Bộ Tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) hôm 20/4 giờ địa phương cho biết, chỉ sau một tuần áp đặt phong tỏa quanh eo biển Hormuz, Hải quân Mỹ đã buộc 27 tàu phải quay đầu và lần đầu nổ súng vô hiệu hóa một tàu hàng Iran, làm gia tăng căng thẳng tại tuyến hàng hải chiến lược này.
Một quan chức quân đội Mỹ cũng cho biết, nhóm lính thủy đánh bộ đã lục soát và kiểm tra một số lượng lớn container trên tàu Touska – tàu chở hàng của Iran mà Hải quân Mỹ đã vô hiệu hóa và bắt giữ ở Vịnh Oman hôm 19/4 sau khi nó tìm cách tránh lệnh phong tỏa.
Đây là lần đầu tiên có thông tin về một con tàu tìm cách vượt qua lệnh phong tỏa do Mỹ áp đặt đối với các tàu ra vào cảng Iran kể từ khi biện pháp này có hiệu lực vào tuần trước.
Các quan chức Mỹ sẽ quyết định xử lý con tàu bị vô hiệu hóa như thế nào sau khi việc kiểm tra hoàn tất, một quan chức quân đội Mỹ cho biết.
Một phương án là kéo con tàu bị hư hại về Oman, theo các chuyên gia độc lập. Phương án khác là để tàu Touska tự di chuyển về một cảng của Iran, nếu con tàu còn khả năng hoạt động.
Trong khi đó, thủy thủ đoàn của tàu sẽ sớm trở về Iran, một quan chức quân sự Mỹ cho biết.
“Thông điệp đã được phát đi rằng phần lớn các tàu không muốn đi vào khu vực đó”, Kevin Donegan, Phó đô đốc đã nghỉ hưu và từng là chỉ huy cấp cao của Hải quân Mỹ tại Trung Đông, cho hay.
Theo các nguồn tin, thuyền trưởng của tàu Touska đã phớt lờ nhiều cảnh báo qua radio từ phía Mỹ yêu cầu dừng lại.
Tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường Spruance, một trong hơn một chục chiến hạm đang thực thi phong tỏa của Mỹ, đã yêu cầu thủy thủ đoàn sơ tán khỏi phòng máy. Sau đó, tàu Spruance đã bắn nhiều loạt đạn từ pháo Mk-45 vào hệ thống động cơ của con tàu khi nó đang di chuyển về phía cảng Bandar Abbas của Iran, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ thông tin trong một tuyên bố kèm video về vụ nổ súng.
Một phát ngôn viên quân đội Iran hôm 20/4 nhắc lại đe dọa sẽ “thực hiện các hành động cần thiết chống lại quân đội Mỹ” nhằm đáp trả việc bắt giữ con tàu, theo truyền thông nhà nước Iran. Ông cho biết Tehran cho đến nay vẫn kiềm chế hành động nhằm bảo vệ thủy thủ đoàn và một số thành viên gia đình của họ.
Các tài khoản mạng xã hội tại Iran cho hay Tehran đã tiến hành các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái nhằm vào tàu Hải quân Mỹ trong khu vực, nhưng Lầu Năm Góc khẳng định vụ tấn công này chưa từng xảy ra.
Tàu Touska là một trong một số tàu đáng chú ý mà các nhà phân tích tình báo Mỹ đã theo dõi trong những ngày gần đây, cả bên trong và bên ngoài ranh giới phong tỏa, một quan chức quân đội Mỹ tiết lộ
“Chúng tôi theo dõi từng con tàu trong số đó”, Đô đốc Brad Cooper, người đứng đầu Bộ Tư lệnh Trung tâm, nói với các phóng viên hôm 17/4.
Hôm 16/4, tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, cũng tuyên bố các chỉ huy quân sự Mỹ ở các khu vực khác trên thế giới, đặc biệt là khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương, sẽ “tích cực truy đuổi bất kỳ tàu treo cờ Iran nào hoặc bất kỳ tàu nào tìm cách hỗ trợ vật chất cho Iran”.
"Tôi đã nhận trực tiếp một số thông điệp từ đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff, tương tự trước đây", Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói trong cuộc phỏng vấn với Al Jazeera ngày 31/3, sau khi người đồng cấp Mỹ Marco Rubio cho hay hai bên đã có những tiếp xúc, trao đổi thông điệp.
Tuy nhiên, ông Araghchi bác bỏ thông tin cho rằng Iran đang đàm phán với Mỹ về thỏa thuận ngừng bắn. "Tuyên bố của Mỹ về việc họ đang đàm phán với bất cứ bên nào ở Iran đều không đúng sự thật. Mọi thông điệp đều được chuyển qua Bộ Ngoại giao hoặc được chúng tôi tiếp nhận, cũng như một số liên lạc giữa các cơ quan an ninh", Ngoại trưởng Iran cho hay.
Ông bác bỏ tuyên bố từ chính quyền Tổng thống Donald Trump rằng Washington đang đàm phán với một số đại diện cho Tehran, nhấn mạnh Iran chưa phản hồi đề xuất 15 điểm do Mỹ gửi qua trung gian là Pakistan, và cũng chưa đưa ra bất kỳ điều kiện hay đề xuất nào của riêng mình. Bản kế hoạch này bao gồm yêu cầu Iran cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân và hạn chế kho tên lửa.
Ngoại trưởng Araghchi nói rằng Iran chỉ chấp nhận thỏa thuận chấm dứt hoàn toàn các cuộc tấn công trong khu vực, thay vì một lệnh ngừng bắn đơn thuần. Ông nói Iran không còn niềm tin vào đối thoại với Mỹ, sau nhiều bài học quá khứ, khi Washington đơn phương rút khỏi các thỏa thuận đã đàm phán xong.
"Mức độ tin tưởng hiện tại là số 0. Chúng tôi không nhận thấy chút chân thành nào từ phía họ", ông nói.
Đề cập eo biển Hormuz, ông Araghchi nói việc ngăn chặn tàu hàng thuộc những nước đối địch đi qua là "điều bình thường trong thời chiến". Một khi chiến sự kết thúc, Tehran mong muốn Iran và Oman cùng quyết định cách đảm bảo an ninh tại eo biển chiến lược này, xây dựng lại một hành lang hàng hải hòa bình.
Trước khả năng Mỹ triển khai chiến dịch trên bộ, ông Araghchi cho rằng Washington sẽ "không dám" hiện thực hóa lời đe dọa, song Tehran vẫn luôn sẵn sàng đối phó. Ngoại trưởng Iran nhấn mạnh quân đội nước này sở hữu các nguồn lực phòng thủ hiệu quả, đặc biệt về chiến tranh trên bộ.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cùng ngày nhận định Mỹ không ưu tiên ngoại giao, bởi Washington từng phát động chiến dịch tấn công vào Tehran giữa lúc các vòng đối thoại đang diễn ra ở Thụy Sĩ hồi tháng 2. Tổng thống Pezeshkian khẳng định Iran sẵn sàng chấm dứt chiến sự, với điều kiện các bên có biện pháp bảo đảm Mỹ sẽ không dùng đến biện pháp quân sự thêm lần nào nữa.
Trong cuộc phỏng vấn với Fox News trước đó, Ngoại trưởng Mỹ Rubio nói rằng các cuộc đàm phán với Iran đang diễn ra. "Đã có cơ hội để hai bên gặp trực tiếp và chúng tôi luôn cởi mở với khả năng này", ông Rubio cho hay.
Ông cho hay Tổng thống Trump sẽ không chấp nhận các lãnh đạo Iran "lợi dụng đàm phán giả mạo như chiến thuật trì hoãn", nhưng không nêu cụ thể quan chức Iran đang đàm phán là ai.
CNN dẫn các nguồn tin ở Mỹ và Trung Đông cho hay chính quyền Trump đang trao đổi thông điệp gián tiếp với Ngoại trưởng Iran Araghchi và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf. Trong đó, Ghalibaf được một số quan chức Mỹ coi là "người duy nhất" có thể tác động đến tân Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei.
Washington thời gian qua liên tục đưa ra những tuyên bố trái chiều về tương lai chiến dịch tại Iran.
Tổng thống Trump và các quan chức Mỹ nhiều lần đe dọa hủy diệt hạ tầng năng lượng, giếng dầu của Iran hoặc cho quân đội đổ bộ kiểm soát các cứ điểm quan trọng. Mặt khác, Nhà Trắng và Lầu Năm Góc vẫn nhấn mạnh trọng tâm chính sách là tìm kiếm một thỏa thuận với Tehran để khép lại cuộc chiến đã kéo dài hơn một tháng qua.
Trong một sự kiện tại Nhà Trắng hôm 31/3, Tổng thống Trump nói xung đột với Iran sẽ kết thúc "rất sớm", có thể trong 2-3 tuần nữa, bất luận Mỹ và Iran có đạt được thỏa thuận hay không.
"Khi nào chúng tôi cảm thấy rằng họ đã bị đẩy lùi về thời kỳ đồ đá đủ lâu và không thể chế tạo vũ khí hạt nhân, chúng tôi sẽ rời đi", ông nói.
Bộ Ngoại giao Pakistan ngày 4/5 ra tuyên bố cho hay 22 thành viên thủy thủ đoàn trên tàu container Touska, bị Mỹ bắt hồi tháng trước, đã được đưa tới Pakistan hôm 3/5. Thủy thủ đoàn sẽ được bàn giao cho chính quyền Iran trong ngày hôm nay.
"Tàu Iran cũng sẽ được đưa trở lại vùng biển thuộc lãnh thổ Pakistan để trả lại cho chủ sở hữu ban đầu sau khi được sửa chữa", tuyên bố cho biết thêm.
Pakistan mô tả động thái trao trả này là "biện pháp xây dựng lòng tin" từ phía Mỹ, thêm rằng quá trình hồi hương tàu cùng thủy thủ đoàn đang được thực hiện với sự phối hợp của cả Washington và Tehran.
Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 19/4 nói rằng tàu hàng Touska treo cờ Iran đã cố gắng vượt vòng phong tỏa của hải quân Mỹ, nhưng không thành công. Tàu khu trục Mỹ USS Spruance sau đó bám theo Touska và yêu cầu dừng lại, nhưng thủy thủ đoàn Iran từ chối tuân lệnh, nên chiến hạm Mỹ đã bắn thủng phòng máy của phương tiện.
Washington và Tehran vẫn duy trì lệnh ngừng bắn, song triển vọng đạt được thỏa thuận hòa bình lâu dài vẫn chưa rõ ràng. Trong khoảng thời gian này, hai nước tiếp tục mâu thuẫn về vấn đề quanh eo biển Hormuz.
Kể từ khi xung đột nổ ra, Iran đã phong tỏa eo biển Hormuz với hầu hết tàu thuyền, ngoại trừ tàu của nước này và một số quốc gia "thân thiện", trong khi Mỹ áp đặt phong tỏa ngược lại lên mọi cảng biển của Iran từ ngày 13/4.
Tổng thống Trump ngày 3/5 thông báo khởi động chiến dịch "Dự án Tự do" nhằm dẫn đường cho tàu hàng qua eo biển Hormuz, gọi đây là "cử chỉ nhân đạo từ Mỹ và Iran".
Tuy nhiên, Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia Quốc hội Iran Ebrahim Azizi đã cảnh báo sẽ coi bất kỳ nỗ lực nào của Mỹ nhằm can thiệp vào eo biển Hormuz là hành động vi phạm lệnh ngừng bắn.
Trong một tuyên bố ngày 30.4, Chiến khu Nam bộ của quân đội Trung Quốc cho biết cuộc tuần tra sẵn sàng chiến đấu gần bãi cạn Scarborough trên Biển Đông là "biện pháp đối phó hiệu quả trước các hành vi vi phạm quyền lợi và khiêu khích", theo Reuters.
Cuộc tuần tra được xem là màn đáp trả đối với cuộc tập trận chung thường niên Balikatan (Vai kề vai) diễn ra từ ngày 20.4 đến ngày 8.5 giữa Mỹ và Philippines. Năm nay, cuộc tập trận có sự tham gia của Úc và New Zealand, số lượng quốc gia tham gia đông đảo nhất từ trước đến nay.
Các lực lượng tập luyện các thao tác phòng thủ bờ biển, bắn đạn thật đẩy lùi các cuộc tấn công giả định và thử nghiệm khả năng phối hợp tác chiến để bảo vệ vùng biển. Trình diễn năng lực vũ khí tiên tiến và khả năng sẵn sàng tác chiến chung giữa Philippines và các đồng minh.
Trung Quốc giành quyền kiểm soát bãi cạn Scarborough ở Biển Đông từ Philippines sau đợt đối đầu căng thẳng giữa tàu hai bên hồi năm 2012. Bãi cạn tranh chấp này nằm cách đảo chính Luzon của Philippines 240 km về phía tây và cách đảo Hải Nam của Trung Quốc gần 900 km, theo AFP.
Theo thông báo của Chiến khu Nam bộ Trung Quốc, kể từ tháng 4, lực lượng này đã tăng cường tuần tra sẵn sàng chiến đấu ở vùng biển và vùng trời quanh bãi cạn Scarborough.
