Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 8/7 tuyên bố “kết thúc” ngừng bắn với Iran sau chưa đầy một tháng hai bên ký bản ghi nhớ Islamabad về việc hướng tới thỏa thuận hòa bình. Đây là lần điều chỉnh chiến lược thứ ba của ông Trump kể từ khi phát động chiến dịch nhằm vào quốc gia Hồi giáo cuối tháng 2.
Quyết định này khiến xung đột bước sang giai đoạn mới, tập trung vào quyền kiểm soát eo biển Hormuz, khi cả hai bên đều tin họ có thể giành lợi thế trong cuộc đối đầu kéo dài.
Mỹ nối lại các cuộc không kích quy mô lớn vào các mục tiêu ven biển miền nam Iran, với mục tiêu “làm suy yếu năng lực quân sự mà lực lượng Iran đã sử dụng để tấn công tàu thương mại ở eo biển Hormuz”, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) tuyên bố. Tổng thống Trump cũng tái áp đặt phong tỏa hải quân, nhằm ngăn tàu thuyền đi qua Hormuz bằng tuyến hàng hải được Tehran chỉ định.
Trong khi đó, Tehran tuyên bố đóng cửa Hormuz với các tàu sử dụng tuyến đường do Mỹ vạch ra ở phía nam eo biển. Nước này cũng tăng cường tập kích vào mục tiêu quân sự ở các nước vùng Vịnh, đáp trả các đợt ném bom của Mỹ.
Mohammad Mokhber, cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei, hôm 13/7 tuyên bố “giá trị chiến lược” của eo biển đối với Iran là “không thể thay thế”.
“Chúng tôi bảo vệ eo biển này để trong tương lai, tàu thuyền của mình có thể qua lại mà không phải cống nạp cho kẻ thù”, ông nói và thêm rằng việc Iran nhượng bộ trong vấn đề này là điều không thể chấp nhận.
“Hai bên đang bị cuốn vào một cuộc chiến tiêu hao nhằm gây sức ép lên đối phương. Mỹ và Iran đều cố đẩy bên kia đến giới hạn chịu đựng, dù không biết chính xác giới hạn đó nằm ở đâu”, Kenneth Pollack, phó chủ tịch Viện Trung Đông, nói. “Những cuộc chiến kiểu này có thể kéo dài nhiều năm”.
Từ cuộc đấu giành quyền kiểm soát Hormuz, xung đột giữa Mỹ và Iran có thể bước vào giai đoạn nguy hiểm với các cuộc tập kích lan rộng ra khu vực, tác động đến an ninh năng lượng thế giới, biến vùng Vịnh thành tâm điểm của những bất ổn mới, Pollack cho hay.
Đòn bẩy quyết định
Đối với Iran, Hormuz là lá bài chiến lược đủ để gây sức ép với Mỹ. Eo biển là tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí của thế giới và các nước vùng Vịnh, gồm cả đồng minh của Mỹ, phụ thuộc đáng kể vào lộ trình này để xuất khẩu dầu.
Trong khi đó, Mỹ coi việc loại bỏ quyền kiểm soát của Iran tại Hormuz là điều cần thiết để buộc Tehran chấp nhận các điều khoản chấm dứt xung đột và hạn chế chương trình hạt nhân.
“Đây thực sự là cuộc đấu giành đòn bẩy”, giáo sư Vali Nasr, Đại học Johns Hopkins, Mỹ, nói. “Mỹ không thể buộc Iran từ bỏ chương trình hạt nhân hay chấp nhận các điều kiện của Washington nếu nước này còn nắm giữ eo biển Hormuz. Và Iran đang cố bảo vệ lợi thế này bằng cách chứng minh rằng Mỹ không thể giành lại eo biển bằng vũ lực”.
Các cựu quan chức quân sự Mỹ cho rằng Washington có thể từng bước làm suy yếu Tehran nếu theo đuổi chiến lược hiện nay đủ lâu, song cảnh báo đây sẽ là một cuộc đấu dài hạn và khó lường.
Sanam Vakil, giám đốc chương trình Trung Đông tại viện chính sách Chatham House, trụ sở tại London, Anh, cảnh báo nếu không sớm tìm được lối thoát, cuộc đấu hiện nay có thể vượt ngoài tầm kiểm soát và châm ngòi cho một cuộc xung đột lớn hơn.
“Bên nào cũng leo thang theo cách nguy hiểm để gia tăng lợi thế, làm suy yếu đối phương rồi quay lại bàn đàm phán với vị thế mạnh hơn”, bà Vakil nói.
Giao tranh kéo dài khiến phạm vi xung đột dần mở rộng sang toàn bộ vùng Vịnh. Trong loạt đòn đáp trả mới, Iran không chỉ nhắm mục tiêu vào các quốc gia có lợi ích của Mỹ hiện diện như Bahrain hay Kuwait, mà còn cảnh báo mọi nước hỗ trợ chiến dịch phong tỏa cảng biển sẽ bị coi là bên tham chiến.
Điều này khiến các quốc gia Arab rơi vào tình thế khó xử. Hầu hết đều phụ thuộc vào ô bảo trợ an ninh của Mỹ, nhưng đồng thời không muốn đối đầu trực diện với Iran vì khoảng cách địa lý gần, quan hệ kinh tế đan xen và nguy cơ hạ tầng năng lượng trở thành mục tiêu trả đũa.
Arab Saudi đang ưu tiên chương trình cải cách Vision 2030 hơn là một cuộc chiến mới. Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) lo ngại bất ổn sẽ làm suy giảm vai trò của Dubai và Abu Dhabi như trung tâm tài chính, logistics quốc tế.
Trong khi đó, Qatar và Oman, hai nước từng đóng vai trò trung gian hòa giải, cũng ngày càng khó duy trì vị thế cân bằng khi xung đột leo thang.
Nguy cơ tính toán sai lầm tăng lên
Mỹ hiện vẫn tránh kịch bản triển khai lực lượng đổ bộ, còn Iran cũng hạn chế tấn công trực tiếp Israel hay hạ tầng năng lượng trọng yếu ở vùng Vịnh nhằm không tạo cớ cho một chiến dịch quy mô lớn hơn. Tuy nhiên, việc cả hai liên tục sử dụng các hoạt động quân sự cường độ thấp để nâng cao vị thế đàm phán vẫn có nguy cơ dẫn đến những tính toán sai lầm.
Một cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại, cơ sở năng lượng hay căn cứ quân sự Mỹ ở vùng Vịnh đều có thể kéo theo phản ứng vượt ngoài dự tính, nhất là khi nhiều quốc gia thứ ba đã bị cuốn vào cuộc đối đầu, nhà bình luận Jonathan Eyal của Straits Times viết.
Washington vẫn để ngỏ khả năng mở rộng mục tiêu sang cơ sở hạt nhân núi Pickaxe nếu cho rằng Iran nối lại chương trình hạt nhân. Núi Pickaxe, hay còn gọi là Kuh-e Kolang Gaz La, nằm ở dãy núi Zagros và cách cơ sở hạt nhân Natanz khoảng 1,5 km.
“Núi Pickaxe có thể là mục tiêu để giáng đòn mạnh, đẹp đẽ thẳng vào cửa trước. Chúng tôi sẽ phá hủy địa điểm đó, bảo Iran chuẩn bị đi. Hãy cho họ biết là chúng tôi đang đến và họ sẽ không thể làm gì được cả”, Tổng thống Trump cho biết hôm 13/7.
Ngược lại, Tehran có thể tiếp tục siết kiểm soát Hormuz hoặc tăng cường tập kích vào đồng minh của Mỹ để đáp trả, khiến vòng xoáy leo thang ngày càng khó kiểm soát.
Bất chấp nguy cơ đối đầu, nhiều chuyên gia cho rằng các nước vùng Vịnh sẽ tiếp tục duy trì đối thoại với Iran và đẩy mạnh hợp tác kinh tế để hạ nhiệt căng thẳng. Những năm gần đây, Arab Saudi, UAE hay Qatar đều có xu hướng cải thiện quan hệ với Iran, với kỳ vọng rằng lợi ích đan xen sẽ giúp giảm nguy cơ dùng vũ lực.
“Khi lợi ích của hai bên đan xen sâu hơn, Iran sẽ phải cân nhắc kỹ hơn trước khi sử dụng vũ lực nhằm vào các nước láng giềng”, Anna Jacobs Khalaf, chuyên gia về Trung Đông, nói với Al Jazeera.
Sự cố xảy ra hôm nay khi máy bay Boeing 787 của hãng hàng không Đức Lufthansa đang nằm tại bãi đỗ, chuẩn bị cho chuyến bay từ Frankfurt tới thành phố Los Angeles của Mỹ.
Video trích xuất từ camera an ninh cho thấy càng trước của chiếc Boeing 787 sập xuống và chạy về phía trước, làm máy bay chúi mũi và đập xuống mặt bê tông ở bãi đỗ. Cả hai động cơ máy bay cũng va đập với mặt đất. Hai nhân viên kỹ thuật đứng gần chiếc 787 dường như không bị thương.
"Vào thời điểm xảy ra sự việc, tổ bay và nhân viên mặt đất đang ở trên phi cơ, hành khách chưa lên máy bay. Một số người bị thương và đã được điều trị", phát ngôn viên Lufthansa cho hay.
Ngoài hư hại do cú đập xuống bãi đỗ, thân máy bay dường như còn va chạm vào xe nâng hàng chuyên dụng đỗ bên cạnh. Lufthansa đã thành lập đội xử lý khủng hoảng, song chưa công bố tổn thất từ sự việc.
Đây được đánh giá là thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng do chiếc Boeing 787 mới được bàn giao cho hãng hồi tháng 1.
Lufthansa đang thiếu máy bay đường dài, cũng như phải loại bỏ dần các mẫu phi cơ kém hiệu quả và đơn giản hóa phi đội. Tuy nhiên, hãng hàng không Đức từng nhiều lần phải tổ chức lại đội bay đường dài do các hãng sản xuất giao hàng chậm tiến độ.
Bộ tư lệnh không quân Ukraine hôm nay thông báo Nga tập kích nước này bằng 8 tên lửa siêu vượt âm Zircon, 33 tên lửa đạn đạo Iskander-M, 32 tên lửa hành trình Kh-101 và Kalibr, cùng 656 máy bay không người lái (UAV) tự sát và mồi bẫy.
Mục tiêu tấn công chủ chốt là thủ đô Kiev, cùng các thành phố Dnipro, Kharkov, Zaporizhzhia, tỉnh Poltava và nhiều địa phương khác. Video được công bố cho thấy hàng loạt vụ nổ lớn bùng lên tại Kiev, cùng đám cháy lớn tại nhà máy của Ukroboronprom, tập đoàn sản xuất vũ khí lớn nhất Ukraine.
"Các đơn vị phòng không đã bắn hạ 11 tên lửa Iskander-M, 29 tên lửa hành trình Kh-101 và Kalibr, cùng 602 UAV các loại. 30 tên lửa đạn đạo, 3 quả đạn hành trình và 33 phi cơ đã đánh trúng 38 địa điểm, mảnh vỡ rơi xuống 15 khu vực", cơ quan này cho hay.
Chính quyền thủ đô Kiev cho biết đòn tấn công bằng tên lửa đạn đạo đã gây hỏa hoạn và làm mất điện tại một số khu vực.
Thị trưởng Vitali Klitschko nói rằng 4 người đã thiệt mạng và ít nhất 58 người bị thương trong đợt tấn công quy mô lớn của Nga. Ông cáo buộc một tên lửa đã đánh sập tòa chung cư 24 tầng, nhiều người có thể kẹt dưới đống đổ nát. Hàng loạt công trình, trong đó có một chung cư 9 tầng, cũng bị cháy do mảnh vỡ rơi xuống.
Phóng viên AFP nghe thấy một số tiếng nổ tại Kiev và chứng kiến cột khói lớn bốc lên từ trung tâm thành phố, trong khi người dân đổ xô đến các hầm trú ẩn.
Tỉnh trưởng Dnipropetrovsk Oleksandr Ganzha cho hay 5 người thiệt mạng và 25 người bị thương trong vụ tập kích nhằm vào thủ phủ Dnipro. Thị trưởng Kharkov Igor Terekhov cho biết 10 người bị thương ở thành phố.
AMK Mapping, tài khoản X chuyên theo dõi chiến sự, nhận định một số quả đạn trong số "tên lửa đạn đạo Iskander-M" bị Ukraine phát hiện là đạn phòng không S-400 hoán cải, có nhiệm vụ gây rối loạn và buộc phòng không đối phương tiêu tốn tên lửa đánh chặn đắt tiền.
"Các mục tiêu chính của đòn tập kích nhằm vào Kiev là trung tâm tuyển quân số 8041, nhà máy quốc phòng Ukroboronprom và Mayak, cùng một số trung tâm công nghiệp và hậu cần. Nhà máy động cơ phản lực Motor Sich ở thành phố Zaporizhzhia và hàng loạt cơ sở hạ tầng năng lượng cũng hứng đòn", tài khoản này cho hay.
Bộ Quốc phòng Nga chưa đưa ra thông báo về chiến dịch trên.
Alexander Khinshtein, lãnh đạo tỉnh Kursk của Nga, cùng ngày thông báo một người đã thiệt mạng trong đòn tấn công bằng UAV của Ukraine nhằm vào địa phương này. Một UAV cũng gây hỏa hoạn tại nhà máy lọc dầu ở thành phố Krasnodar.
Cuộc tập kích diễn ra hơn một tuần sau khi Nga tuyên bố sẽ tấn công hàng loạt cơ sở công nghiệp quốc phòng tại Kiev, kêu gọi công dân và phái đoàn ngoại giao nước ngoài rời thành phố.
Nga cho biết đây là một phần chiến dịch đáp trả vụ Ukraine tấn công trường cao đẳng nghề ở tỉnh Lugansk hôm 22/5, khiến 21 người thiệt mạng và hàng chục người bị thương. Quân đội Ukraine phủ nhận cáo buộc, nói rằng họ đã nhắm vào "một sở chỉ huy của Rubikon" gần thị trấn Starobelsk, đề cập đơn vị vận hành thiết bị không người lái tinh nhuệ thuộc Bộ Quốc phòng Nga.
Chủ tịch Quốc hội Venezuela Jorge Rodriguez ngày 28.6 thông báo khoảng 774 tòa nhà bị hư hại nặng trong hai trận động đất liên tiếp mạnh 7,2 và 7,5 độ Richter xảy ra vào tối 24.6, trong đó có 189 tòa nhà bị sập hoàn toàn, theo AFP. Ông Rodriguez còn nói rằng đã có 1.450 người chết và 3.150 người bị thương.
Trong khi đó, hôm 28.6 có một tin vui khi các đội cứu hộ kéo ra được hai cha con còn sống sau 4 ngày bị chôn vùi dưới một tòa nhà bị sập ở bang La Guaira. Bang La Guaira là khu vực bị ảnh hưởng nặng nhất.
Đó là một cảnh tượng mang lại hy vọng cho các nhân viên cứu hộ Pháp và Mỹ đang hoạt động trong khu vực khi họ chạy đua với thời gian để tìm kiếm thêm những người sống sót. Trước đó, chính phủ Venezuela thông báo tính đến tối 27.6 đã có ít nhất 33 người đã được cứu sống, trong đó có một số trẻ em.
Tuy nhiên, AFP đưa tin hàng chục ngàn người được cho là vẫn còn mất tích, làm dấy lên lo ngại rằng thời gian tìm kiếm người sống sót đang cạn dần. Các chuyên gia cho hay 72 giờ đầu tiên sau thảm họa thiên nhiên là khoảng thời gian ngắn ngủi để cứu người sống sót. Sau đó, việc tìm kiếm thường chuyển sang tìm kiếm thi thể.
Tổng thống lâm thời Venezuela Delcy Rodriguez hôm 28.6 đã ca ngợi lực lượng cứu hộ vì vẫn đang tìm thấy những người sống sót trong đống đổ nát. "Hôm nay, chúng ta đã cứu được những người vẫn còn sống, nên những nỗ lực này sẽ tiếp diễn. Chúng ta luôn giữ vững hy vọng", bà Rodriguez nhấn mạnh.
Tại khu phố San Bernardino ở thủ đô Caracas, các tình nguyện viên đã trèo qua một tòa nhà bị sập, sử dụng máy khoan để phá vỡ bê tông và tạo thành các hàng để dọn dẹp đống đổ nát bằng tay. Còn tại Chacao, một khu vực khác của thủ đô, những màn hình điện tử lớn trên một tòa nhà thường dùng để quảng cáo đang chiếu hình ảnh những người mất tích nhằm giúp tìm kiếm họ.
Máy bay trực thăng của Mỹ đã vận chuyển hàng viện trợ, và thêm 230 binh sĩ Mỹ đang đến Venezuela để giúp mở rộng năng lực sân bay và mở lại một cảng biển quan trọng nhằm thúc đẩy các nỗ lực cứu trợ, theo AFP dẫn thông báo hôm 28.6 từ Bộ Tư lệnh miền Nam Mỹ. Nước này trước đó đã cử một đội ứng phó thảm họa gồm 250 người.
Tổng thống lâm thời Rodriguez cho hay 24 quốc gia đã gửi 521 tấn hàng cứu trợ, 86 đơn vị có chó được huấn luyện để tìm kiếm người bị mắc kẹt dưới đống đổ nát, và hơn 2.700 nhân viên tìm kiếm và cứu hộ.
