Các nước phát triển từ châu Âu đến Mỹ đang phải áp dụng những biện pháp tài chính rất mạnh tay để điều tiết thói quen dùng điện của người dân khi thời tiết cực đoan đổ bộ.
Khi giờ cao điểm đẩy giá điện vọt lên gấp 6 lần
Câu chuyện điều tiết năng lượng tại Anh là một ví dụ điển hình cho thấy khung giờ cao điểm có thể làm đảo lộn thị trường tài chính ra sao.
Theo dữ liệu từ LSEG, trong đợt nắng nóng cao điểm, đơn vị vận hành hệ thống năng lượng quốc gia Anh đã phải chấp nhận trả khoảng 470 bảng Anh cho mỗi MWh (1 MWh = 1.000 kWh) để nhập khẩu cấp tốc điện từ lục địa châu Âu. Đáng chú ý, mức giá cắt cổ này chỉ áp dụng trong một khung thời gian rất ngắn, từ 17h-19h hàng ngày.
Mức chi trả trong 2 tiếng cao điểm này cao gấp hơn 6 lần so với giá điện trung bình của cùng kỳ năm trước đó và cao gấp gần 4 lần so với ngày bình thường. Nguyên nhân là khi hàng triệu người cùng lúc bật điều hòa và các thiết bị làm mát vào cuối ngày, hệ thống điện rơi vào trạng thái báo động đỏ.
Tại Đức, thị trường điện lớn nhất châu Âu, sàn giao dịch điện Epex Spot cũng ghi nhận giá điện bán buôn có thời điểm vượt ngưỡng 545 euro/MWh vào buổi tối. Trong khi đó tại Pháp, nơi nhiệt độ có lúc chạm mức 43°C, giá điện lập tức vượt 268 euro/MWh.
Những con số biết nói này cho thấy các quốc gia không còn duy trì một mức giá cố định cho cả ngày. Thay vào đó, giá điện biến động liên tục theo từng giờ, đánh thẳng vào ví tiền của những ai có thói quen tiêu thụ năng lượng vô tội vạ vào giờ cao điểm.
Lưới điện oằn mình vì những "cỗ máy ngốn điện" thế hệ mới
Áp lực lên hệ thống năng lượng toàn cầu hiện nay không chỉ đến từ việc người dân bật điều hòa khi trời nóng. Theo phân tích của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), lưới điện tại các nước phát triển đang phải gánh thêm những trục tăng trưởng mới nhưng ngốn năng lượng cực lớn, đó là các trung tâm dữ liệu phục vụ công nghệ, làn sóng xe điện (EV) và các hệ thống bơm nhiệt quy mô lớn.
Khi thời tiết bình thường, hệ thống có thể vận hành ổn định. Tuy nhiên, khi nắng nóng cực đoan xuất hiện, sự cộng hưởng giữa nhu cầu sinh hoạt và nhu cầu sản xuất công nghệ cao đã tạo ra những lỗ hổng lớn về nguồn cung.
Tại Anh, cơ quan quản lý từng phải phát đi thông báo hiếm gặp về biên độ dự phòng điện năng, cảnh báo nguồn cung có thể thấp hơn mức an toàn tối thiểu. Tại Pháp, đơn vị vận hành các nhà máy điện hạt nhân cũng buộc phải cắt giảm công suất phát điện vì nhiệt độ nước sông tăng quá cao, không đủ điều kiện làm mát an toàn cho các lò phản ứng.
Chính việc nguồn cung bị thu hẹp trong khi nhu cầu đạt đỉnh đã buộc các công ty điện lực phải sử dụng cơ chế định giá cận biên. Theo cơ chế này, nguồn điện có chi phí đắt đỏ nhất như điện khí hoặc điện than sẽ quyết định giá chung cho toàn thị trường vào giờ cao điểm, khiến hóa đơn của người tiêu dùng cuối cùng tăng vọt.
Chiêu độc phát tiền cho người dân tắt bớt thiết bị điện
Để giải quyết bài toán thiếu hụt này, thay vì chỉ kêu gọi tiết kiệm bằng khẩu hiệu, các quốc gia đã chuyển sang dùng đòn bẩy tài chính trực tiếp đến từng hộ gia đình. Thay vì phạt, họ chọn cách "trả tiền" để người dân chịu nóng cùng hệ thống.
Tại Anh, một chương trình khuyến khích tài chính quy mô lớn đã được triển khai, cho phép người dân nhận lại tiền mặt nếu họ chủ động cắt giảm hoặc không sử dụng các thiết bị điện công suất lớn trong khung giờ cao điểm buổi tối. Mục tiêu của chiến dịch này là giảm ngay lập tức khoảng 115 MW công suất đè nặng lên lưới điện quốc gia vào thời điểm căng thẳng nhất.
"Mặc dù thời tiết nắng nóng tác động mạnh đến giá điện, nhưng các biện pháp kích thích tài chính để cân bằng cung - cầu như thế này đã trở thành một phần thường xuyên và tất yếu trong công tác vận hành hệ thống điện hiện đại”, người phát ngôn Đơn vị Vận hành Hệ thống Năng lượng Quốc gia Anh chia sẻ trên tờ Reuters.
Bên cạnh đó, các ứng dụng công nghệ như electricitymaps.com hay EUenergy.live cũng được phổ cập đến từng người dân để họ theo dõi trực quan cơ cấu nguồn phát và giá điện theo thời gian thực. Khi thấy giá điện hiển thị màu đỏ (mức giá rất cao), các hộ gia đình tự khắc hoãn việc giặt đồ, sạc xe điện hoặc nấu nướng bằng bếp điện sang các khung giờ thấp điểm để tiết kiệm chi phí.
Bài toán thắt lưng buộc bụng khi giá điện tăng nhanh hơn thu nhập
Một thực tế đáng ngại được IEA chỉ ra là kể từ năm 2019, tốc độ tăng giá điện sinh hoạt tại nhiều khu vực đã vượt xa tốc độ tăng trưởng thu nhập cũng như chỉ số lạm phát. Cụ thể, trong giai đoạn 2019-2024, giá điện sinh hoạt tại Liên minh châu Âu đã tăng trung bình tới 36%, còn tại Mỹ ghi nhận mức tăng 26%. Trong khi đó, thu nhập ròng của các hộ gia đình tăng khoảng 23-25%.
Đáng chú ý, các chuyên gia năng lượng nhận định nhu cầu sử dụng điện của các hộ gia đình có độ co giãn theo giá rất thấp. Nghĩa là, dù giá điện có tăng cao đến đâu, người dân cũng không thể cắt giảm hoàn toàn các nhu cầu thiết yếu như thắp sáng, chạy tủ lạnh hay nấu ăn. Do đó, khi các cơ quan quản lý điều chỉnh khung giờ cao điểm hoặc tăng giá điện theo thị trường, phần lớn mức tăng này sẽ đánh trực tiếp vào ngân sách chi tiêu hằng tháng của mỗi gia đình.
Việc các nước đẩy mạnh đầu tư vào hệ thống pin lưu trữ năng lượng quy mô lớn (BESS) như tại bang California hay Texas (Mỹ) được kỳ vọng sẽ giúp hấp thụ lượng điện mặt trời dư thừa vào ban ngày để xả ra vào giờ cao điểm buổi tối, từ đó giảm bớt tần suất xuất hiện các cú sốc về giá.
Dù vậy, trước khi các giải pháp công nghệ hoàn toàn làm chủ cục diện, việc người tiêu dùng phải tự thay đổi thói quen sinh hoạt và "né" giờ cao điểm vẫn là thượng sách để tự bảo vệ túi tiền của mình.
Tin Gốc: Dân Trí
