Mới đây, Bệnh viện Nhi đồng Thành phố (TPHCM) cho biết đã tiếp nhận một trường hợp bé trai 15 tuổi (ngụ phường Tân Phú, TPHCM) sốc nhiệt nặng biến chứng tiêu cơ vân, suy đa cơ quan, sau khi đá bóng 3 tiếng đồng hồ giữa trời nắng nóng.
Cụ thể, khi đang chơi thể thao, em đột ngột than mệt, ngất, vã mồ hôi nhiều, phải thở oxy, truyền dịch tại trạm y tế gần hiện trường rồi chuyển gấp lên tuyến trên. Bé trai trải qua 3 tuần điều trị tích cực ở bệnh viện mới giữ được tính mạng.
BSCKII Nguyễn Minh Tiến, Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng Thành phố chia sẻ, những ngày qua mặc dù khu vực TPHCM và phía Nam có những cơn mưa đầu mùa, nhưng thời tiết nắng nóng gay gắt vẫn còn tiếp diễn.
Do đó, phụ huynh cần biết cách nhận biết các dấu hiệu say nắng, cách phòng ngừa và việc sơ cứu đúng cách, để kịp thời cứu nạn nhân khi xảy ra sự cố.
Theo bác sĩ Tiến, sốc nhiệt (heat stroke) là tình trạng cơ thể tăng thân nhiệt quá mức (40-41 độ C) khi tiếp xúc môi trường nóng kéo dài, hoặc hoạt động gắng sức trong thời tiết nắng nóng, khiến cơ thể mất khả năng điều hòa nhiệt, tản nhiệt nội sinh.
Đây là tình trạng cấp cứu nguy hiểm, có thể gây tổn thương não, gan, suy thận, tụy, rối loạn đông máu… thậm chí nhanh chóng dẫn đến tử vong nếu không được điều trị kịp thời.
Sốc nhiệt (dân gian gọi là say nắng hoặc say nóng) được chia thành 2 nhóm: Sốc nhiệt kinh điển và sốc nhiệt do gắng sức. Hai thể này khác nhau về cơ chế, nhưng biểu hiện lâm sàng giống nhau.
Sốc nhiệt kinh điển hay gặp ở người già, cơ thể suy nhược, trẻ em, người có bệnh lý nền (tim mạch, thần kinh, các rối loạn nội tiết…), người tiếp xúc một cách thụ động với một môi trường có nhiệt độ cao thời gian dài.
Còn sốc nhiệt do gắng sức thường gặp ở những người trẻ, khỏe mạnh với hệ điều hòa nhiệt độ bình thường. Ở thể này, bệnh nhân thường phơi nhiễm với nhiệt độ môi trường tăng cao và đồng thời do sự sinh nhiệt lúc thể dục, gắng sức.
Những đối tượng nào dễ bị sốc nhiệt?
Bác sĩ Tiến phân tích, khi bị nắng nóng, cơ thể sẽ có các phản ứng để giảm nhiệt độ, như giãn nở mạch máu (để máu dồn nhiều tới da làm thoát nhiệt ra ngoài), tuyến mồ hôi hoạt động mạnh.
Cơ thể có khả năng điều hoà thân nhiệt ở một giới hạn nhất định để thích ứng với môi trường xung quanh. Khả năng này ở mỗi người khác nhau, giảm dần từ người trưởng thành khỏe mạnh đến người cao tuổi và trẻ em. Dù vậy, ngay cả những người trẻ khỏe nếu hoạt động dưới ánh nắng gắt kéo dài vẫn có thể bị sốc nhiệt.
“Trẻ nhỏ, người già, người lao động ngoài trời, vận động viên, người béo phì, người mất nước hay mặc đồ quá kín/nóng là những trường hợp dễ bị say nắng”, bác sĩ dẫn chứng.
Có nhiều dấu hiệu để nhận biết sốc nhiệt ở một người nói chung và trẻ em nói riêng. Các triệu chứng thường gặp ở giai đoạn kiệt sức do nóng gồm: mệt, khát nước, mặt đỏ gay, da nóng, vã mồ hôi, hoa mắt, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn/nôn, đau bụng, chuột rút, tim đập nhanh…
Ở giai đoạn “say nắng thực sự” (heat stroke), bệnh nhân có thân nhiệt cao (từ 40 độ C), da nóng đỏ và chuyển màu xanh tái, không còn khả năng ra mồ hôi, lừ đừ hoặc kích thích, bứt rứt, ngất xỉu, nói nhảm, hôn mê, thở nhanh, co giật… Ở trẻ nhỏ sẽ xuất hiện tình trạng quấy khóc bất thường, bú kém, ngủ li bì, co giật.
Cách sơ cứu khi bị sốc nhiệt
Lãnh đạo Bệnh viện Nhi đồng Thành phố chia sẻ 4 bước khi phát hiện có trường hợp bị sốc nhiệt.
Bước 1, đưa người bệnh ra nơi mát (bóng râm hoặc phòng có quạt, điều hòa).
Bước 2, hạ thân nhiệt nhanh. Bệnh nhân cần được cởi bớt quần áo, lau mát bằng nước hoặc chườm lạnh (dùng khăn nhúng nước mát lạnh, đắp vùng trán, gáy, cổ, nách, bẹn), có thể kèm quạt để thoát nhiệt, tản nhiệt dễ dàng hơn.
Bước 3, bù nước. Cho uống nước mát, uống oresol từng ngụm nhỏ nếu bệnh nhân còn tỉnh; không ép uống nếu có tình trạng nôn nhiều, lơ mơ, co giật.
Bước 4, gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất nếu có một trong dấu hiệu của “say nắng thực sự”.
“Sốc nhiệt là cấp cứu nguy hiểm nhưng có thể phòng ngừa được. Nhận biết sớm các dấu hiệu như sốt cao, mệt nhiều, lừ đừ và xử trí hạ nhiệt đúng cách ngay từ đầu sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ biến chứng nặng và tử vong”, BSCKII Nguyễn Minh Tiến nói.
Những việc không nên làm khi trẻ bị sốc nhiệt
Không cạo gió, cắt lễ.
Không thoa dầu nóng.
Không quấn kín, không ủ kín trẻ.
Không dùng rượu để lau.
Không cho uống nước đá quá nhanh.
Không tự dùng thuốc hạ sốt thay cho hạ nhiệt cơ thể.
Chuẩn bị công tác khám sức khỏe miễn phí cho 15 triệu dân TP.HCM trong năm 2026, ngày 8-4 Thành ủy TP.HCM tổ chức hội thảo góp ý Đề án tổ chức khám sức khỏe và khám sàng lọc cho người dân TP.HCM giai đoạn 2026-2030.
Tại hội thảo, Sở Y tế TP.HCM đề xuất ưu tiên khám, tầm soát nhóm bệnh lý có thể triển khai khám diện rộng, gánh nặng bệnh tật cao, không chi ngân sách làm xét nghiệm đại trà mà có chọn lọc phù hợp.
Ông Nguyễn Anh Dũng, Phó giám đốc Sở Y tế TP.HCM, cho hay TP là đô thị đặc biệt với quy mô dân số hơn 15 triệu người, mật độ dân cư cao, cơ cấu dân số đa dạng và mức độ di biến động lớn, dẫn đến nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng gia tăng.
Trong khi đó, mô hình bệnh tật đang chuyển dịch với gánh nặng kép giữa bệnh truyền nhiễm và bệnh không lây nhiễm, đặc biệt ở nhóm người cao tuổi. Trước bối cảnh này, hệ thống y tế không chỉ tập trung vào điều trị khi người dân đã mắc bệnh mà cần chuyển sang mô hình quản lý sức khỏe toàn diện theo vòng đời, trong đó phát hiện sớm nguy cơ, sàng lọc sớm và quản lý sớm đóng vai trò then chốt.
Đề án được dựa trên quan điểm chỉ đưa vào gói tầm soát công cộng những bệnh hoặc tình trạng có chứng cứ khoa học, có khả năng triển khai ở quy mô dân số và có năng lực chẩn đoán xác định, điều trị tiếp nối. Ưu tiên nhóm can thiệp có hiệu quả chi phí tốt, gánh nặng bệnh tật cao, thủ thuật hợp lý với tuyến y tế cơ sở, khả năng mở rộng trong năm 2026.
Trong giai đoạn trước mắt, đặc biệt năm 2026, TP.HCM tập trung hoàn thiện các quy định chuyên môn, cơ chế tài chính, triển khai gói khám sức khỏe cơ bản và xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử. Đến năm 2027 hình thành mạng lưới cơ sở tham gia chương trình theo mô hình phi địa giới, bao phủ đầy đủ các tuyến và các cụm dân cư đông dân, khu công nghiệp, khu chế xuất, trường học, cơ sở bảo trợ...
Đến năm 2028, triển khai ổn định các chương trình tầm soát có chứng cứ mạnh và khả năng mở rộng tốt gồm: tăng huyết áp, đái tháo đường/nguy cơ tim mạch, ung thư cổ tử cung, ung thư vú, ung thư đại trực tràng, viêm gan vi rút và lao theo nhóm đích.
Đến năm 2030, hướng đến hệ thống điều phối điện tử, tự động hóa, hướng đến chủ động mời người dân tham gia khám và tầm soát dựa trên nền tảng số.
Phó giám đốc Sở Y tế TP.HCM cho hay nhóm bệnh có thể triển khai khám diện rộng ngay gồm: tăng huyết áp và đái tháo đường (nhóm nguy cơ cao, người trên 40 tuổi), ung thư cổ tử cung (phụ nữ từ 30-65 tuổi, chu kỳ năm năm).
Nhóm bệnh lý ưu tiên theo nhóm đích và chiến dịch gồm: ung thư vú và đại trực tràng (người 50-70 tuổi, FIT test, nhũ ảnh), lao và viêm gan B, C (khu vực nguy cơ, nhóm dễ bị bỏ sót); sức khỏe tâm thần, mắt, răng hàm mặt...
Tuyệt đối không chi ngân sách làm đại trà xét nghiệm PSA (tuyến tiền liệt), đo thính lực, nhãn áp vô tội vạ cho toàn dân khi không có triệu chứng hoặc yếu tố nguy cơ, chỉ làm khi có chỉ định.
Sở Y tế kiến nghị UBND TP.HCM chấp thuận chủ trương xây dựng và trình HĐND TP một đề án hoặc nghị quyết chuyên đề về cơ chế tài chính cho khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc nguy cơ và tầm soát bệnh ưu tiên; phấn đấu hoàn thành hồ sơ trình trong tháng 5-2026.
Đồng thời kiến nghị cho phép thí điểm ngay trong năm 2026 cơ chế chi trả dịch vụ công - tư theo kết quả hoàn thành gói dịch vụ tại một số cụm dân cư, khu công nghiệp, bệnh viện và phòng khám ngoài công lập đủ điều kiện. Bộ Y tế hỗ trợ TP về hướng dẫn chuyên môn thống nhất, chuẩn dữ liệu và cơ chế liên thông đối với hồ sơ sức khỏe điện tử và các chương trình sàng lọc trọng điểm.
Ông Diệp Bảo Tuấn, Giám đốc Bệnh viện Ung bướu TP.HCM, cũng cho hay hiện nay ở nam phổ biến là các loại ung thư như: gan, phổi, dạ dày, trực tràng, tiền liệt tuyến, ở nữ là ung thư vú, phổi, đại trực tràng, dạ dày và gan.
Sàng lọc ung thư là phát hiện sớm tế bào bất thường, tế bào ung thư khi chưa có triệu chứng, mục tiêu phát hiện sớm, điều trị hiệu quả hơn và giảm tỉ lệ tử vong. Về nhóm đối tượng tầm soát nguy cơ cao gồm: tiền sử cá nhân, tiền sử gia đình, đột biến gene, tiếp xúc với tác nhân như khói thuốc, hóa chất, cục máu đông, lớn tuổi.
Trong đó, ông Tuấn nhấn mạnh mọi phụ nữ hiện nay đều có nguy cơ mắc ung thư vú, bệnh tăng theo tuổi và xuất hiện thêm các yếu tố nguy cơ như: di truyền, tiền sử và lối sống.
Trong khi đó, vai trò của siêu âm trong sàng lọc ung thư vú rất quan trọng, có thể làm ngay tại tuyến y tế cơ sở với chi phí thấp, dễ triển khai, không gây đau, không tia X, tăng tỉ lệ tham gia tầm soát...
Sàng lọc ung thư vú ở nữ dưới 40 tuổi gồm khám với chi phí 50.600 đồng và siêu âm tuyến vú 58.600 đồng, tổng chi phí là 109.200 đồng. Đối với nữ từ 40 tuổi trở lên, ngoài khám 50.600 đồng và siêu âm tuyến vú 58.600 đồng còn thực hiện nhũ ảnh hai bên với chi phí 102.300 đồng mỗi bên (tổng 204.600 đồng), do đó tổng chi phí là 313.800 đồng.
Trong khi đó, cũng có người cố gắng đi bộ nhiều hơn với suy nghĩ càng vận động thì khớp càng khỏe. Trên thực tế, 2 cách này đều có thể không phù hợp, theo chuyên trang sức khỏe Medical News Today (Anh).
Khớp gối cần vận động ở mức hợp lý để duy trì sự linh hoạt. Khi đi bộ nhẹ nhàng, dịch khớp được lưu thông tốt hơn, giúp bôi trơn bề mặt sụn và giảm cảm giác cứng khớp, đặc biệt sau khi ngồi lâu hoặc mới ngủ dậy.
Đi bộ còn giúp tăng cường sức mạnh của các nhóm cơ xung quanh đầu gối như cơ đùi trước, cơ đùi sau và cơ hông. Những nhóm cơ này giúp nâng đỡ khớp, giảm áp lực trực tiếp lên đầu gối khi đứng, leo cầu thang.
Hiện chưa có bằng chứng cho thấy tất cả người bị đau khớp gối đều bắt buộc phải đi bộ mỗi ngày. Điều quan trọng hơn là duy trì vận động đều đặn ở mức phù hợp với thể trạng.
Một nghiên cứu đăng trên chuyên san Journal of Orthopaedic Surgery and Research cho thấy các hình thức tập luyện aerobic, chẳng hạn đi bộ, bơi lội hay đạp xe, có thể giúp cải thiện cơn đau và chức năng vận động ở người bị thoái hóa khớp gối. Điều này cho thấy lợi ích đến từ việc vận động hợp lý và đều đặn, chứ không phải cố gắng đi thật nhiều mỗi ngày.
Nếu cơn đau ở mức nhẹ, đầu gối không bị sưng và người mắc vẫn đi lại bình thường thì có thể duy trì thói quen đi bộ mỗi ngày. Những người bị cứng khớp sau khi ngồi lâu hoặc thoái hóa khớp gối giai đoạn sớm thường có thể đi bộ khoảng 20 - 30 phút/ngày với tốc độ vừa phải. Khi mới bắt đầu tập, hãy chia nhỏ thành nhiều lần trong ngày để giảm áp lực lên khớp.
Để xác định mức đi bộ phù hợp, mọi người hãy chú ý đến cảm giác sau khi đi. Mức đi phù hợp là cảm giác đau ở đầu gối không tăng lên, cảm giác khó chịu biến mất nhanh chóng sau khi nghỉ ngơi.
Trong một số trường hợp, người bị đau đầu gối không nên cố đi bộ mỗi ngày. Cụ thể, nếu đầu gối bị sưng nhiều, đau dữ dội khi chịu lực hoặc có cảm giác lỏng khớp, người bệnh không nên cố gắng tiếp tục đi bộ.
Ngoài ra, nếu đầu gối bị cứng khớp, khó co duỗi, đau sau chấn thương hoặc xuất hiện tình trạng đỏ nóng quanh khớp thì nên đi khám sớm. Đây có thể là dấu hiệu của rách sụn chêm, tổn thương dây chằng, viêm khớp hoặc những vấn đề cần được bác sĩ đánh giá. Trong những trường hợp này, việc cố gắng đi bộ mỗi ngày có thể khiến tình trạng nghiêm trọng hơn, theo Medical News Today.
Dịch vụ lấy máu xét nghiệm tại nhà ngày càng phổ biến, vì thuận tiện, không phải xếp hàng chờ đợi. Đây là một phần trong tổng thể khám chữa bệnh từ xa, với mục tiêu giúp người dân không cần đến bệnh viện mà vẫn được đảm bảo chăm sóc sức khỏe. Song, mọi người cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi gọi xét nghiệm, tránh bỏ sót các chỉ số quan trọng.
"Nếu là trường hợp tái khám định kỳ hoặc đang theo dõi dài hạn, bạn chỉ cần lấy tờ kết quả cũ và làm lại đúng các xét nghiệm như vậy", phó giáo sư nói.
Tuy nhiên, nhiều kỹ thuật viên thường có xu hướng gợi ý làm thêm xét nghiệm A, B, C... với tâm lý "đằng nào cũng một lần lấy máu" của người bệnh và gia đình. Vì vậy, rất nhiều xét nghiệm không cần thiết đã được thực hiện, đặc biệt là các xét nghiệm marker ung thư.
Ngoài ra, người bệnh cần lưu ý tính chính xác của kết quả, bởi chất lượng ống máu sau khi vận chuyển một quãng đường dài khó so sánh được với mẫu lấy ngay tại bệnh viện. "Bộ bảo quản mẫu vận chuyển chuyên nghiệp có giá lên tới hàng trăm triệu đồng nên không Lab xét nghiệm nào trang bị đồng bộ cho toàn bộ dịch vụ lấy máu tại nhà của mình", phó giáo sư nói.
Do đó, khi thấy một kết quả bất thường, bệnh nhân cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Ví dụ bệnh nhân hoàn toàn không có triệu chứng nhưng xét nghiệm Creatinin lên tới 135 µmol/L, vượt ngưỡng bình thường hơn 20%. Trong khi đó, Ure và các chỉ số khác lại hoàn toàn bình thường. Bác sĩ khuyên bệnh nhân làm lại xét nghiệm chức năng thận, kết quả Creatinin chỉ 67 µmol/L, trong giới hạn bình thường.
Một yếu tố nữa ảnh hưởng đến chất lượng xét nghiệm tại nhà là tay nghề của kỹ thuật viên lấy máu. Nhiều người chưa được đào tạo bài bản để xử trí các sự cố có thể xảy ra khi lấy máu ví dụ như phản ứng cường phế vị.
Cường phế vị là cảm giác choáng váng hoặc ngất xỉu do cơ thể phản ứng thái quá với nỗi sợ kim tiêm, cảm giác đau hoặc khi nhìn thấy máu.
Bác sĩ khuyên người bệnh cần thông thái, lựa chọn cẩn thận đơn vị lấy máu tại nhà. Xác định rõ danh mục xét nghiệm cần thiết qua tư vấn của bác sĩ, trao đổi thẳng thắn với kỹ thuật viên lấy mẫu. Không nên tự suy luận khi thấy kết quả bình thường hay bất thường so với lần trước mà cần chuyển kết quả đến bác sĩ của mình.
