương đã kích thích tạo huyết khối nhanh chóng, dẫn đến bế tắc hoàn toàn lưu lượng máu.
Êkíp cấp cứu lập tức chuyển người bệnh đến phòng can thiệp mạch. Nhận thấy động mạch đốt sống chưa tắc nghẽn hoàn toàn, các chuyên gia quyết định thực hiện thêm phương pháp tiêu sợi huyết đường động mạch. Sự kết hợp đồng bộ này đã tái thông dòng máu chính xác, cứu sống bệnh nhân.
Qua khai thác bệnh sử và chẩn đoán hình ảnh, bác sĩ Cảnh Bình, Trưởng khoa Thần kinh, khẳng định nguyên nhân nhồi máu não xuất phát từ vết bóc tách động mạch vùng cổ. Bà phân tích vùng cổ tập trung nhiều cấu trúc thần kinh và mạch máu quan trọng. Do nằm trong các lỗ mỏm ngang của đốt sống cổ, động mạch đốt sống có vị trí tương đối cố định. Những tác động ngoại lực sai cách như xoay, kéo giãn hoặc xoa bóp quá mạnh rất dễ xé rách lớp nội mạc mạch máu, tạo thành túi bóc tách và sinh ra huyết khối.
Giới chuyên môn cảnh báo những tổn thương mạch máu thần kinh do massage tác động lực mạnh không hiếm gặp ở người trẻ. Tuy nhiên, do cơ thể nhóm tuổi này có khả năng tự điều tiết mạnh mẽ, các triệu chứng ban đầu thường mờ nhạt khiến họ dễ bỏ qua. Bác sĩ khuyến cáo người dân thận trọng khi tác động lực lên vùng cổ, tránh vặn vẹo quá mức. Bất cứ ai gặp dấu hiệu đau cổ kéo dài, chóng mặt, nhìn mờ, nói ngọng hoặc yếu tay chân sau khi xoa bóp cần lập tức đến cơ sở y tế để tầm soát tổn thương mạch máu.
Blue Zones (Vùng Xanh) là những khu vực địa lý nơi người dân có tỷ lệ mắc bệnh mãn tính thấp và tuổi thọ trung bình cao vượt trội, với số lượng người sống trên trăm tuổi nhiều nhất hành tinh. 5 Vùng Xanh gồm Ikaria ở Hy Lạp; Barbagia, Sardinia ở Italy; Okinawa ở Nhật Bản; Nicoya ở Costa Rica; và Loma Linda ở Mỹ. Dù có nhiều yếu tố ảnh hưởng, nhưng chế độ ăn uống ưu tiên thực vật và nói không với thực phẩm chế biến sẵn được công nhận là yếu tố then chốt.
Dan Buettner, người sáng lập Blue Zones LLC, chia sẻ trên website cá nhân: "Mọi thứ bắt đầu từ lựa chọn thực phẩm. Hầu hết cư dân Vùng Xanh mà tôi biết đều tiếp cận dễ dàng với rau củ quả địa phương, phần lớn không thuốc trừ sâu và được trồng hữu cơ".
Ông nhấn mạnh rằng họ không chỉ ăn thực phẩm bổ dưỡng mà còn có những công thức nấu ăn lâu đời để biến những nguyên liệu lành mạnh trở nên ngon miệng. "Nếu bạn không thích món mình đang ăn, bạn sẽ không thể duy trì nó lâu dài", Dan nói.
Đậu - "Nền tảng" của những người sống trên 100 tuổi
Sau khi phân tích hơn 150 nghiên cứu về chế độ ăn uống tại các Vùng Xanh trong thế kỷ qua, Dan Buettner đã rút ra một điểm chung quan trọng: Các loại đậu chính là thực phẩm nền tảng trong thực đơn của họ.
Tại Nicoya (Costa Rica), đậu đen xuất hiện trong hầu hết bữa ăn; khắp vùng Địa Trung Hải, đậu lăng, đậu gà và đậu trắng là những lựa chọn phổ biến; còn tại Okinawa (Nhật Bản), đậu nành là thực phẩm thiết yếu.
"Trung bình, những quần thể sống thọ tại các Vùng Xanh ăn lượng đậu nhiều gấp ít nhất 4 lần so với chúng ta", Dan giải thích. Một nghiên cứu thực hiện tại 5 quốc gia do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tài trợ đã chỉ ra rằng: Chỉ cần ăn 20 g đậu mỗi ngày, nguy cơ tử vong trong bất kỳ năm nào của một người sẽ giảm khoảng 8%.
Vì sao đậu bổ dưỡng?
Theo phân tích của các chuyên gia, một hạt đậu điển hình chứa 21% protein và 77% carbohydrate phức hợp. Khác với carbohydrate tinh chế gây tăng đường huyết đột ngột, đậu cung cấp nguồn năng lượng giải phóng chậm và bền vững. Chúng cũng rất ít chất béo và dồi dào chất xơ.
Dan Buettner khẳng định đậu rẻ, dễ chế biến, đa dạng về kết cấu và chứa nhiều chất dinh dưỡng trên mỗi g hơn bất kỳ loại thực phẩm nào khác.
Vì đậu mang lại cảm giác no lâu, chúng có xu hướng giúp bạn loại bỏ bớt những thực phẩm kém lành mạnh ra khỏi khẩu phần. Ngoài ra, hàm lượng chất xơ cao trong đậu còn giúp các lợi khuẩn (probiotics) phát triển mạnh mẽ trong đường ruột.
Cách bổ sung đậu vào thực đơn hàng ngày
Để đạt được mục tiêu ít nhất nửa bát đậu mỗi ngày, chuyên gia đưa ra một số lời khuyên thực tế:
Đa dạng hóa: Luôn dự trữ nhiều loại đậu khác nhau trong tủ bếp (đậu khô hoặc đóng hộp).
Biến tấu kết cấu: Sử dụng đậu xay nhuyễn để làm đặc súp, giúp món ăn vừa có độ ngậy vừa giàu protein.
Thêm vào salad: Rắc thêm các loại đậu đã nấu chín để món salad giàu dinh dưỡng và chắc bụng hơn.
Gia vị là linh hồn: Sử dụng các loại nước sốt, gia vị yêu thích để biến các món đậu trở nên hấp dẫn, hợp khẩu vị gia đình.
Lựa chọn thông minh khi đi ăn ngoài: Ưu tiên các nhà hàng có phục vụ các món từ đậu (như đậu pinto hoặc đậu đen trong ẩm thực Mexico).
