“Bây giờ tôi mà quay về thì dang dở”, Phương Nhi, 31 tuổi, sống tại bang Illinois, Mỹ nói.
Năm 2004, bà Tô Thị Hồng (mẹ Nhi) ở phường Phú Định, TP HCM được chị ruột bảo lãnh sang Mỹ định cư theo diện F4 (chị em ruột bảo lãnh nhau). Hồ sơ cho phép chồng và các con dưới 21 tuổi độc thân đi kèm. Lúc đó, gia đình có 6 thành viên, gồm vợ chồng bà Hồng và bốn người con, trong đó Phương Nhi là con út.
Sau 15 năm chờ đợi, năm 2019 hồ sơ của bà Hồng được duyệt nhưng ba người con đã quá tuổi đi kèm. Vợ chồng bà và Phương Nhi, 24 tuổi (được tính dưới 21 tuổi nhờ Đạo luật CSPA cho phép trừ thời gian hồ sơ chờ phê duyệt) đủ điều kiện định cư.
Để đưa ba người con còn lại sang Mỹ, vợ chồng bà Hồng nộp hồ sơ diện F2B (con trên 21 tuổi chưa kết hôn của thường trú nhân). Họ dự kiến chờ 5 năm, nhưng đến nay hồ sơ vẫn chưa hoàn tất.
Tại Mỹ, vợ chồng bà Hồng không biết tiếng Anh để giao tiếp, không nghề nghiệp và thu nhập. Họ phụ thuộc hoàn toàn vào tiền từ Việt Nam gửi sang.
Ban đầu, bà Hồng thích không khí trong lành, yên tĩnh của nước Mỹ, nhưng sự hào hứng dần phai. Hàng ngày, bà đi bộ một vòng công viên rồi về nấu ăn, cuối tuần chờ con chở đi siêu thị châu Á. Chồng bà, ông Minh, nhiều lần học lái xe nhưng đều bỏ dở vì sợ tốc độ cao trên cao tốc. Không có bằng lái, ông ví mình như “người mất chân”. Nơi họ sống thưa dân và hiếm người Việt.
Cách đây bốn năm, người chị đứng đơn bảo lãnh qua đời vì ung thư khiến động lực ở lại Mỹ của vợ chồng bà Hồng không còn như trước. Cứ khoảng 6 tháng, họ lại bay về Việt Nam. Việc không ở Mỹ liên tục, ông bà không đủ điều kiện thi lấy quốc tịch.
Về phần Phương Nhi, sau khi bỏ dở chương trình thạc sĩ tại Việt Nam cô học lại bằng đại học chuyên ngành marketing trong hai năm để tìm việc. Sau giờ làm, cô chỉ xem phim, đọc truyện.
Ba anh chị của Nhi ở lại Việt Nam hơn 20 năm qua không dám kết hôn vì sợ ảnh hưởng đến việc xét duyệt hồ sơ định cư.
Nhớ Việt Nam, Phương Nhi muốn về nước. Nhưng cuối năm 2022, luật sư thông báo hồ sơ của ba anh chị em đã bước vào giai đoạn xử lý tại Trung tâm Thị thực Quốc gia (NVC). Cô tiếp tục ở lại Mỹ chờ đợi.
Tình cảnh của gia đình Nhi không hiếm gặp trên các hội nhóm của những người chuẩn bị di cư Mỹ. Dữ liệu năm 2025 của Sở Di trú và Nhập tịch Mỹ (USCIS) ghi nhận khoảng 2,4 triệu đơn I-130 (công dân hoặc thường trú nhân Mỹ bảo lãnh người thân sang định cư) đang chờ xét duyệt.
Nghiên cứu của Viện Cato (Mỹ) chỉ ra thời gian chờ trung bình cho các diện bảo lãnh gia đình tăng từ 4 năm 3 tháng (năm 1991) lên 8 năm 1 tháng (năm 2018). Trong đó, diện F4 có thời gian chờ lâu nhất, trung bình 14 năm 7 tháng. Chờ đợi khiến nhiều người bỏ lỡ các cột mốc quan trọng cuộc đời như học hành, kết hôn, sinh con, chăm sóc cha mẹ.
Ông José Latour, Luật sư trưởng của Văn phòng Luật di trú LatourLaw, trụ sở ở TP HCM, cho biết nhóm hồ sơ toàn cầu diện F4 hiện mới giải quyết đến các đơn nộp trước năm 2008.
“Trong nền văn hóa coi trọng gia đình như Việt Nam, sự chậm trễ này tạo ra áp lực lớn”, luật sư nói. Trong 33 năm hỗ trợ các gia đình chuẩn bị hồ sơ định cư Mỹ, ông từng chứng kiến nhiều người phải hoãn việc học của con, hoãn nghỉ hưu, đám cưới hay lễ tốt nghiệp. “Họ không biết mình nên chờ đợi cơ hội định cư hay từ bỏ để ổn định cuộc sống tại quê nhà”, ông José Latour nói.
Ông dẫn chứng trường hợp một người cha nộp hồ sơ diện F4, luôn giữ tâm thế sẵn sàng lên máy bay nên dừng mọi kế hoạch đầu tư dài hạn tại Việt Nam với hy vọng các con được sang Mỹ học tập. Khi con ông đã tốt nghiệp đại học, đi làm và quá 21 tuổi khi người cha được cấp thị thực và không còn đủ điều kiện đi cùng. Người con này rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan giữa việc chờ khiếu nại để giữ cơ hội định cư Mỹ hay kết hôn ở Việt Nam để ổn định cuộc sống và chấp nhận từ bỏ quyền lợi di trú.
Từ thực tế trên, đại diện LatourLaw khuyên các gia đình nên chủ động chuẩn bị kế hoạch học tập, nghề nghiệp và tài chính theo kịch bản thời gian chờ kéo dài, thay vì phụ thuộc vào mốc xét duyệt của cơ quan di trú.
Ông José Latour tin rằng Mỹ quy trình xử lý hồ sơ bảo lãnh gia đình của Mỹ sẽ hiệu quả hơn trong vài năm tới.
Emily Pitcher, 26 tuổi, sống tại Los Angeles, từng là nhân viên thiết kế nội dung tại Meta. Khi nhận email sa thải vào năm 2023, cô cho biết bản thân mất phương hướng vì trước đó luôn dùng công việc để định vị giá trị cá nhân.
Vì liên tục bị từ chối khi tìm việc mới, Pitcher chuyển sang phát triển game độc lập và làm nội dung trên mạng xã hội. Hiện cô hợp tác với một nhà phát hành để ra mắt trò chơi Lily's World XD vào cuối năm nay.
"Nếu có thể quay lại thời điểm mới bị sa thải, tôi sẽ nói với bản thân rằng mọi chuyện rồi sẽ ổn", cô nói.
Dưới đây là 5 bài học Pitcher đúc kết sau khi mất việc.
Tự tạo cơ hội
Khi mất việc, Pitcher lập danh sách các nhãn hàng muốn hợp tác và chủ động liên hệ. Việc này mang lại cho cô những hợp đồng tài trợ đầu tiên và kỹ năng thương lượng giá.
Cô cũng kể lại trải nghiệm bị sa thải trên nền tảng TikTok. Vài tháng sau, Pitcher làm video chia sẻ về tình trạng thiếu bạn bè và mất mục tiêu sống. Hôm sau, cô nhận khoảng 100 tin nhắn đồng cảm. Nhờ mạng lưới này, cô có thêm công việc lồng tiếng. "Tôi chưa từng nghĩ sẽ làm công việc này, nhưng hiện nó mang lại một nguồn thu nhập", Pitcher nói.
Pitcher cho biết cô dành nhiều thời gian ở trên giường và lo sợ sau khi mất việc. Những tin tức về làn sóng cắt giảm trong ngành công nghệ khiến cô nhận định cơ hội quay lại các tập đoàn lớn không nhiều. Theo Pitcher, dù có kinh nghiệm tại một hãng lớn, hàng nghìn người khác cũng có hồ sơ tương tự.
Khi không nhìn thấy cơ hội, Pitcher quyết định tự tạo lối đi riêng. Dù vậy, cô cho biết mình có lợi thế khi không gánh khoản vay mua nhà hay áp lực chăm sóc gia đình.
Học kỹ năng mới
Khi lên ý tưởng cho Lily's World XD, Pitcher chưa từng học lập trình. Sau biến cố công việc, cô nhờ bạn bè dạy kiến thức cơ bản và tự tìm tài liệu trên YouTube cùng các diễn đàn. Pitcher cho biết nếu không chủ động bổ sung kỹ năng mới, cô không thể biến bản vẽ thành sản phẩm hoàn chỉnh.
Không chờ đợi sự hoàn hảo
Pitcher quan sát thấy nhiều nhân sự cũ của Meta muốn khởi nghiệp nhưng cuối cùng vẫn quay lại làm thuê. Một nhà phát triển game khuyên Pitcher chia sẻ dự án ngay cả khi chưa hoàn thiện. Dù mới có vài bản thiết kế trên Figma và chưa biết viết code, cô vẫn đăng video giới thiệu ý tưởng.
Video này đạt vài triệu lượt xem. Phản hồi của người dùng giúp Pitcher tin vào dự án và có thêm dữ liệu để định hướng trò chơi. "Hãy bắt đầu trước khi bạn tự nghi ngờ bản thân", cô nói.
Tách bạch giá trị cá nhân và công ty
Việc làm ở một công ty thuộc danh sách Fortune 500 từng giúp Pitcher tự tin và cảm thấy được coi trọng. Khi mất việc, cô có giai đoạn rơi vào bế tắc. Sau này, cô gặp lại một nhân viên đang làm ở Meta. Khi nghe Pitcher kể về dự án game, người này cho biết anh muốn làm công việc bản thân hứng thú thay vì làm một phần trong guồng máy lớn.
Cuộc gặp giúp cô nhận định lại con đường đang đi. "Từ đó, tôi tin mình đang xây dựng nền tảng cho một tương lai lớn hơn", cô nói.
Hơn 22h ngày 1/4, anh Chu Văn Đạo, 34 tuổi, tài xế taxi công nghệ ở phường Võ Cường nhận cuốc xe đưa một nữ hành khách từ khu Phố Và đến Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bắc Ninh. Dọc đường, thấy khách ôm bụng quằn quại, mặt tái nhợt, nam tài xế chủ động dìu người này vào phòng cấp cứu ngay khi tới nơi.
Thấy khách chỉ có một mình, anh Đạo quyết định ở lại làm thủ tục nhập viện, đóng tiền tạm ứng viện phí và đẩy xe lăn đưa bệnh nhân đi xét nghiệm, siêu âm.
Gần 0h ngày 2/4, khi cô gái đã ổn định anh mới ra về. Trước lúc rời đi, nam tài xế để lại số điện thoại cho bác sĩ và bệnh nhân phòng trường hợp khẩn cấp.
"Thấy khách trong hoàn cảnh đó, tôi quyết định tắt ứng dụng và ở lại. Mất vài cuốc xe nhưng không thể bỏ mặc người ta lúc hoạn nạn", anh Đạo nói.
Nữ hành khách được anh giúp đỡ đêm hôm đó là chị Lê Thị Huyền Trang, quê Triệu Sơn, Thanh Hóa. Chị mới ra Bắc Ninh làm việc vào cuối tháng 3, chưa có bạn bè để nhờ cậy. Hôm đó chị cũng lo ảnh hưởng thu nhập của anh Đạo nên liên tục giục ra về. Nhưng nam tài xế quyết ở lại.
"Nhìn anh chạy đôn đáo làm thủ tục, đẩy xe đưa đi siêu âm, tôi rất xúc động", chị Trang kể. Lúc ra về anh Đạo còn không lấy tiền cước.
Sau hai ngày điều trị và được xuất viện, chị Trang đã liên lạc gửi lại số tiền viện phí anh đã nộp giúp đêm 1/4.
Video nam tài xế chạy làm thủ tục nhập viện cho một người không quen biết mà chị Trang đăng lên mạng xã hội đã thu hút hàng trăm nghìn lượt xem. "Việt Nam mình cứ ra đường là gặp người tốt", tài khoản An Nhi bình luận.
Anh Đạo, quê ở phường Đông Kinh, Lạng Sơn và mới chạy xe công nghệ được ba tháng, cho rằng hành động của mình chỉ là chuyện nhỏ. "Cùng cảnh ngộ đi làm xa quê, thấy họ cần nương tựa lúc nguy cấp nên tôi giúp thôi", anh nói.
Hôm 15/5, một đoàn ôtô hơn 10 chiếc cùng xe môtô phân khối lớn tiến vào làng Nong Phai, huyện Mueang, tỉnh Chaiyaphum. Bà Yupin Thadthai dẫn đầu đoàn rước dâu, trực tiếp chủ trì lễ cưới và mang sính lễ gồm 300.000 baht (khoảng 200 triệu đồng) cùng hai lượng vàng đến hỏi cô Onuma Janpeng làm vợ thứ hai cho chồng.
Bà Yupin và ông Wisanu Prangchaiyaphum đã chung sống hơn 20 năm, có một con. Họ kinh doanh thiết bị âm thanh và sở hữu một số tụ điểm giải trí.
Bà Yupin nói đã quen biết cô Onuma hơn 10 năm. Cả hai đều lớn lên trong hoàn cảnh thiếu thốn tình cảm. Bà đích thân làm chủ hôn để hợp thức hóa mối quan hệ, trao cho Onuma danh phận trước cộng đồng. "Gia đình thống nhất tổ chức hôn lễ công khai để tránh điều tiếng hay thiệt thòi cho người mới", bà Yupin nói.
Ông Wisanu cho biết gia đình ba người sẽ sống với nhau lâu dài, tài sản và tình cảm được chia đều. "Cơ ngơi này do chúng tôi cùng nhau gây dựng. Bí quyết chỉ là trao cho họ tình yêu và sự công bằng", ông nói.
Luật pháp Thái Lan bãi bỏ chế độ đa thê từ năm 1935 và chỉ công nhận hôn nhân một vợ một chồng. Bất kỳ cuộc kết hôn nào sau đó đều không có giá trị pháp lý. Dù vậy, việc có "vợ bé" vẫn thỉnh thoảng tồn tại qua các lễ nghi truyền thống. Trường hợp cô Onuma cũng chỉ được công nhận danh phận trong nội bộ gia đình, không được pháp luật bảo vệ quyền lợi.
Hình ảnh vợ cả dẫn đầu đoàn rước dâu lan truyền trên mạng xã hội Thái Lan. Một số người xem đây là chuyện khó tin, trong khi số khác ủng hộ sự cởi mở và thấu hiểu của gia đình ông Wisanu.
