Theo Hãng tin AFP ngày 27-4, một báo cáo của Viện Nghiên cứu hòa bình quốc tế Stockholm (SIPRI) cho biết chi tiêu quân sự toàn cầu trong năm 2025 đã gần chạm ngưỡng 2.900 tỉ USD, tăng 2,9% so với năm trước và đánh dấu năm tăng trưởng thứ 11 liên tiếp.
Tình trạng xung đột bất ổn, giao tranh kéo dài và xu hướng tái vũ trang tiếp tục là các yếu tố chính thúc đẩy ngân sách phòng thủ trên toàn thế giới.
Theo báo cáo, ba nước chi tiêu lớn nhất gồm Mỹ, Trung Quốc và Nga đã chi tổng cộng 1.480 tỉ USD, chiếm hơn một nửa chi tiêu quân sự toàn cầu.
Đáng chú ý, dù Mỹ đã giảm mức chi xuống 7,5% còn 954 tỉ USD do chưa thông qua gói viện trợ quân sự mới cho Ukraine, mức giảm này được bù đắp bởi sự gia tăng mạnh tại châu Âu và châu Á.
Đà tăng toàn cầu chủ yếu đến từ châu Âu (bao gồm Nga và Ukraine), nơi chi tiêu tăng 14% lên 864 tỉ USD. Nguyên nhân chính là chiến sự tại Ukraine và việc Mỹ giảm mức độ can dự, thúc đẩy các nước châu Âu tự tăng cường năng lực phòng thủ.
Trong đó, Đức tăng chi 24% lên 114 tỉ USD, còn Tây Ban Nha tăng tới 50% lên 40,2 tỉ USD – đánh dấu lần đầu tiên nước này vượt ngưỡng 2% GDP kể từ năm 1994.
Tại Ukraine, chi tiêu quân sự tăng 20% lên 84,1 tỉ USD, tương đương 40% GDP, trong khi Nga tăng 5,9% lên 190 tỉ USD (7,5% GDP). Đây cũng là hai quốc gia có tỉ trọng ngân sách dành cho quân sự cao nhất.
Ở Trung Đông, dù căng thẳng tiếp diễn, tổng chi tiêu chỉ tăng nhẹ 0,1% lên 218 tỉ USD. Iran giảm 5,6% xuống 7,4 tỉ USD do lạm phát cao, còn Israel giảm 4,9% xuống 48,3 tỉ USD sau khi cường độ xung đột Gaza hạ nhiệt, nhưng vẫn cao hơn 97% so với năm 2022.
Đặc biệt, khu vực châu Á – châu Đại Dương ghi nhận mức tăng 8,5% và đạt 681 tỉ USD – mức tăng cao nhất của khu vực này kể từ năm 2009.
Trong đó Trung Quốc được nhận định tiếp tục là “nhân tố chính” với mức chi ước tính 336 tỉ USD, duy trì xu hướng tăng liên tục suốt ba thập kỷ. Nhật Bản cũng tăng 9,7% lên 62,2 tỉ USD – mức cao nhất tính theo tỉ lệ GDP kể từ năm 1958 – và Đài Loan tăng 14% lên 18,2 tỉ USD.
Theo nhà nghiên cứu Lorenzo Scarazzato, thế giới đang trải qua “thêm một năm chiến sự và căng thẳng leo thang”, khiến “gánh nặng quân sự” toàn cầu – tức tỉ lệ GDP dành cho quốc phòng – lên mức cao nhất kể từ năm 2009.
“Mọi dấu hiệu đều cho thấy một thế giới cảm thấy kém an toàn hơn và đang tăng chi tiêu cho quân sự để bù đắp cho tình hình toàn cầu hiện tại”, ông nói.
Giới phân tích nhận định xu hướng gia tăng chi tiêu quân sự có thể tiếp diễn trong thời gian tới, đặc biệt khi mức giảm của Mỹ được dự báo chỉ mang tính tạm thời. Gần đây Quốc hội Mỹ đã thông qua ngân sách hơn 1.000 tỉ USD cho năm 2026, và con số này có thể tăng lên 1.500 tỉ USD vào năm 2027 nếu đề xuất ngân sách của Tổng thống Mỹ Donald Trump được thông qua.
Ông Trump, các con trai Eric và Donald Jr. và Tập đoàn Trump đã đệ đơn kiện cơ quan thu thuế vào tháng 1, yêu cầu bồi thường 10 tỉ USD sau khi hồ sơ thuế của ông bị rò rỉ vào nhiều năm trước.
Một cựu nhân viên hợp đồng của IRS đã nhận tội vào năm 2023 về việc làm rò rỉ hồ sơ thuế của ông Trump và những người Mỹ giàu có khác cho giới truyền thông và nhận án tù 5 năm.
Ông Trump đã rút đơn kiện chống lại IRS hôm thứ 18.5 trong thỏa thuận dàn xếp. Đổi lại, Bộ Tư pháp Mỹ thành lập một quỹ trị giá gần 1,8 tỉ USD gọi là "Quỹ chống vũ khí hóa" để bồi thường cho các đồng minh chính trị của ông Trump, những người tin rằng họ đã bị truy tố không công bằng dưới thời các chính quyền trước đây.
Đảng Dân chủ đã gọi đây là "quỹ đen" sẽ thưởng cho những người trung thành với tổng thống bằng tiền thuế của người dân.
Bản thân ông Trump không đủ điều kiện nhận bồi thường từ quỹ này nhưng theo một phụ lục của thỏa thuận dàn xếp được quyền Bộ trưởng Tư pháp Todd Blanche ký và được công bố hôm 19.5, biết IRS "vĩnh viễn bị cấm" truy tố hoặc theo đuổi bất kỳ khiếu nại thuế nào chống lại ông Trump, gia đình ông hoặc các doanh nghiệp của ông từ ngày 18.5, ngày ký kết thỏa thuận, trở về trước.
Ông Trump là tổng thống Mỹ đầu tiên trong thời gian gần đây từ chối công khai tờ khai thuế. Ông đã nhiều lần tuyên bố rằng hồ sơ này đang được IRS kiểm toán.
Quyền Bộ trưởng Blanche, cựu luật sư riêng của ông Trump, đã xuất hiện trước một ủy ban Thượng viện hôm 19.5 và bảo vệ quỹ bồi thường, bác bỏ những tuyên bố của đảng Dân chủ rằng tiền "sẽ chỉ được trao cho đảng Cộng hòa hoặc bạn bè của tổng thống".
"Bất kỳ ai ở đất nước này đều đủ điều kiện để nộp đơn nếu họ tin rằng họ là nạn nhân của việc bị lợi dụng", ông Blanche nói.
Trong bài đăng trên mạng xã hội X ngày 12/5, Tổng thống Donald Trump bác bỏ thông tin cho rằng Giám đốc điều hành (CEO) của Nvidia, ông Jensen Huang, không tham gia chuyến công du Trung Quốc của nhà lãnh đạo Mỹ.
“CNBC đã đưa tin sai rằng Jensen Huang vĩ đại của Nvidia không được mời tham dự cuộc gặp tuyệt vời của những doanh nhân vĩ đại nhất thế giới đang tự hào lên đường tới Trung Quốc. Trên thực tế, Jensen đang ở trên chuyên cơ Không lực Một và, trừ khi tôi yêu cầu ông ấy rời đi - điều gần như không thể xảy ra - thì bản tin của CNBC là sai sự thật, hay như người ta vẫn nói trong chính trị, là tin giả”, Tổng thống Trump nêu rõ.
Theo Tổng thống Trump, phái đoàn tháp tùng ông tới Trung Quốc sẽ bao gồm các tỷ phú, lãnh đạo các doanh nghiệp, quỹ đầu tư, ngân hàng hàng đầu của Mỹ, trong đó có tỷ phú Elon Musk của Tesla, Tim Cook của Apple, Stephen Schwarzman của Blackstone, Larry Fink của BlackRock...
“Thật vinh dự khi có Jensen, Elon, Tim Apple, Larry Fink, Stephen Schwarzman, Kelly Ortberg (Boeing), Brian Sikes (Cargill), Jane Fraser (Citi), Larry Culp (GE Aerospace), David Solomon (Goldman Sachs), Sanjay Mehrotra (Micron), Cristiano Amon (Qualcomm) và nhiều người khác cùng lên đường tới đất nước Trung Quốc vĩ đại, nơi tôi sẽ đề nghị Chủ tịch Tập Cận Bình - một nhà lãnh đạo xuất chúng - “mở cửa” Trung Quốc để những con người tài giỏi này có thể phát huy tài năng của mình và giúp đưa Trung Quốc lên một tầm cao mới!”, Tổng thống Trump cho biết thêm.
“Thực tế, tôi cam kết rằng khi chúng tôi gặp nhau - chỉ trong vài giờ tới - tôi sẽ đưa ra yêu cầu đó đầu tiên. Tôi chưa từng thấy hay nghe nói đến ý tưởng nào có thể mang lại lợi ích lớn hơn cho hai đất nước tuyệt vời của chúng ta!”, nhà lãnh đạo Mỹ nhấn mạnh.
Tổng thống Trump dự kiến sẽ tiến hành các cuộc hội đàm song phương với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào ngày 14 và 15/5.
Theo thống kê của báo South China Morning Post, đây là lần đầu tiên kể từ chuyến thăm của cựu Tổng thống Mỹ Richard Nixon năm 1972 mà một nhà lãnh đạo Mỹ thăm Trung Quốc có Bộ trưởng Quốc phòng tháp tùng.
Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình được cho là sẽ thảo luận về nhiều vấn đề như thương mại, Iran, Đài Loan, trí tuệ nhân tạo và vũ khí hạt nhân khi họ cân nhắc việc gia hạn một thỏa thuận khoáng sản quan trọng.
Lãnh đạo của 2 nền kinh tế lớn nhất thế giới sẽ tổ chức các cuộc hội đàm trực tiếp đầu tiên sau hơn 6 tháng trong bối cảnh họ cố gắng ổn định các mối quan hệ đang bị căng thẳng bởi thương mại, cuộc chiến Mỹ - Iran cùng các lĩnh vực bất đồng khác.
Các quan chức cho biết Mỹ và Trung Quốc được cho là sẽ đồng ý thành lập các diễn đàn để thúc đẩy thương mại và đầu tư lẫn nhau, trong khi Trung Quốc dự kiến sẽ công bố các đơn mua hàng liên quan đến máy bay Boeing, nông nghiệp và năng lượng của Mỹ.
Cuộc gặp gần đây nhất giữa ông Trump và ông Tập diễn ra vào tháng 10 năm ngoái tại Hàn Quốc. Vào thời điểm đó, hai bên nhất trí tạm dừng cuộc chiến thương mại, trong đó Mỹ áp đặt thuế quan đối với hàng hóa Trung Quốc và Bắc Kinh dọa hạn chế nguồn cung cấp đất hiếm toàn cầu.
Các quan chức Nga đã đưa ra những lời cảnh báo ngày càng gay gắt về việc tăng cường không kích Ukraine.
Moscow tuyên bố sẽ thực hiện các cuộc tấn công mang tính hệ thống vào các mục tiêu ở Ukraine, bao gồm các trung tâm ra quyết định, đồng thời cảnh báo các phái đoàn ngoại giao phương Tây rời khỏi thủ đô Kiev của Ukraine.
Hôm 24/5, Nga phóng hơn 600 UAV và khoảng 90 tên lửa vào Ukraine, một trong những đợt không kích lớn nhất kể từ đầu xung đột. Đến rạng sáng 2/6, Nga tiếp tục thực hiện một cuộc không kích với quy mô tương tự.
Các quan chức châu Âu cho rằng đây có thể là tín hiệu cho thấy Nga đang tìm cách ép buộc khôi phục các cuộc đàm phán hòa bình vốn đang bế tắc, hướng tới một thỏa thuận theo các điều khoản của Moscow.
Một phân tích gần đây trên một trong những tạp chí chính sách đối ngoại hàng đầu của Nga nhận định rằng các mục tiêu ban đầu của Nga đối với chiến dịch quân sự ở Ukraine dường như đã bất khả thi trong bối cảnh phương Tây tiếp tục hỗ trợ Ukraine trong một cuộc chiến tiêu hao kéo dài.
Các quan chức và nhà phân tích Nga lẫn châu Âu cho biết, Nga đang tìm cách giành lại thế chủ động trên chiến trường khi đà tiến công chững lại.
“Nga đang ra sức giành được bất kỳ ưu thế nào trên chiến trường”, ông Thomas Withington, chuyên gia nghiên cứu cao cấp về khoa học quân sự tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), nhận định.
Vào tháng 4, Ukraine trên thực tế đã giành lại được nhiều vùng lãnh thổ hơn số đất đai mà Nga kiểm soát thêm, đánh dấu lần đầu tiên điều này xảy ra kể từ năm 2024.
Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) tầm trung của Ukraine đang gây ra sự gián đoạn nghiêm trọng cho các mạng lưới hậu cần và tuyến đường tiếp tế dọc theo hành lang đất liền then chốt nối liền Nga qua miền Nam Ukraine tới bán đảo Crimea.
“Điều đó có nghĩa là cơ chế gây áp lực quân sự của Nga lên Ukraine đã bị suy giảm. Tôi nghĩ rằng trước tình hình thực tế trên mặt đất như vậy, việc sử dụng sức mạnh không quân có lẽ là con đường duy nhất đang mở ra cho giới lãnh đạo Nga với hy vọng tạo ra bất kỳ tác động chiến lược nào đối với Ukraine (trong bối cảnh Ukraine thiếu hụt hệ thống phòng không)”, ông Withington chia sẻ.
Một học giả người Nga thân cận với các nhà ngoại giao cấp cao của Nga cũng bình luận: “Rõ ràng các cuộc tấn công và những hành động gần đây của Nga đối với Kiev không chỉ là phản ứng đối với cuộc tập kích gần đây của Ukraine vào trường cao đẳng ở Lugansk, mà còn là phản ứng trước việc mở rộng phạm vi địa lý của UAV và tên lửa Ukraine, cũng như đà tấn công quân sự bị chậm lại”.
Bà Tatiana Stanovaya, nghiên cứu viên cao cấp tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế (Carnegie Russia Eurasia Foundation), nhận định: “Nga đang mất dần ưu thế trên chiến trường, trong khi Ukraine đang mở rộng địa bàn cũng như cường độ của các cuộc tấn công, Mỹ đã tạm dừng các cuộc đàm phán. Tất cả những điều này tạo ra cảm giác rằng mọi thứ đang không đi theo hướng mà Moscow mong muốn”.
Theo các nhà phân tích, Nga có thể đang sử dụng chiến thuật leo thang để cố gắng buộc Mỹ nối lại các cuộc đàm phán hòa bình Ukraine. Trong đó, Điện Kremlin kỳ vọng chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ gây áp lực buộc Ukraine phải rút quân khỏi vùng Donetsk.
Việc kiểm soát hoàn toàn Donetsk đã trở thành mục tiêu quân sự hàng đầu của Nga, và là điều kiện chính của Moscow để chấm dứt xung đột.
Tuy nhiên, các nhà phân tích Nga và quan chức châu Âu nhận định việc đồng ý rút quân của Ukraine khỏi Donetsk sẽ chỉ đơn giản là cho phép Nga tái vũ trang và sau đó cố gắng giành thêm lãnh thổ.
Một số quan chức châu Âu gợi ý rằng với tốc độ tiêu hao hiện tại, Nga có thể phải phát động một đợt động viên quân sau cuộc bầu cử quốc hội vào tháng 9 tới. Trong khi đó, những người khác cho rằng Nga nhiều khả năng sẽ tạm dừng chiến dịch quân sự.
“Nga có thể muốn tạm dừng thay vì tiếp tục, bởi vì tình hình hiện tại là không thể duy trì bền vững đối với họ”, một quan chức châu Âu nhận định.
