Một nhân viên tại Sydney, Australia, kể trước đây sếp hôm nào cũng nhắn tin gọi điện giao việc lúc nửa đêm. Không ai bắt cô phải trả lời, nhưng nếu không, hôm sau sẽ là một ngày "giông bão".
Câu chuyện ấy không xa lạ với hàng triệu lao động hiện đại. Điện thoại thông minh, email và các ứng dụng như Messenger, Zalo hay WhatsApp khiến công việc không còn kết thúc khi rời văn phòng. Sau giờ làm, cuối tuần, kỳ nghỉ, người lao động vẫn có thể bị kéo trở lại guồng quay công việc chỉ bằng một tiếng chuông điện thoại.
Từ thực tế đó, nhiều quốc gia bắt đầu công nhận "right to disconnect" - quyền từ chối trả lời liên lạc công việc ngoài giờ trong những trường hợp không hợp lý. Cùng với sự ủng hộ chính sách này cũng gây tranh cãi gay gắt trong cộng đồng doanh nghiệp, đôi khi chính cả người lao động.
Nhân viên: Trả lời thì phiền, không trả lời thì ngại
Pháp là một trong những quốc gia đầu tiên luật hóa quyền ngắt kết nối vào năm 2017. Còn tại Australia, luật tương tự có hiệu lực từ năm 2024 đối với đa số doanh nghiệp lớn. Canada, Ireland, Bỉ và một số nước châu Âu khác cũng đang xây dựng hoặc áp dụng các quy định tương tự.
Lý do thúc đẩy các chính sách này khá rõ ràng: Ngày càng nhiều người cảm thấy công việc đang lấn át đời sống cá nhân.
Trong một bài viết của Time về luật tại Pháp, nhiều nhân viên mô tả cảm giác "không bao giờ thực sự tan làm". Một quản lý truyền thông nói rằng ngay cả khi đi nghỉ, cô vẫn liên tục kiểm tra email vì sợ bỏ lỡ thông tin quan trọng. Một số người cho biết họ bắt đầu cảm thấy tội lỗi nếu không phản hồi tin nhắn từ sếp vào buổi tối.
Nhiều nghiên cứu về lao động sau đại dịch Covid-19 cũng cho thấy làm việc từ xa khiến ranh giới giữa công việc và cuộc sống riêng bị xóa mờ. Nhân viên ở nhà nhưng luôn trong trạng thái "có thể bị gọi bất cứ lúc nào".
Với nhiều người, quyền ngắt kết nối không đơn thuần là chuyện trả lời email, mà là vấn đề sức khỏe tinh thần.
Các công đoàn tại Australia khi vận động cho luật này đã viện dẫn tình trạng kiệt sức, căng thẳng kéo dài và số giờ làm thêm không lương tăng mạnh. Theo họ, nhiều lao động hiện đại đang phải "tặng miễn phí" cho công ty hàng giờ làm việc mỗi tuần chỉ vì văn hóa luôn online.
Một nhân viên IT được News.com.au dẫn lời cho biết anh từng xem việc phản hồi ngoài giờ là "tinh thần trách nhiệm", cho đến khi nhận ra bản thân gần như không còn thời gian nghỉ thật sự. "Điện thoại rung là tôi căng thẳng ngay lập tức", anh nói.
Nhưng không phải người lao động nào cũng ủng hộ hoàn toàn quyền ngắt kết nối. Một số nhân viên trẻ trong ngành công nghệ hoặc truyền thông cho rằng họ thích mô hình làm việc linh hoạt hơn là tách bạch cứng nhắc. Có người chấp nhận trả lời tin nhắn buổi tối để đổi lại việc được chủ động nghỉ giữa ngày, làm việc từ xa hoặc tự sắp xếp lịch cá nhân.
Trong các cuộc tranh luận ở Australia, một số lao động nói họ không muốn nhà nước "quản lý cách họ giao tiếp với sếp". Theo họ, vấn đề nằm ở văn hóa công ty hoặc sếp trực tiếp, chứ không nhất thiết cần một đạo luật cấm sếp liên lạc công việc với nhân viên sau giờ quy định.
Một nhân viên startup tại Melbourne nói trên truyền thông Australia rằng: "Nếu tôi đang làm dự án với đội ở Mỹ thì việc nhắn tin buổi tối là bình thường. Tôi không cảm thấy mình bị bóc lột".
Điều này cho thấy ngay trong chính giới lao động cũng tồn tại hai cách nhìn: Một bên muốn có ranh giới rõ ràng để bảo vệ đời sống cá nhân, bên còn lại ưu tiên tính linh hoạt và quyền tự thỏa thuận.
Doanh nghiệp: Lao động toàn cầu, áp giờ kiểu gì?
Phản đối từ giới doanh nghiệp khá mạnh, đặc biệt ở các ngành công nghệ, tài chính, logistics và dịch vụ toàn cầu. Hiệp hội doanh nghiệp Australia cho rằng luật có nguy cơ tạo thêm rào cản pháp lý mà không giải quyết được gốc rễ vấn đề.
Lập luận là thị trường lao động hiện đại vận hành theo múi giờ toàn cầu. Một công ty ở Sydney có thể phải làm việc với khách hàng Mỹ hoặc châu Âu, khiến liên lạc ngoài giờ gần như không thể tránh khỏi.
Các doanh nghiệp lo ngại nhân viên sẽ dùng quyền ngắt kết nối như một "lá chắn pháp lý", khiến việc xử lý tình huống khẩn cấp khó khăn hơn.
The Australian dẫn ý kiến của một số nhóm sử dụng lao động cho rằng quan hệ giữa sếp và nhân viên nên được điều chỉnh bằng thỏa thuận và văn hóa doanh nghiệp thay vì luật hóa cứng nhắc.
Một chủ doanh nghiệp nhỏ nói rằng ông không đủ nguồn lực để xây dựng quy trình pháp lý phức tạp về "liên lạc hợp lý" hay "không hợp lý". Theo ông, các công ty lớn có thể thích nghi, nhưng doanh nghiệp nhỏ sẽ chịu gánh nặng lớn hơn.
Một số người còn cho rằng chính sách này có thể tạo tâm lý "đúng giờ là ngắt não", làm giảm tinh thần trách nhiệm nghề nghiệp.
Giới startup là nhóm phản ứng tiêu biểu nhất. Nhiều nhà sáng lập công nghệ cho rằng các công ty khởi nghiệp thường phải vận hành với tốc độ rất cao, nguồn lực hạn chế và môi trường cạnh tranh khốc liệt. Họ lo nếu mọi tương tác ngoài giờ đều bị đặt dưới góc nhìn pháp lý, startup sẽ mất tính linh hoạt vốn là lợi thế sống còn.
Một doanh nhân Australia bình luận: "Khách hàng không quan tâm luật lao động của bạn. Họ chỉ quan tâm sự cố có được xử lý ngay hay không".
Điều thú vị là không phải doanh nghiệp nào cũng phản đối quyền ngắt kết nối. Một số tập đoàn lớn ở châu Âu thậm chí áp dụng chính sách này trước cả khi luật ra đời.
Theo Time, nhiều công ty tại Pháp từng chủ động cài đặt hệ thống chặn email ngoài giờ hoặc khuyến khích nhân viên không gửi thư công việc vào ban đêm. Một số nơi quy định rõ: Email gửi sau giờ hành chính chỉ được xem là "không cần phản hồi ngay".
Lập luận của nhóm doanh nghiệp này khá thực dụng: Nhân viên kiệt sức cuối cùng cũng khiến công ty thiệt hại.
Nhiều nhà quản lý cho rằng văn hóa "always on" tạo cảm giác năng suất cao nhưng thực tế lại làm giảm hiệu quả dài hạn. Người lao động mệt mỏi hơn, khó tập trung hơn và nghỉ việc nhiều hơn.
Một số chuyên gia nhân sự ở Australia nhận định quyền ngắt kết nối buộc sếp phải lập kế hoạch tốt hơn thay vì "dựng" nhân viên giữa giấc. Nếu công việc liên tục cần xử lý ngoài giờ, đó có thể là dấu hiệu doanh nghiệp đang vận hành thiếu hiệu quả.
Nhiều công ty cũng nhìn thấy lợi ích, trong bối cảnh lao động trẻ ngày càng coi trọng work-life balance - cân đối công việc và cuộc sống, việc cam kết tôn trọng thời gian cá nhân trở thành lợi thế tuyển dụng. Một số doanh nghiệp tại châu Âu quảng bá quyền ngắt kết nối như một phần của "phúc lợi mềm", thu hút người tài.
Hiệp hội Luật sư Quốc tế (IBA) trong một phân tích về Canada và Australia cho biết ngày càng nhiều doanh nghiệp nhận ra rằng việc bảo vệ sức khỏe tinh thần của nhân viên không còn chỉ là vấn đề đạo đức mà còn liên quan trực tiếp đến hiệu suất và khả năng giữ người.
"Ngắt kết nối" không phải cắt đứt hoàn toàn
Thực ra, phần lớn các đạo luật ngắt kết nối của các nước hiện nay không cấm tuyệt đối việc liên lạc ngoài giờ.
Luật Australia chẳng hạn không quy định sếp không được gọi điện sau giờ làm. Thay vào đó, người lao động có quyền từ chối những liên lạc "không hợp lý".
Cơ quan Fair Work Ombudsman của Australia cho biết khi xem xét một liên lạc có hợp lý hay không, cơ quan chức năng sẽ cân nhắc nhiều yếu tố: tính chất công việc, mức độ khẩn cấp, trách nhiệm của nhân viên, việc có được trả phụ cấp trực ca hay không...
Nói cách khác, quyền ngắt kết nối không nhằm xóa bỏ hoàn toàn liên lạc ngoài giờ, mà chủ yếu đặt ra giới hạn cho văn hóa "luôn luôn phải phản hồi".
Thực tế, tranh luận lớn nhất không nằm ở việc có nên liên lạc ngoài giờ hay không, mà ở câu hỏi: Đâu là giới hạn hợp lý giữa công việc và đời sống cá nhân trong thời đại số?
Điều khiến quyền này trở thành đề tài gây tranh cãi là bởi nó phản ánh xung đột lớn hơn của lao động hiện đại.
Người lao động muốn được bảo vệ khỏi áp lực vô hình của công nghệ và văn hóa luôn online. Nhưng doanh nghiệp cũng muốn duy trì sự linh hoạt trong một nền kinh tế toàn cầu hóa và cạnh tranh tốc độ cao.
Ngay cả trong từng nhóm cũng không tồn tại sự đồng thuận tuyệt đối. Có nhân viên xem quyền ngắt kết nối là "cứu cánh" cho sức khỏe tinh thần, nhưng cũng có người coi đó là sự can thiệp không cần thiết. Có doanh nghiệp tin rằng nghỉ ngơi giúp năng suất bền vững hơn, nhưng cũng có nơi lo ngại luật sẽ bóp nghẹt tính linh hoạt.
Do vậy nhiều quốc gia hiện nay đang chọn cách tiếp cận mềm hơn: không cấm đoán tuyệt đối, không buộc mọi công ty vận hành giống nhau, mà tạo ra nguyên tắc để người lao động có quyền nói "không" trong những tình huống bị làm phiền quá mức.
Tin Gốc: Vnexpress
