Mỹ và Iran ngày 17/6 ký bản ghi nhớ gồm 14 điểm, kỳ vọng mở ra lộ trình chấm dứt cuộc xung đột kéo dài gần 4 tháng. Tuy nhiên, chỉ hơn một tuần sau, nỗ lực ngoại giao đã gặp trở ngại lớn, khi những bất đồng liên quan đến quyền kiểm soát eo biển Hormuz đã châm ngòi cho các cuộc tấn công ăn miếng trả miếng giữa hai bên.
Quân đội Mỹ ngày 26/6 không kích nhiều mục tiêu ven biển Iran để trả đũa vụ tàu hàng Ever Lovely bị tấn công khi di chuyển qua Hormuz. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) sau đó tuyên bố “tập kích các vị trí quân đội Mỹ trong khu vực” để trả đũa. Vòng lặp ăn miếng trả miếng này tiếp diễn vào ngày 27 và 28/6.
Hai bên đều cáo buộc đối phương vi phạm bản ghi nhớ, trong đó có điều 5 về eo biển Hormuz. Đây là vấn đề nhạy cảm, nhưng nội dung của điều khoản lại được xây dựng theo hướng khái quát, tạo điều kiện để cả Washington và Tehran chấp nhận ký, nhưng hệ quả là hai bên lại có cách diễn giải rất khác nhau.
“Bản ghi nhớ được xây dựng theo hướng mơ hồ có chủ ý với hai vấn đề phức tạp nhất là lệnh ngừng bắn tại Lebanon và eo biển Hormuz”, Patrick Wintour, cây viết về ngoại giao của Guardian, nói, thêm rằng mục tiêu của sự mơ hồ đó là để hai bên có thời gian xây dựng lòng tin. “Giờ đây, thỏa thuận đối mặt nguy cơ sụp đổ vì điều này”.
Điều 5 của thỏa thuận nêu rằng sau khi bản ghi nhớ có hiệu lực, Iran cam kết tạo điều kiện để các tàu thương mại đi lại an toàn và miễn phí qua tuyến vịnh Ba Tư – biển Oman trong vòng 60 ngày.
Tehran sẽ ngay lập tức khôi phục hoạt động hàng hải, đồng thời tiến hành rà phá thủy lôi và loại bỏ các trở ngại kỹ thuật, quân sự trong thời hạn 30 ngày. Iran cũng sẽ phối hợp với Oman và các quốc gia ven vịnh Ba Tư để xây dựng cơ chế quản lý và cung cấp dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz trong tương lai, trên cơ sở luật pháp quốc tế và quyền chủ quyền của các quốc gia ven bờ.
Đây là điều khoản được kỳ vọng tạo nền tảng khôi phục một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới sau nhiều tháng gián đoạn vì xung đột. Tuy nhiên, văn bản không xác định rõ thế nào là “nỗ lực bảo đảm”, không quy định cụ thể cơ chế quản lý tương lai của eo biển, cũng không đề cập vai trò của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) hay việc phân chia các tuyến hàng hải qua Hormuz.
Khoảng trống này nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh cãi. Theo cách hiểu của Iran, điều 5 trao cho Tehran vai trò chủ đạo trong việc điều phối hoạt động của tàu thuyền tại eo biển Hormuz.
“Eo biển Hormuz vẫn nằm hoàn toàn dưới sự giám sát và quản lý của Iran trong 30 ngày tới. Sau khi mọi trở ngại được dỡ bỏ, toàn bộ năng lực hoạt động của tuyến đường thủy này sẽ được khôi phục. Đó là mục tiêu mà chúng tôi đang hướng tới”, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói ngày 28/6.
Ông Araghchi khẳng định trách nhiệm này “thuộc về Iran, không có bất kỳ quốc gia nào khác tham gia”.
“Điều đó đã được quy định rất rõ trong bản ghi nhớ. Mọi sự can thiệp hay hành động đơn phương nào cũng sẽ chỉ khiến tình hình thêm căng thẳng và làm chậm quá trình mở cửa trở lại eo biển”, quan chức Iran cảnh báo.
Từ cách diễn giải này, Iran phản đối việc Mỹ phối hợp với Oman và IMO thiết lập lộ trình mới nằm hoàn toàn trong lãnh hải của Oman để các tàu hàng, tàu dầu có thể đi qua Hormuz. IRGC sau đó tuyên bố chỉ tuyến hàng hải phía bắc đi qua lãnh hải Iran mới được phép sử dụng.
Hai tàu thương mại Ever Lovely, treo cờ Singapore, và Kiku, treo cờ Panama, đều bị tấn công khi di chuyển ven bờ biển Oman theo hải trình mới. Mỹ cáo buộc Iran là thủ phạm, trong khi IRGC không đề cập các vụ tấn công, mà cảnh báo sẽ triển khai biện pháp kiểm soát Hormuz và chỉ đảm bảo an toàn cho tàu lưu thông dọc bờ biển Iran.
Farzan Sabet, chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Geneva, Thụy Sĩ, nhận định giới lãnh đạo Iran có thể cho rằng việc thiết lập tuyến hàng hải mới ven bờ biển Oman đồng nghĩa họ nguy cơ mất dần quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển và phải hành động.
Trong khi đó, Mỹ coi điều 5 chủ yếu nhằm bảo đảm quyền tự do lưu thông của tàu thương mại và khôi phục hoạt động hàng hải bình thường, từ đó ổn định thị trường năng lượng toàn cầu và ngăn Iran sử dụng tuyến hàng hải làm công cụ gây sức ép trong tương lai.
Phó tổng thống JD Vance tuyên bố Mỹ đã tuân thủ thỏa thuận ngừng bắn, đồng thời nhấn mạnh “bạo lực sẽ bị đáp trả bằng bạo lực”.
“Sự khác biệt này giải thích vì sao Iran liên tiếp tấn công tàu thuyền và Mỹ cũng nhanh chóng đáp trả”, theo Wolfgang Pusztai, chuyên gia quốc phòng tại Vienna, Áo, nói với Al Jazeera.
Ali Vaez, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), cho rằng tranh cãi liên quan đến điều 5 phản ánh cách Washington và Tehran nhìn nhận vai trò của eo biển Hormuz trong giai đoạn hậu xung đột. Nếu các cuộc đàm phán tiếp tục, Iran xem quyền kiểm soát eo biển là công cụ hiệu quả nhất để buộc Mỹ đưa ra các nhượng bộ về trừng phạt và chương trình hạt nhân.
“Trong kịch bản tốt nhất hay xấu nhất, họ đều cần đòn bẩy này”, theo ông Vaez.
Bất đồng không chỉ xuất hiện tại Hormuz. Cách diễn đạt trong bản ghi nhớ còn khiến hai bên đưa ra cách hiểu khác nhau về cơ chế ngừng bắn tại Lebanon. Văn bản không nói rõ bên nào hành động trước, cũng không xác định cụ thể cơ chế bảo đảm an ninh hay cách xử lý các cuộc tấn công xuyên biên giới.
Với Iran, bản ghi nhớ đồng nghĩa với việc Israel chấm dứt chiến dịch ở Lebanon, ngừng các cuộc tấn công nhằm vào những mục tiêu bị cho là liên quan đến Hezbollah và tôn trọng chủ quyền nước láng giềng. Nhưng với Mỹ, trọng tâm lại nằm ở việc Hezbollah phải kiềm chế hỏa lực, chấm dứt các đợt phóng rocket và không tiếp tục mở rộng xung đột sang biên giới phía bắc Israel.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 27/6 tỏ ra mất kiên nhẫn với Iran, cho rằng Tehran “có thể chưa bao giờ rút ra được bài học”. Theo ông Trump, Mỹ có khả năng sẽ không còn “nhân nhượng”, thay vào đó “buộc phải dùng biện pháp quân sự để hoàn thành công việc”. “Nếu điều đó xảy ra, Cộng hòa Hồi giáo Iran sẽ không còn tồn tại nữa”, ông viết.
Trong khi đó, IRGC cảnh báo việc vi phạm lệnh ngừng bắn là “trái với điều khoản đầu tiên của thỏa thuận Islamabad”, nguy cơ dẫn đến đình trệ hoàn toàn mọi cuộc đàm phán đang diễn ra.
Dù căng thẳng leo thang với các đòn đáp trả qua lại, các chuyên gia đều cho rằng cả Mỹ và Iran vẫn có động lực duy trì tiến trình đàm phán, ngăn xung đột tổng lực tái diễn.
Với Mỹ, chiến sự kéo dài sẽ tiếp tục tạo sức ép lên thị trường năng lượng và làm gia tăng chiến phí. Trong khi đó, Iran có nhiều lợi ích hơn nếu được nới lỏng trừng phạt, khôi phục xuất khẩu dầu và giải phóng hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa.
“Quy mô của các đòn đáp trả từ phía Iran cũng như các cuộc tấn công của Mỹ cho thấy cả hai bên đều không muốn đẩy xung đột leo thang toàn diện. Vì vậy, theo tôi, vẫn còn cơ hội để đạt được một giải pháp hòa bình cho vấn đề”, ông Pusztai nói.
Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng mỗi đợt bùng phát bạo lực đều buộc các nhà đàm phán phải tập trung xử lý những tranh cãi phát sinh thay vì thúc đẩy nội dung cốt lõi như chương trình hạt nhân và lộ trình bình thường hóa quan hệ.
“Họ phải liên tục tìm cách giải quyết những câu hỏi như phải làm gì với vấn đề này, xử lý vấn đề kia ra sao. Đó không phải là dấu hiệu tích cực cho vòng đàm phán dự kiến diễn ra trong 60 ngày”, theo ông Sabet.
Hãng thông tấn AFP dẫn lời thành viên nội các Mỹ cho biết đã có nổ súng khi diễn ra tiệc chiêu đãi phóng viên chuyên trách Nhà Trắng tại khách sạn Washington Hilton tối 25/4 (sáng 26/4 giờ Hà Nội). Video đăng trên mạng xã hội cho thấy ông Trump được mật vụ sơ tán khỏi sự kiện sau khi xuất hiện những âm thanh lớn.
Ông Trump, bà Melania, Phó tổng thống JD Vance và các thành viên nội các khác được sơ tán và đều an toàn. Cảnh sát đã phong tỏa khách sạn này và trực thăng di chuyển ở phía trên.
Hiện tại, thông tin về diễn biến sự việc chưa rõ ràng. Các nguồn tin nói với Fox News rằng một người cầm súng đã tìm cách vượt qua vòng kiểm tra an ninh, song bị mật vụ Mỹ chặn lại trước khi vào được hội trường tiệc.
"Quả là một buổi tối ở Washington. Mật vụ và lực lượng hành pháp đã làm việc xuất sắc, khi hành động nhanh chóng và dũng cảm. Kẻ nổ súng đã bị bắt và tôi đã đề nghị để chương trình tiếp tục, song sẽ hoàn toàn làm theo hướng dẫn của lực lượng hành pháp", ông Trump sau đó viết trên mạng xã hội. "Họ sẽ sớm đưa ra quyết định. Dù quyết định đó là gì, buổi tối hôm nay sẽ rất khác so với kế hoạch và chúng tôi sẽ phải làm lại lần nữa".
Tiệc tối dành cho phóng viên chuyên trách Nhà Trắng là sự kiện thường niên do Hiệp hội Phóng viên Nhà Trắng (WHCA) tổ chức, diễn ra lần đầu vào năm 1921. Sự kiện năm nay có khoảng 2.600 người tham gia.
Đây là lần đầu tiên ông Trump dự tiệc sau hơn một thập kỷ, cũng là lần đầu tiên với tư cách tổng thống. Mỗi năm WHCA đều mời tổng thống đương nhiệm dự tiệc nhưng ông Trump đã từ chối vào những năm trước đó.
Phát biểu khi tham dự hội nghị thượng đỉnh G7 ở Pháp hôm 16/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết giao tranh giữa Israel và nhóm vũ trang Hezbollah do Iran hậu thuẫn tại Lebanon đã kéo dài quá lâu, cũng như "quá nhiều người" đã chết.
Ông Trump cho rằng chiến thuật của Israel không hiệu quả và chậm chạp, khiến chiến sự tại Lebanon kéo dài, gây ảnh hưởng tiêu cực đến thỏa thuận giữa Mỹ và Iran.
"Tôi đã đề xuất với Israel rằng hãy để Syria lo liệu vấn đề Hezbollah", ông Trump nói. "Tôi nghĩ họ sẽ làm tốt hơn".
Tổng thống Trump hồi tháng 6 từng nêu ý tưởng để Syria cử lực lượng tham chiến ở Lebanon nhằm đối phó Hezbollah. Tuy nhiên, đề xuất của ông nhanh chóng vấp phải sự hoài nghi từ các chuyên gia, bởi những rào cản lịch sử, chính trị và an ninh còn rất lớn tại khu vực.
"Đây là ý tưởng không khả thi", Michael Young, chuyên gia về Lebanon tại Trung tâm Carnegie Trung Đông, nói với CNN. "Yếu tố tôn giáo trong vấn đề này cực kỳ nguy hiểm, có thể chia rẽ Lebanon và dẫn đến một thảm họa. Syria sẽ mắc sai lầm lớn nếu làm như vậy".
Một trong những trở ngại lớn nhất đối với ý tưởng của ông Trump nằm ở lịch sử quan hệ Syria - Lebanon. Năm 1976, Syria triển khai quân đội tới quốc gia láng giềng với danh nghĩa gìn giữ hòa bình trong cuộc nội chiến Lebanon. Sau khi xung đột kết thúc, lực lượng Syria vẫn hiện diện ở Lebanon và chi phối chính trường Beirut.
Trong giai đoạn này, hàng nghìn người Lebanon đã mất tích và thiệt mạng, để lại sự ngờ vực sâu sắc của người Lebanon đối với Syria và khiến quan hệ giữa hai bên trở nên phức tạp. Quân đội Syria chỉ rút quân năm 2005, khi thủ tướng Lebanon Rafik Hariri bị ám sát dẫn đến hàng loạt cuộc biểu tình lớn tại nước này.
Vì vậy, bất kỳ đề xuất nào liên quan tới việc quân đội Syria quay trở lại Lebanon đều lập tức gợi lại những ký ức nhạy cảm, theo Vanessa Ghanem, biên tập viên về Trung Đông tại The National.
Ngoài yếu tố lịch sử, một hệ lụy tiềm ẩn khác từ việc Syria triển khai lực lượng đối phó Hezbollah là tác động đối với cấu trúc chính trị mong manh của Lebanon, vốn dựa trên sự cân bằng giữa nhiều cộng đồng tôn giáo khác nhau như Hồi giáo, Cơ đốc giáo.
Chính quyền hiện tại ở Syria, do Tổng thống Ahmed al-Sharaa đứng đầu, có nguồn gốc từ lực lượng Hồi giáo dòng Sunni. Phe này hồi tháng 12/2024 lật đổ chính quyền ông Bashar al-Assad vốn được Hezbollah hậu thuẫn.
Hezbollah là thế lực có ảnh hưởng lớn trong cộng đồng Hồi giáo dòng Shiite tại Lebanon. Nhóm thành lập năm 1982, khi Lebanon còn chìm trong nội chiến, và dần vươn lên, được đánh giá là mạnh hơn cả quân đội chính quy. Trong khi đó, nội bộ cộng đồng Hồi giáo dòng Sunni và Cơ đốc giáo ở Lebanon còn nhiều rạn nứt về quyền lực.
Do đó, chuyên gia Young cảnh báo việc Syria triển khai quân tấn công Hezbollah có thể ảnh hưởng đến cán cân chính trị ở Lebanon, nguy cơ châm ngòi một cuộc nội chiến như từng xảy ra trong quá khứ.
Bên cạnh những lo ngại từ Lebanon, bản thân Syria cũng chưa sẵn lòng tham gia sâu hơn vào cuộc đối đầu với Hezbollah. Sau khi lên nắm quyền, ông Sharaa từng thừa nhận chính quyền mới có đủ lý do để trả đũa Hezbollah "vì những gì họ đã làm ở Syria trong nhiều năm qua".
"Nhưng tôi quyết định không đi theo hướng ấy. Đây là một bãi mìn và chỉ một bước đi sai lầm cũng có thể khiến tình hình bùng nổ", ông Sharaa nói.
Lập trường này phần nào phản ánh những ưu tiên hiện nay của Damascus. Sau hơn một thập kỷ nội chiến, Syria đang tập trung vào quá trình tái thiết kinh tế và khôi phục bộ máy nhà nước. Chính quyền mới cũng phải xử lý nhiều thách thức an ninh trong nước, khi tình hình tại một số khu vực vẫn chưa hoàn toàn ổn định.
Nguồn tin thân cận Hezbollah tại quốc hội Lebanon cho biết Damascus đã cam kết với Beirut rằng Syria không tìm kiếm xung đột với bất kỳ cộng đồng hay phe phái nào tại nước láng giềng. Nguồn tin cũng nhấn mạnh tầm ảnh hưởng của Thổ Nhĩ Kỳ với Syria, quốc gia được xem là một trong những đối tác quan trọng nhất của chính quyền ông Sharaa.
"Thổ Nhĩ Kỳ không có lợi ích trong việc thúc đẩy một cuộc đối đầu như vậy, khi nước này vẫn đang có quan hệ tốt với Iran và khu vực vẫn đang chịu tác động từ các cuộc xung đột kéo dài", người này nói.
Một số quan chức Mỹ cho rằng thay vì triển khai quân đối đầu với Hezbollah, Syria có thể hỗ trợ bằng cách tăng cường kiểm soát khu vực biên giới giữa nước này với Lebanon, từ đó chặn dòng tiếp vận từ Iran cho Hezbollah. Theo họ, việc cắt đứt nguồn hỗ trợ cho Hezbollah từ bên ngoài "sẽ rất hữu ích cho quân đội Lebanon và cuối cùng là cho Israel".
Ý tưởng "dùng Syria đánh Hezbollah" của ông Trump cũng vấp phải sự phản đối từ chính trường Mỹ. Nghị sĩ Dân chủ Richard Blumenthal, thành viên Ủy ban Quân vụ Thượng viện Mỹ, gọi đây là "đề xuất hoàn toàn phi lý". Theo ông Blumenthal, giải pháp phù hợp hơn là tăng cường năng lực cho nhà nước Lebanon.
Cho đến nay, chính phủ Lebanon vẫn chưa có biện pháp hiệu quả để kiềm chế Hezbollah. Nhóm từ chối giải giáp sau khi nội chiến kết thúc năm 1990 và cảnh báo mọi nỗ lực nhằm gây sức ép về vấn đề này có thể châm ngòi xung đột.
"Điều quan trọng là cung cấp cho chính phủ Lebanon những công cụ và sự hỗ trợ cần thiết", ông Blumenthal nói, đồng thời nhấn mạnh rằng Israel sẽ không giao phó an ninh của họ cho Syria hay bất kỳ quốc gia nào khác.
Chính quyền Thủ tướng Benjamin Netanyahu chưa bình luận về thông tin, nhưng một số quan chức Israel đã bày tỏ hoài nghi với ý tưởng mà ông Trump nêu ra.
"Không rõ ông Trump muốn nói gì", một quan chức Israel trả lời Ynet News. "Syria sẽ không can thiệp vào Lebanon để đối phó Hezbollah vì điều đó nằm ngoài khả năng của họ. Điều duy nhất Syria có thể làm là ngăn chặn các tuyến vận chuyển vũ khí từ Iran vào Lebanon".
Khi Thủ tướng Đức Friedrich Merz tặng Tổng thống Mỹ Donald Trump chiếc áo bóng đá mang số 47 vào ngày 16/6, đó là kiểu cử chỉ mà một nhà lãnh đạo nước ngoài có thể đã làm trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Trump - một hành động mang tính thân mật và dường như được tính toán để làm hài lòng ông chủ Nhà Trắng.
Nhưng lần này, Thủ tướng Đức đã làm điều đó sau một giai đoạn căng thẳng, khi ông và các nhà lãnh đạo châu Âu khác lên án cuộc chiến của Mỹ tại Iran, khiến Tổng thống Trump tuyên bố rằng Washington sẽ rút một phần binh sĩ khỏi châu Âu.
Liên minh giữa châu Âu và Mỹ có thể vẫn trong tình trạng sóng gió, nhưng trong ngày làm việc chính thức đầu tiên của hội nghị thượng đỉnh G7 tại Pháp, các nhà lãnh đạo cho thấy họ vẫn sẵn sàng cư xử lịch thiệp với ông Trump.
Bất chấp những va chạm gay gắt trong năm qua, các nhà lãnh đạo châu Âu dường như đã đi đến kết luận rằng cách tốt nhất để ứng phó với một vị tổng thống khó đoán là tìm cách tranh thủ ông, đặc biệt khi họ vẫn hy vọng có thể hợp tác với Mỹ trong các vấn đề nan giải như cuộc chiến ở Ukraine.
“Chúng ta cùng một đội”, Thủ tướng Đức viết trên mạng xã hội khi nói về Tổng thống Mỹ, đồng thời gửi lời chúc mừng sinh nhật muộn lần thứ 80 tới ông Trump.
Những lời lẽ hòa giải như vậy dường như khó xảy ra chỉ một tuần trước, khi sự chia rẽ giữa châu Âu và Mỹ về vấn đề Iran còn rất sâu sắc, cùng với đó là những lời đe dọa của Tổng thống Trump về việc sáp nhập Greenland, vùng lãnh thổ tự trị của Đan Mạch, và việc ông thường xuyên chỉ trích các nhà lãnh đạo trung dung của châu Âu.
Tất cả những điều này đã khiến một số nhà lãnh đạo châu Âu tin rằng Mỹ không còn là đồng minh của họ, thậm chí trong một số trường hợp còn bị xem là một mối đe dọa.
Tuy nhiên, giờ đây, khi Tổng thống Trump phác thảo những nội dung chính của một thỏa thuận hòa bình với Iran, các nhà lãnh đạo châu Âu đã quay trở lại tìm cách lấy lòng ông.
“Đó chính là cách ngoại giao mang lại kết quả”, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen phát biểu khi chúc mừng Tổng thống Trump về khuôn khổ thỏa thuận với Iran.
Bà von der Leyen cho rằng thỏa thuận sẽ giúp mở lại eo biển Hormuz, kéo giá dầu xuống thấp hơn và thậm chí có thể cuối cùng chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran.
“Hiện nay, phần lớn các nước châu Âu đều thừa nhận rằng họ không thể chờ đợi cho đến khi ông Trump mãn nhiệm và rằng mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương đã thay đổi một cách cơ bản”, Jeremy Shapiro, Giám đốc tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR), một tổ chức nghiên cứu có văn phòng tại Berlin và London, nhận định.
“Nhưng tất nhiên, sự rạn nứt này không mang lại cho châu Âu một kế hoạch thay thế nào khác. Vì vậy, họ phải cư xử mềm mỏng với ông Trump”, chuyên gia Shapiro nói thêm.
