Giữa bối cảnh Mỹ đang bị phân tâm bởi vấn đề Iran, châu Âu đang nghiêm túc cân nhắc khả năng đối thoại với Moscow về việc chấm dứt cuộc chiến tại Ukraine.
Tuy nhiên, trước khi tính đến chuyện ngồi lại với Điện Kremlin, các bên ủng hộ Kiev tại châu Âu trước hết đang tìm cách quyết định xem họ muốn thảo luận điều gì với Tổng thống Nga Vladimir Putin và ai có thể là người đại diện cho họ.
Việc cố gắng phác thảo rõ ràng hơn các mục tiêu đó và xác định liệu việc đối thoại với Nga vào lúc này có thực sự khả thi hay không là nội dung hàng đầu trong chương trình nghị sự tại cuộc họp của các Bộ trưởng Ngoại giao Liên minh châu Âu (EU) ở Cộng hòa Síp vào ngày 28/5.
“Trước khi đối thoại với Nga, chúng ta nên thống nhất và thảo luận với nhau về những gì chúng ta muốn nói với họ”, Đại diện cấp cao về chính sách đối ngoại của EU Kaja Kallas phát biểu.
Các cuộc tranh luận về việc tái gắn kết với Moscow ngày càng trở nên gay gắt hơn khi những nỗ lực của Mỹ nhằm chấm dứt cuộc chiến Nga – Ukraine đình trệ, và Tổng thống Mỹ Donald Trump dồn sự chú ý cho vấn đề Iran.
Ukraine đang thúc đẩy châu Âu, bên vốn bị Washington gạt ra ngoài lề cho đến nay, bước lên và đóng một vai trò lớn hơn.
“Châu Âu phải tham gia vào các cuộc đàm phán. Điều quan trọng là châu Âu phải có tiếng nói và sự hiện diện mạnh mẽ trong tiến trình này, và việc xác định ai sẽ đại diện cụ thể cho châu Âu là điều rất xứng đáng”, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky viết hồi tháng 5.
Ở phía ngược lại, ông Putin dường như cũng để ngỏ cánh cửa, ngay cả khi gợi ý của ông về việc đồng minh lâu năm của mình, cựu Thủ tướng Đức Gerhard Schroeder, có thể đại diện cho châu Âu đã bị từ chối thẳng thừng.
Tìm kiếm người đại diện và những “lằn ranh đỏ”
Những đồn đoán về các đặc phái viên tiềm năng khác đã gia tăng. Một cựu lãnh đạo khác của Đức là bà Angela Merkel đã dập tắt những đồn đoán rằng bà có thể phù hợp với vai trò này.
Hiện có sự thận trọng ở châu Âu về việc đối thoại với Nga sau nhiều năm căng thẳng kể từ cuộc tấn công quy mô toàn diện vào Ukraine năm 2022.
Bà Kallas, cựu Thủ tướng có lập trường cứng rắn của Estonia, đã thúc đẩy trong nhiều tháng qua việc thiết lập một loạt lằn ranh đỏ, nhằm ràng buộc các quốc gia lại với nhau và tránh để Moscow khai thác bất kỳ kẽ hở nào.
Trong số đó bao gồm việc thắt chặt điều kiện phải có một lệnh ngừng bắn trước khi các cuộc đàm phán diễn ra, từ chối công nhận quyền kiểm soát của Nga đối với các vùng lãnh thổ ở Ukraine, và đảm bảo Moscow phải chịu trách nhiệm về các hành động của mình.
Các quan chức EU cho biết Ngoại trưởng Ukraine hồi tháng 5 đã đưa ra ý tưởng rằng châu Âu có thể giúp môi giới một lệnh ngừng bắn đối với các cuộc tấn công nhắm vào cơ sở hạ tầng trọng yếu, chẳng hạn như các sân bay.
Tuy nhiên, châu Âu vẫn có sự do dự trong việc tiếp quản vai trò trung gian hòa giải trung lập từ Washington.
Một nhà ngoại giao EU giấu tên chia sẻ: “Thật khó để thấy EU có thể trở thành một bên trung gian hay môi giới trong các cuộc đàm phán và thay thế vị trí của Mỹ như thế nào, nếu xét đến việc chúng ta đã ủng hộ Ukraine nhiều đến mức nào”.
Các nhà ngoại giao cho biết các cuộc thảo luận tại Síp dự kiến sẽ không đưa ra một lập trường dứt khoát của EU hoặc tìm ra một cái tên cụ thể để đối thoại với ông Putin.
Một vài nhà ngoại giao nhận định rằng nếu không thể tìm thấy người đại diện trong số các quan chức cấp cao của EU, thì đó nên là một nguyên thủ quốc gia từ một trong 27 nước thành viên của khối.
Một cái tên được gợi ý là Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, người đã xây dựng được mối quan hệ tốt đẹp với Tổng thống Mỹ Donald Trump trên sân golf và cũng đã bày tỏ sự quan tâm đến vai trò này.
Trạm Thiên Cung hiện có cấu trúc hình chữ T, gồm 3 module được phóng lên quỹ đạo từ năm 2021 đến 2022. Theo kế hoạch mới, Trung Quốc dự kiến sẽ nâng số module của trạm không gian lên 6 để đáp ứng nhu cầu nghiên cứu gia tăng và tiếp nhận thêm số phi hành đoàn đến trạm, theo Space.com hôm 27.6.
"Việc mở rộng vốn nằm trong kế hoạch ban đầu", Tân Hoa xã dẫn lời ông Qian Hang, nhà nghiên cứu của Tập đoàn Khoa học và Công nghệ Hàng không Vũ trụ Trung Quốc (CASC).
Cũng theo Tân Hoa xã, giai đoạn đầu của việc mở rộng sẽ chứng kiến vụ phóng module đa năng trọng lượng 20 tấn. Module này sẽ được kết nối với module lõi là Thiên Hòa.
Các cổng kết nối bổ sung đến từ số module mới sẽ cho phép trạm Thiên Cung đón thêm nhiều tàu vũ trụ và tăng tính linh hoạt trong quá trình vận hành.
Bên cạnh đó, Trung Quốc đang phát triển các phương án vận tải hàng hóa chi phí thấp cho trạm, trong khi tàu vũ trụ có người lái thế hệ mới Mộng Châu có thể chở theo 7 phi hành gia lên quỹ đạo. Hiện tàu Thần Châu, phương tiện đang được dùng để đưa các phi hành gia lên trạm, chỉ có sức chứa tối đa 3 người.
Tuy nhiên, trước khi module mới được phóng, Trung Quốc trước hết sẽ đưa kính thiên văn Tuần Thiên lên trạm vào năm 2027. Đây là kính viễn vọng có kích thước cỡ xe buýt, với mặt gương chính đường kính 2 m, nhỏ hơn kính Hubble của Cơ quan Hàng không Vũ trụ Mỹ (NASA).
Kế hoạch mở rộng trạm Thiên Cung được công bố trong bối cảnh NASA đang chuẩn bị cho quá trình kết thúc hoạt động của ISS.
NASA trong vài năm nữa sẽ phóng Phương tiện Hạ quỹ đạo của Mỹ (USDV) do SpaceX phát triển và kéo ISS vào khí quyển bên trên Thái Bình Dương. Việc hạ quỹ đạo ISS được dự kiến thực hiện vào cuối năm 2030 hoặc đầu năm 2031.
Trong lúc Mỹ vẫn chưa quyết định phương án xây dựng các trạm vũ trụ thương mại nhằm thay thế ISS sau khi trạm này về hưu, Trung Quốc trong thời gian đó có thể đã sở hữu tiền đồn không gian lớn nhất trên quỹ đạo với trạm Thiên Cung.
Theo tuyên bố ngày 19-6, Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki cho biết quyết định được đưa ra sau khi ông Zelensky chấp thuận đặt tên một đơn vị thuộc Lực lượng Vũ trang Ukraine là "Những anh hùng của UPA" (Quân đội Nổi dậy Ukraine).
Đây là lực lượng dân tộc chủ nghĩa mà nhiều người Ukraine xem là biểu tượng đấu tranh giành độc lập khỏi Matxcơva, nhưng tại Ba Lan lực lượng đó lại gắn liền với ký ức đau thương về các vụ thảm sát người Ba Lan trong Thế chiến 2.
"Sự thật lịch sử không phải và không bao giờ có thể trở thành một quân bài mặc cả. Tưởng nhớ các nạn nhân là nghĩa vụ đạo đức của nhà nước Ba Lan", ông Nawrocki nhấn mạnh, đồng thời cho biết Warsaw trước đó đã yêu cầu Kiev thay đổi quyết định nhưng không nhận được phản hồi tích cực.
Hãng tin Reuters cho biết Huân chương Đại bàng trắng là phần thưởng cao quý nhất của Ba Lan. Danh hiệu này được cựu Tổng thống Andrzej Duda trao cho ông Zelensky vào năm 2023, nhằm ghi nhận những đóng góp đối với quan hệ Ba Lan - Ukraine, cũng như những nỗ lực thúc đẩy dân chủ, hòa bình và an ninh tại châu Âu.
Động thái này được đánh giá là bước leo thang mới trong tranh cãi lịch sử kéo dài giữa hai nước láng giềng.
Trong giai đoạn 1943 - 1945, các đơn vị UPA bị cáo buộc sát hại khoảng 100.000 người Ba Lan tại vùng Volhynia, khu vực hiện thuộc Ukraine nhưng từng nằm trong lãnh thổ Ba Lan trước Thế chiến 2. Hàng nghìn người Ukraine cũng thiệt mạng trong các cuộc trả đũa sau đó.
Ukraine đã phản ứng mạnh mẽ trước quyết định của Warsaw. Ngoại trưởng Andrii Sybiha gọi đây là một "sai lầm chiến lược" và cho rằng "chỉ có Matxcơva được hưởng lợi" từ căng thẳng giữa hai đồng minh.
Ông cũng tuyên bố sẽ trả lại phần thưởng do Ba Lan trao tặng vào năm 2022, để phản đối quyết định mà ông mô tả là "vô căn cứ, bốc đồng và thiếu tôn trọng".
Trong khi đó Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk - đối thủ chính trị của ông Nawrocki - lên tiếng kêu gọi hai bên kiềm chế.
"Xung đột giữa Ba Lan và Ukraine chỉ khiến ông Putin hài lòng và làm các đồng minh của chúng ta lo ngại. Nhiệm vụ của Tổng thống Zelensky và Tổng thống Nawrocki là hạ nhiệt căng thẳng, chứ không phải đổ thêm dầu vào lửa. Chiến tuyến thực sự nằm ở nơi khác", ông viết trên mạng xã hội X.
Căng thẳng nổ ra vào thời điểm nhạy cảm, khi Ba Lan chuẩn bị đăng cai Hội nghị Tái thiết Ukraine tại thành phố cảng Gdansk vào ngày 25-6.
Sự kiện dự kiến quy tụ hàng nghìn quan chức và lãnh đạo doanh nghiệp quốc tế, nhằm thúc đẩy đầu tư vào Ukraine. Đến nay vẫn chưa rõ liệu ông Zelensky có tham dự hội nghị hay không.
Theo một quan chức Mỹ giấu tên chia sẻ với Hãng tin Reuters, hai tàu chở dầu xuất phát từ cảng Chabahar của Iran đã bị tàu chiến Mỹ liên lạc qua radio và yêu cầu quay trở lại. Chưa có thông tin liệu phía Mỹ có đưa ra thêm cảnh báo hay biện pháp cưỡng chế nào khác hay không.
Động thái này là một phần trong chiến dịch phong tỏa của Mỹ nhằm gây sức ép buộc Iran mở lại eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu.
Chính quyền ông Trump kỳ vọng biện pháp này sẽ khiến Tehran chấp nhận các điều kiện của Washington để chấm dứt cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động từ cuối tháng 2, trong đó có yêu cầu khôi phục lưu thông tại Hormuz.
Tuy nhiên các chuyên gia nhận định còn quá sớm để đánh giá mức độ hiệu quả của chiến dịch, khi các biện pháp mới chỉ được áp dụng từ ngày 13-4.
Bà Noam Raydan thuộc Viện Washington về chính sách khu vực Cận Đông cho biết dữ liệu theo dõi đã ghi nhận ít nhất một tàu chở dầu quay đầu sau khi lệnh phong tỏa có hiệu lực, nhưng lưu ý rằng nhiều tàu liên quan đến dầu Iran thường tắt tín hiệu, khiến việc đánh giá trở nên khó khăn.
"Chúng ta chưa thể biết điều này hiệu quả đến đâu. Đây mới chỉ là ngày thứ hai", bà nói.
Trước đó, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết chưa có tàu nào vượt qua được vòng phong tỏa kể từ khi chiến dịch bắt đầu vào sáng 14-4 (theo giờ địa phương), với sáu tàu thương mại đã phải quay đầu.
Về quy mô chiến dịch phong tỏa, quân đội Mỹ cho biết đã huy động hơn 10.000 binh sĩ, nhiều tàu chiến cùng hàng chục máy bay tham gia.
Washington khẳng định sẽ đảm bảo quyền tự do hàng hải tại eo biển Hormuz đối với các tàu không liên quan đến Iran, nhằm tránh làm gián đoạn hoàn toàn tuyến vận tải chiến lược này.
Lệnh phong tỏa toàn bộ giao thông đường biển "đi và đến các cảng của Iran" được công bố sau khi các cuộc đàm phán cuối tuần giữa Washington và Tehran tại Islamabad (Pakistan) đổ vỡ.
Theo giới phân tích, nếu biện pháp này thành công, chiến lược của ông Trump có thể làm suy yếu đáng kể đòn bẩy quan trọng nhất của Iran trong đàm phán, đồng thời mở lại tuyến vận tải huyết mạch cho thương mại toàn cầu.
Tuy nhiên lệnh phong tỏa cũng được xem là một hành động mang tính leo thang, có thể kích động các hành động trả đũa từ Iran và gây thêm sức ép lên lệnh ngừng bắn hai tuần vốn đã mong manh.
Dù các đợt không kích quy mô lớn của Mỹ đã làm suy yếu đáng kể năng lực quân sự của Iran, các nhà phân tích cho rằng Tehran vẫn là một thách thức khó lường, với bộ máy lãnh đạo ngày càng cứng rắn và kho dự trữ uranium làm giàu ở mức cao chưa bị kiểm soát hoàn toàn.
Trong bối cảnh đó, bà Raydan nhận định giai đoạn hiện nay có thể được xem là một phép thử đối với chiến lược của Washington.
