Vào hôm 19/4, Mỹ đã thực hiện lời đe dọa đổ bộ và bắt giữ bất kỳ con tàu nào thách thức lệnh phong tỏa các cảng của Iran. Đoạn video do quân đội Mỹ công bố cho thấy một tàu khu trục tên lửa dẫn đường đã nổ súng vào tàu hàng Touska của Iran.
Sau khi con tàu bị vô hiệu hóa, lực lượng Thủy quân lục chiến Mỹ đã đu dây từ trực thăng xuống boong tàu.
Vụ việc xảy ra sau khi chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết họ kỳ vọng các cuộc đàm phán hòa bình với Iran sẽ được nối lại trong tuần này tại Islamabad, Pakistan. Trong khi đó, Iran đề nghị Mỹ ngay lập tức trả tự do cho con tàu và thủy thủ đoàn, đồng thời tuyên bố sẽ trả đũa.
Cuộc đối đầu giữa tàu chiến và tàu hàng
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết tàu khu trục tên lửa dẫn đường USS Spruance đã cảnh báo tàu Touska nhiều lần trong suốt 6 giờ đồng hồ. Trong thời gian đó tàu container này đang di chuyển tốc độ cao trên biển Ả Rập hướng về phía cảng Bandar Abbas của Iran.
Theo trang MarineTraffic.com, cảng ghé cuối cùng của Touska là cảng Klang, Malaysia, vào ngày 12/4. Trước đó, con tàu đã di chuyển qua lại giữa thành phố Chu Hải (Trung Quốc) và các cảng khác nhau của Iran.
Theo Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài của Bộ Tài chính Mỹ, con tàu thuộc sở hữu của Công ty Vận tải Mosakhar Darya có địa chỉ tại Tehran và đang chịu các lệnh trừng phạt.
Marine Traffic cho biết tàu Touska đã bị trừng phạt từ năm 2018, và tất cả các công ty chủ quản, quản lý kỹ thuật và thương mại của nó đều bị trừng phạt từ năm 2012.
Trong khi đó, USS Spruance là tàu khu trục tên lửa dẫn đường lớp Arleigh Burke của Hải quân Mỹ. Tàu được trang bị pháo hạm 127mm được thiết kế để chống lại tàu thuyền, máy bay và các mục tiêu trên đất liền.
Được triển khai lần đầu vào năm 1971, pháo Mark 45 có tầm bắn khoảng 24km với đạn thông thường. Hải quân cho biết đây là vũ khí hoàn toàn tự động, có thể bắn từ 16 đến 20 phát mỗi phút từ một ổ đạn 20 viên, sau đó thủy thủ đoàn dưới boong có thể nạp thêm đạn để tiếp tục sử dụng.
Con tàu còn mang theo nhiều loại vũ khí khác, bao gồm ngư lôi, tên lửa Tomahawk để tấn công mặt đất, tên lửa đánh chặn Standard để phòng thủ tên lửa đạn đạo và tên lửa Sea Sparrow để phòng không và đánh chặn tên lửa tầm ngắn.
Tàu Spruance có lượng giãn nước khoảng 9.000 tấn, dài hơn 150m và mang theo thủy thủ đoàn 329 người. Tàu gia nhập hạm đội vào năm 2011, hoạt động như một phần của nhóm tác chiến tàu sân bay USS Abraham Lincoln và có cảng nhà tại San Diego.
Hơn 6 giờ chặn bắt
CENTCOM cho biết tàu khu trục Mỹ đã bắn trúng tàu Touska bằng nhiều loạt đạn pháo. Video do Hải quân cung cấp cho thấy tàu chiến Mỹ đã bắn 3 phát vào tàu Touska sau khi cảnh báo thủy thủ đoàn sơ tán khỏi buồng máy.
Đây là một hành động sử dụng vũ lực hiếm hoi, cho thấy sự sẵn sàng của Mỹ trong việc thực thi đầy đủ lệnh phong tỏa đối với Iran.
Lực lượng Mỹ vốn được huấn luyện để leo thang từ cảnh báo đến nổ súng vô hiệu hóa, nhưng họ hiếm khi phải thực hiện điều này trong các hoạt động thực thi lệnh trừng phạt thông thường. Cuộc tấn công vào con tàu này là một trường hợp hy hữu khi các kịch bản đã bước từ huấn luyện ra thực tế.
Khác với tình huống ở Venezuela hồi đầu năm, nơi lực lượng Mỹ truy đuổi một tàu dầu thuộc “hạm đội bóng tối” xuyên Đại Tây Dương trước khi đổ bộ, vụ việc lần này chứng kiến Hải quân Mỹ chuyển sang sử dụng vũ lực và làm sáng tỏ các quy trình thực thi lệnh phong tỏa.
Bradley Martin, cựu hạm trưởng Hải quân và nhà nghiên cứu tại RAND, cho biết việc đánh giá các tàu thuyền để xác định có vi phạm phong tỏa hay không là quy trình tiêu chuẩn. Khi các tàu tiếp cận, thủy thủ đoàn sẽ bị thẩm vấn về nguồn gốc, điểm đến và hàng hóa; trong nhiều trường hợp, thông tin đó là đủ để cho phép họ tiếp tục hành trình hoặc yêu cầu quay đầu.
Nếu Hải quân Mỹ xác định một con tàu cần được đổ bộ kiểm tra, bước tiếp theo thường là đổ bộ, trong đó các thủy thủ Mỹ kiểm tra bản kê khai hàng hóa và khoang tàu với sự cho phép của tàu đó.
Trong trường hợp của tàu Touska, theo CENTCOM, con tàu này đã “không tuân thủ các cảnh báo lặp đi lặp lại trong suốt 6 giờ đồng hồ”. Điều này dẫn đến bước tiếp theo trong quy trình ngăn chặn: yêu cầu thủy thủ đoàn tàu Touska sơ tán khỏi buồng máy và sau đó bắn “nhiều loạt đạn pháo xuyên qua thân tàu vào buồng máy, vô hiệu hóa hệ thống đẩy.
Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết cuộc chạm trán này “đã kết thúc không tốt đẹp” đối với con tàu treo cờ Iran, đồng thời nói thêm rằng Hải quân Mỹ đã “chặn đứng chúng ngay tại chỗ bằng cách bắn thủng một lỗ ở buồng máy” của tàu.
“Thủy quân lục chiến Mỹ từ Đơn vị Thủy quân lục chiến Viễn chinh số 31 sau đó đã đổ bộ lên con tàu không tuân thủ, con tàu vẫn đang bị Mỹ bắt giữ”, tuyên bố của CENTCOM cho biết.
Một đoạn video quay sau khi mặt trời lặn cho thấy các binh sĩ Thủy quân lục chiến từ tàu tấn công đổ bộ USS Tripoli đu dây từ trực thăng để lên tàu.
Nhà phân tích Carl Schuster, cựu hạm trưởng Hải quân Mỹ, cho rằng có khả năng cần ít nhất 2 phát bắn trúng từ pháo của tàu khu trục để vô hiệu hóa động cơ diesel của tàu Touska. Ông cho biết cả 3 phát bắn của tàu Spruance trong video dường như đều đã trúng mục tiêu. Ông Schuster cũng nhận định con tàu có thể sẽ cần được kéo đi sau khi bị trúng đạn.
Bryan Clark, một cựu sĩ quan Hải quân Mỹ, nhận định việc truy đuổi và đổ bộ lên một con tàu lớn như Touska trong tình trạng không tuân thủ là rất khó khăn do kích thước, tốc độ của nó cũng như rủi ro thủy thủ đoàn có thể chống đối.
Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Ông Schuster cho biết tàu Touska sẽ được đưa đến một khu neo đậu hoặc cảng để kiểm tra hoặc định giá.
Các chuyên gia nói rằng một khi việc đó hoàn tất và hàng hóa được xác định, nó có thể trở thành tài sản của chính phủ Mỹ dưới dạng “chiến lợi phẩm”, giống như bất kỳ binh sĩ hay khí tài nào của đối phương bị thu giữ trong quá trình xung đột vũ trang.
Về số phận của thủy thủ đoàn tàu Touska, Jennifer Parker, cộng tác viên không thường trực tại Viện Lowy và là cựu sĩ quan Hải quân Hoàng gia Australia, cho rằng điều đó phụ thuộc vào quốc tịch của họ.
Nếu thủy thủ đoàn là người Iran, họ có thể bị giam giữ, hoặc nếu có các thành viên của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trên tàu, họ có thể bị giữ như tù binh. Bà cũng lưu ý rằng nếu tàu Touska chở bất kỳ loại vũ khí hay khí tài nào cho Iran, thủy thủ đoàn có khả năng cao sẽ bị giam giữ.
CENTCOM hiện chưa bình luận về quốc tịch của thủy thủ đoàn và tình trạng hiện tại của con tàu chở hàng.
Vụ Mỹ chặn bắt tàu hàng Touska của Iran đánh dấu một sự leo thang giữa 2 nước khi lệnh ngừng bắn kéo dài 2 tuần dự kiến sẽ hết hạn trong tuần này.
Các cuộc đàm phán đang diễn ra nhưng rất bấp bênh, và Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz sau chưa đầy một ngày nới lỏng. Trước cuộc xung đột này, Iran chưa bao giờ tuyên bố đóng cửa hoàn toàn eo biển, và Mỹ cũng chưa từng thực hiện một cuộc phong tỏa đường biển quy mô lớn như thế này kể từ sau Cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba.
Trong khi lực lượng Mỹ đã yêu cầu quay đầu ít nhất 25 tàu thương mại theo lệnh phong tỏa, đây là con tàu đầu tiên được ghi nhận là đã từ chối tuân thủ, làm dấy lên viễn cảnh về nhiều cuộc đối đầu hơn nếu các cuộc đàm phán tiếp tục rạn nứt, hoặc tệ hơn là thất bại.
“Nếu nhiều cuộc ngăn chặn như thế này diễn ra, áp lực lên các tàu Hải quân và thậm chí là các đội VBSS của Thủy quân lục chiến sẽ bắt đầu tăng lên”, ông Martin nhận định.
Trong những tuần đầu xung đột, trung đội của Vladyslav Tovstyi từng có lần rơi vào cảnh ngặt nghèo khi lính Nga siết vòng vây. Trong lúc tuyệt vọng, họ lấy ra một chiếc máy bay không người lái (UAV) dân sự mua trên thị trường và điều khiển nó bay lên không trung.
"Sau khi điều khiển chiếc Mavic bay lên, chúng tôi có thể nhìn thấy 50 khí tài đối phương và chỉ thị mục tiêu cho pháo binh", Tovstyi kể. "Trước đó, chúng tôi không hay biết gì về những ổ hỏa lực này".
Sau hơn 4 năm chiến sự, mọi chuyện giờ đây đã khác. Tovstyi giờ nằm trong số những binh sĩ công nghệ cao, đang chỉ huy hàng chục người điều khiển UAV từ một hầm chỉ huy ở Donetsk.
Những màn hình độ phân giải cao được gắn trên các bức tường cách nhiệt, mỗi màn hình hiển thị một góc nhìn từ UAV về lực lượng hay khí tài Nga, hoặc một vùng chiến hào và dây thép gai chằng chịt.
Chiếc máy tính xách tay của Tovstyi kết nối anh với các đơn vị khác đang điều khiển UAV xâm nhập sâu vào lãnh thổ Nga. Trong đó, một số nỗ lực làm gián đoạn tuyến tiếp tế hậu phương, một số khác tấn công các nhà máy lọc dầu cách biên giới Ukraine hàng nghìn km.
Với nguồn tài trợ từ châu Âu, Ukraine đã trở thành nhà sản xuất vũ khí ngày càng đáng gờm, đặc biệt là các hệ thống UAV. Từ vài chiếc quadcopter, loại UAV bốn cánh quạt mua sẵn trên thị trường, Ukraine giờ đã phát triển mạng lưới UAV ba tầng: tầm ngắn, tầm trung và tầm xa.
Một thế hệ UAV tầm xa chiến lược mới do Ukraine sản xuất đang xâm nhập sâu vào lãnh thổ Nga chưa từng thấy, buộc Moskva phải tăng cường phòng thủ những vùng lãnh thổ mà họ chưa từng nghĩ sẽ bị đe dọa. Vào tháng 2, một chiếc UAV đã lao vào nhà máy lọc dầu nằm ở Cộng hòa Komi gần vòng Bắc Cực, sau khi thực hiện hành trình dài gần 1.780 km.
Hàng chục nghìn UAV tác chiến tầm trung đang bao phủ khu vực có bán kính lên tới hơn 300 km phía sau tiền tuyến, làm đảo lộn các tuyến tiếp tế, nhắm mục tiêu vào trung tâm chỉ huy hậu phương và săn tìm các khẩu đội phòng không của Nga.
Dọc theo tiền tuyến dài hơn 1.200 km, Ukraine đang giảm số lượng binh sĩ trong vùng chiến sự bằng cách tăng cường sử dụng các đội UAV. Các thiết bị không người lái trên không giúp phát hiện và tấn công lính Nga, trong khi robot mặt đất hỗ trợ tiếp tế cho quân đội Ukraine và sơ tán người bị thương.
Đà tiến quân của Nga, quốc gia từng kiểm soát lãnh thổ Ukraine trung bình gần 400 km2 mỗi tháng ở thời điểm đỉnh cao năm ngoái, đã chậm lại. Vào tháng 4, lần đầu tiên trong gần hai năm, Nga đã mất nhiều lãnh thổ kiểm soát hơn là giành được, theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) có trụ sở tại Washington.
Yevgen Karas, người từng chỉ huy một số đội UAV tầm xa thử nghiệm đầu tiên vào năm 2022, cho biết số lượng UAV tấn công tầm xa mà Ukraine phóng mỗi tháng tăng gấp 20-30 lần kể từ đó. Số lượng UAV tầm trung hàng tháng cũng đã tăng thêm 1.000%.
"Tôi nghĩ họ sẽ gặp rắc rối lớn hơn trong nửa còn lại của năm nay vì chúng tôi sẽ triển khai nhiều cuộc tập kích hơn nữa. Đối với Nga, đó sẽ là những khoảng thời gian khó khăn", Karas nói tại trung tâm chỉ huy ở Dnipro.
Karas đã phát động một trong những cuộc tấn công phía sau chiến tuyến đầu tiên vào tháng 9/2022, đánh trúng một kho nhiên liệu của Nga cách đó hơn 80 km bằng UAV. Khi đó, chiếc UAV phải cất cánh ở vị trí gần tiền tuyến đến mức những người điều khiển phải ngồi giữa làn hỏa lực của Nga.
Giờ đây, họ đánh trúng hàng trăm mục tiêu mỗi tháng từ các trung tâm điều khiển bí mật trên khắp Ukraine, nơi việc kết nối vào mạng lưới điện và Internet quan trọng hơn là khoảng cách gần mặt trận. Hôm 27/5, Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Mykhailo Fedorov công bố chương trình "phong tỏa hậu cần" mới trị giá 112 triệu USD để giúp nước này có thể tiến hành nhiều cuộc tấn công tầm trung hơn vào mục tiêu Nga.
"Đà tiến công của Nga đang bị chậm lại một cách nghiêm trọng", Sergei Markov, nhà phân tích chính trị Nga thân Điện Kremlin, thừa nhận.
Markov cho hay các cuộc tấn công bằng UAV tầm trung của Ukraine đã làm gián đoạn việc vận chuyển nhu yếu phẩm và binh sĩ ra mặt trận. "Giờ đây họ buộc phải ở cách xa các vị trí của Ukraine hơn 150 km. Điều này đang làm giảm khả năng cơ động tác chiến của lực lượng Nga", ông nói.
Riêng trong tháng 3, Ukraine đã phóng 7.000 UAV, lần đầu tiên họ vượt Nga về số lượng thiết bị không người lái được triển khai, theo dữ liệu mà ABC News công bố.
Tuy nhiên, Ukraine vẫn phải đối mặt với những thách thức dai dẳng kể từ đầu xung đột. Họ thiếu binh sĩ, tên lửa đánh chặn và phụ thuộc nặng nề vào nguồn tài trợ từ châu Âu.
Liên minh châu Âu tháng trước thông qua khoản vay trị giá 90 tỷ euro (khoảng 105 tỷ USD), nhưng Ukraine được cho là vẫn thiếu hụt khoảng 60 tỷ USD nhu cầu ngân sách.
Các nhà phân tích cho biết việc Ukraine phô diễn sức mạnh UAV không có nghĩa là họ sắp giành chiến thắng hoàn toàn, theo WP. Chiến tuyến vẫn chứng kiến giao tranh ác liệt và các quan chức Ukraine đã ghi nhận 233 trận giao tranh chỉ trong một ngày vào tuần trước.
Nga cũng đã phát động một trong những cuộc không kích lớn nhất trong cuộc chiến cuối tuần trước, sử dụng các UAV tự sát, tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình, gồm cả một tên lửa siêu vượt âm Oreshnik. Lực lượng Nga hiện vẫn kiểm soát khoảng 20% lãnh thổ Ukraine, và cả hai bên đều chưa tiến gần đến một chiến thắng quân sự mang tính quyết định.
Mặc dù vậy, Ukraine đang bắt đầu mùa hè thứ 5 của xung đột với sự tự tin ngày càng tăng.
"Đây là cuộc chiến tiêu hao. Nó giống như trận đấu quyền Anh không giới hạn số hiệp vậy. Chúng tôi chỉ cần đứng vững trên đôi chân của mình cho đến hiệp cuối cùng", Mykola Bielieskov, nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc gia Ukraine kiêm nhà phân tích cấp cao tại tổ chức phi lợi nhuận Come Back Alive cho biết.
Theo Hãng thông tấn trung ương Triều Tiên KCNA ngày 14.4, 2 tên lửa hành trình chiến lược và 3 tên lửa chống hạm đã được phóng từ tàu khu trục Choe Hyon nhằm kiểm tra hệ thống chỉ huy vũ khí tích hợp, huấn luyện kíp chiến đấu và đánh giá độ chính xác cũng như khả năng chống nhiễu của hệ thống dẫn đường cải tiến.
Các tên lửa hành trình bay trong khoảng 7.869 - 7.920 giây và các tên lửa chống hạm bay trong khoảng 1.960 - 1.973 giây trên vùng biển ngoài khơi phía tây Triều Tiên trước khi tấn công các mục tiêu với độ chính xác cực cao. Cuộc thử nghiệm cũng nhằm kiểm chứng đường điều khiển phóng và hiệu suất tổng thể của hệ thống vũ khí trên tàu.
Nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un trực tiếp giám sát cuộc thử nghiệm cùng các quan chức quốc phòng và chỉ huy hải quân, theo Reuters.
Phát biểu sau cuộc thử nghiệm, ông Kim Jong-un khẳng định: "Sự sẵn sàng cho các hoạt động chiến lược của quân đội ta đã được tăng cường về chất lượng nhờ những thành tựu đạt được gần đây trong lĩnh vực khoa học quốc phòng".
Ông nhấn mạnh việc "tăng cường không giới hạn năng lực răn đe hạt nhân đáng tin cậy" là ưu tiên hàng đầu, đồng thời kêu gọi nâng cao năng lực tấn công chiến lược và khả năng phản ứng nhanh.
Nhà lãnh đạo Triều Tiên cũng thông báo về kế hoạch trang bị hệ thống vũ khí cho 2 tàu khu trục mới đang được đóng.
Tàu khu trục Choe Hyon, trọng tải khoảng 5.000 tấn, được Triều Tiên công bố lần đầu vào tháng 4.2025 như một phần trong nỗ lực hiện đại hóa hải quân. Nhà lãnh đạo Kim Jong-un trước đó cũng trực tiếp giám sát các vụ phóng thử tên lửa từ tàu này.
Giới chức Mỹ và Iran ngày 17/6 cùng xác nhận Tổng thống hai nước đã ký thỏa thuận hướng đến chấm dứt chiến sự đã kéo dài gần 4 tháng qua. Theo bản ghi nhớ được hai bên công bố, ngay sau khi ký kết, Bộ Tài chính Mỹ sẽ cấp lệnh miễn trừ, cho phép Iran nối lại hoạt động xuất khẩu dầu và nhiên liệu.
Đây được cho là một cú hích lớn đối với ngành công nghiệp dầu mỏ của Iran, mở ra cơ hội khôi phục huyết mạch kinh tế cho nước này, đồng thời tạo ra nguồn doanh thu có thể lên tới hơn 60 tỷ USD mỗi năm.
Theo Wall Street Journal, việc Mỹ cam kết cho phép Iran bán dầu đã giúp tháo gỡ phần cốt lõi trong các lệnh trừng phạt được Washington thiết lập hơn một thập kỷ trước nhằm cô lập và dập tắt tham vọng hạt nhân của Tehran. Động thái trên sẽ mang lại cơ hội để các khách hàng lớn tiếp tục mua dầu Iran mà không cần lo ngại về lệnh trừng phạt của Mỹ. Trước xung đột, Iran sản xuất 4% sản lượng dầu thô toàn cầu.
Trong hơn một thập kỷ chịu lệnh trừng phạt của Mỹ, Iran chỉ có thể xuất khẩu dầu qua "đội tàu bóng tối" và thường phải chiết khấu mạnh so với giá thế giới.
Cánh cửa cơ hội
"Bản ghi nhớ chưa chắc đã mở toang mọi cánh cửa cho nền kinh tế Iran. Tuy nhiên, Iran có thể tạo ra nguồn thu đáng kể và nhiều khả năng sẽ tiếp cận được nguồn tiền đó", Richard Nephew, cựu quan chức cấp cao phụ trách các lệnh trừng phạt của Mỹ hiện làm việc tại Đại học Columbia, nhận xét. Ông ước tính Iran có khả năng thu về 8 tỷ USD trong hai tháng đầu thực hiện thỏa thuận.
Những quyền lợi ngành dầu mỏ Iran nhận được cho thấy áp lực mà chính quyền Tổng thống Donald Trump đã đối mặt để đạt được thỏa thuận. Thỏa thuận này, trong đó có cả khoản tái thiết tiềm năng trị giá 300 tỷ USD, được nhìn nhận như một cú đặt cược của Washington với hy vọng rằng nguồn lợi về tài chính sẽ khiến Tehran giảm đi khuynh hướng gây bất ổn.
Tuy nhiên, mối lo ngại đặt ra là nguồn thu nhập mới từ dầu mỏ sẽ giúp chính quyền Iran tái thiết quân đội và củng cố hơn nữa vị thế của mình ở khu vực.
"Rủi ro là bạn đang tiếp sức cho chính quyền Iran bằng một lượng tiền mặt lớn", Michael Singh, cựu giám đốc cấp cao phụ trách Trung Đông thuộc Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ dưới thời chính quyền George W. Bush, nhận định. "Hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm hay thậm chí chế tạo tên lửa, máy bay không người lái (UAV) nhìn chung vẫn còn rẻ. Việc điều hành đất nước ổn thỏa mới là thứ thực sự ngốn tiền của Iran".
Một quan chức cấp cao Mỹ hôm 16/6 cho biết dù Iran trước mắt sẽ được nới lỏng trừng phạt để xuất khẩu dầu mỏ, việc duy trì biện pháp này còn phụ thuộc liệu Tehran có đáp ứng các yêu cầu từ Washington về hoạt động hạt nhân và mở cửa eo biển Hormuz không.
Phần lớn doanh thu từ dầu mỏ mà Iran tích lũy qua nhiều năm đã bị đóng băng ở nước ngoài do các lệnh trừng phạt tài chính. Tehran từng lách luật để tiếp cận một phần nguồn tiền trên qua các kênh ngân hàng phức tạp, thường chạy qua những quốc gia vùng Vịnh hoặc sử dụng tiền điện tử. Tuy nhiên, các giao dịch rất rườm rà, chậm chạp, thiếu ổn định và Tehran trong đa số trường hợp đành phải chấp nhận để tiền nằm lại ở nước ngoài.
Nhưng giờ đây, mọi chuyện có thể sẽ thay đổi. Theo thỏa thuận, Mỹ hứa mở lại các kết nối ngân hàng để cho phép Iran mang doanh thu bán dầu về nước.
Các nhà trung gian Arab nhận định thỏa thuận hòa bình mới nhất là một thắng lợi rõ ràng cho Iran. Nó cũng biến Iran thành một đối thủ cạnh tranh mới không còn bị ràng buộc trên thị trường dầu mỏ toàn cầu, trong bối cảnh giới phân tích dự báo việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz có thể dẫn đến tình trạng dư thừa dầu vào năm tới. Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), quốc gia vừa rời Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) gần đây, đã tuyên bố sẽ tăng sản lượng.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) hôm 17/6 cho rằng việc các bên đạt thỏa thuận lâu dài cho xung đột ở Trung Đông sẽ giúp nguồn cung dầu toàn cầu tăng khoảng 8 triệu thùng mỗi ngày vào năm 2027, vượt xa mức phục hồi nhu cầu dầu toàn cầu là 2 triệu thùng/ngày.
Chiến dịch phong tỏa cảng biển mà Mỹ thực thi từ tháng 4 đã khiến Iran phải cắt giảm mạnh lượng dầu thô xuất khẩu từ khoảng 1,1 triệu thùng/ngày trong tháng 3 xuống còn 65.000 thùng/ngày vào tháng 5, theo số liệu từ tổ chức phi lợi nhuận Hiệp hội Chống Hạt nhân Iran (UANI).
Khi các kho chứa dầu đều đã đầy, Iran phải giảm khai thác tại một số giếng dầu, khiến sản lượng dầu thô giảm 1/3, xuống còn 2,3 triệu thùng/ngày vào tháng 5 so với mức khoảng 3,5 triệu thùng/ngày trước xung đột, theo IEA. Lượng dầu không xuất khẩu được Iran giữ lại để tiêu thụ trong nước.
Dù lệnh phong tỏa hàng hải của Mỹ trên danh nghĩa vẫn có hiệu lực vào ngày 16/6, các dấu hiệu nới lỏng đã xuất hiện. Ba tàu chở dầu mang theo hơn 5 triệu thùng dầu thô Iran đã rời cảng Chabahar và vượt qua vạch phong tỏa do Mỹ thiết lập, theo số liệu từ UANI và dữ liệu theo dõi tàu biển từ MarineTraffic.
Động thái trên đánh dấu lần vượt biển đầu tiên của các tàu dầu Iran kể từ khi Mỹ bắt đầu chiến dịch phong tỏa hồi tháng 4, dấu hiệu sớm cho thấy làn sóng xuất khẩu rầm rộ sắp diễn ra.
"Thời điểm này rất đáng chú ý", Claire Jungman, giám đốc phụ trách rủi ro hàng hải và tình báo tại Vortexa, công ty chuyên theo dõi tàu thuyền và thị trường năng lượng, trụ sở tại London, Anh, nhận xét, đồng thời cho biết thêm rằng 3 con tàu dường như đang vào vị trí để đón đầu một thỏa thuận tiềm năng. Cả ba đều đã rời vịnh Oman vào ngày 17/6 và luôn bật thiết bị định vị.
Về lâu dài, khả năng Iran tái hội nhập hoàn toàn vào thị trường dầu mỏ toàn cầu còn phụ thuộc vào việc các lệnh miễn trừ hiện nay có chuyển thành chính sách dỡ bỏ trừng phạt vĩnh viễn hay không. Theo biên bản ghi nhớ, điều này đòi hỏi hai bên phải đạt được một thỏa thuận sâu rộng hơn về hoạt động hạt nhân của Tehran.
Thách thức
Thực tế, thị trường từng có một đợt vận hành thử nghiệm khi ngành dầu mỏ Iran được tự do hoạt động hồi tháng 3. Thời điểm đó, chính quyền Trump đã cấp lệnh miễn trừ trừng phạt trong 30 ngày cho dầu Iran ngay cả khi vẫn duy trì chiến dịch tấn công, nhằm giữ cho giá xăng dầu không tăng vọt.
Theo UANI, với lệnh miễn trừ của Mỹ khi đó, Ấn Độ đã mua một lô khoảng 2 triệu thùng dầu vào tháng 4, trong khi Trung Quốc vẫn thu mua tới 80% lượng dầu xuất khẩu của Iran. Ngược lại, những khách hàng khác vẫn rất e dè, do lo ngại tác động từ lệnh trừng phạt của Mỹ.
"Ban đầu có lẽ họ sẽ còn đôi chút e ngại, nhưng nếu sau 60 ngày, chúng ta thấy một cam kết chắc chắn giúp dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt, tôi nghĩ khách hàng ở châu Á và châu Âu sẽ bắt đầu quay lại với dầu thô Iran mà không gặp phải trở ngại nào", Naveen Das, chuyên gia phân tích dầu thô tại công ty cung cấp dữ liệu Kpler, nhận định.
Khi có thêm nhiều người mua sẵn lòng giao dịch, Iran sẽ thu được lợi nhuận cao hơn trên mỗi thùng dầu bán ra. Điều này có thể thúc đẩy dòng vốn đầu tư nhằm tăng sản lượng, từ đó đưa một lượng cung lớn vào thị trường toàn cầu.
Chi phí sản xuất dầu thô của Iran tương đối thấp, chỉ ở mức 10 đến 30 USD một thùng. Trong khi đó, giá hòa vốn của dầu đá phiến Mỹ dao động từ 60 đến 70 USD một thùng.
Nếu cơ sở hạ tầng được khôi phục và các tuyến xuất khẩu mở cửa trở lại, Iran có thể khôi phục sản lượng đã mất một cách nhanh chóng, Bridget Payne, người đứng đầu bộ phận dự báo dầu khí tại Oxford Economics, cho hay. Dù vậy, việc tăng sản lượng lên mức cao hơn hẳn so với trước xung đột sẽ mất nhiều thời gian hơn.
Bà ước tính Iran có thể tăng thêm khoảng một triệu thùng mỗi ngày so với mức trước xung đột trong vòng hai đến ba năm, nếu các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ hoàn toàn trong dài hạn. Tuy nhiên, điều đó đòi hỏi phải có vốn nước ngoài, công nghệ cùng những dịch vụ mỏ dầu nhằm phục vụ cho quá trình tìm kiếm, khai thác, vận hành và quản lý.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết thỏa thuận với Mỹ sẽ mang lại nhiều lợi ích kinh tế, song lưu ý rằng Tehran sẽ không dựa hoàn toàn vào những nguồn lợi đó để đáp ứng mọi nhu cầu của đất nước.
"Chúng ta từng nhìn thấy những lời họ hứa suông, những lần thất hứa và việc đơn phương xé bỏ các thỏa thuận", Press TV dẫn lời ông nói.
Một số nhà quan sát Iran lại phản đối thời điểm công bố thỏa thuận vì trùng vào ngày sinh nhật của Tổng thống Trump. Nhắc lại vụ hạ sát cố lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei, nhà báo bảo thủ Parisa Nasr viết trên mạng xã hội X: "Phải chăng việc tặng quà sinh nhật cho người đã khiến lãnh tụ của chúng ta thiệt mạng nằm trong những điều khoản thỏa thuận ngầm?".
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao của nước này đã thông qua thỏa thuận để "kiểm chứng qua thực tế xem Mỹ có thực lòng tôn trọng quyền lợi của nhân dân Iran hay không".
