Mỹ – Canada: Đồng minh phân rẽ

Khi các bên trung gian đang nỗ lực thúc đẩy vòng đàm phán thứ hai giữa Mỹ và Iran để chấm dứt xung đột, một vấn đề trọng tâm đang nổi lên như điểm mấu chốt gây tranh cãi là khối tài sản của Tehran bị đóng băng ở nước ngoài.

Hôm 10/4, trước khi vòng đàm phán ngừng bắn đầu tiên diễn ra tại Pakistan, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf đã viết trên X rằng những tài sản bị phong tỏa của nước này phải được giải phóng trước khi bất kỳ cuộc thương lượng nào diễn ra.

Đến ngày 11/4, tại cuộc đàm phán ngừng bắn ở thủ đô Islamabad, Pakistan, một số thông tin xuất hiện cho rằng Mỹ đã đồng ý giải tỏa ít nhất một phần tài sản của Iran ở nước ngoài. Tuy nhiên, chính phủ Mỹ đã nhanh chóng bác bỏ khẳng định những tài sản đó vẫn bị phong tỏa.

Khối tài sản 100 tỷ USD

Nền kinh tế Iran đã suy yếu nhiều năm qua do loạt lệnh trừng phạt từ Mỹ và các quốc gia khác. Những lệnh trừng phạt này bắt đầu từ năm 1979, đầu tiên là do vụ bắt con tin tại đại sứ quán Mỹ ở Tehran sau cuộc cách mạng Hồi giáo, sau đó gia tăng vì chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo Iran.

Các lệnh trừng phạt này khiến Iran không thể tiếp cận nhiều tài sản của chính mình, như doanh thu bán dầu đang bị đóng băng tại các ngân hàng nước ngoài. Theo thông tin tổng hợp từ phía Iran và giới chuyên gia, ước tính tổng tài sản của nước này đang bị kẹt ở nước ngoài là hơn 100 tỷ USD.

Frederic Schneider, chuyên gia tại Hội đồng các Vấn đề Toàn cầu Trung Đông, cho hay khối tài sản này gấp khoảng 4 lần doanh thu từ dầu khí hàng năm của Iran.

"Đó là khoản tiền rất lớn, đặc biệt đối với một đất nước đã phải chịu các lệnh trừng phạt do Mỹ áp đặt trong nhiều thập kỷ", ông nói.

Tuy nhiên, Schneider lưu ý thêm rằng ngay cả khi đồng ý giải phóng những tài sản này, vẫn chưa rõ liệu Mỹ có đặt ra điều kiện về cách Iran sử dụng chúng hay không.

Jacob Lew, bộ trưởng tài chính dưới thời tổng thống Mỹ Barack Obama, từng phát biểu vào năm 2016 rằng Iran sẽ không thể tiếp cận toàn bộ tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài ngay cả khi mọi lệnh trừng phạt được dỡ bỏ. Tại thời điểm đó, Iran vừa đạt được thỏa thuận lịch sử với Mỹ và các cường quốc khác, chấp nhận hạn chế chương trình hạt nhân của mình để đổi lấy việc nới lỏng trừng phạt.

Lew đã phát biểu trước quốc hội Mỹ rằng trên thực tế, Iran cùng lắm cũng chỉ có thể tiếp cận khoảng một nửa số tài sản bị phong tỏa, bởi phần còn lại đã bị ràng buộc vào các cam kết đầu tư từ trước hoặc để thanh toán các khoản vay.

Hiện tại, yêu cầu then chốt của Tehran trong các cuộc đàm phán ngừng bắn là Mỹ phải giải phóng ít nhất 6 tỷ USD tài sản bị phong tỏa, coi đây như một cách xây dựng lòng tin.

Tài sản bị đóng băng là gì?

Khi tiền bạc, của cải hoặc số dư chứng khoán của các cá nhân, doanh nghiệp hoặc ngân hàng trung ương một quốc gia bị nhà chức trách nước khác hoặc tổ chức quốc tế tạm giữ, đó chính là phong tỏa tài sản.

Khả năng bán tài sản của chủ sở hữu sẽ bị hạn chế do các lệnh trừng phạt, phán quyết từ tòa án hoặc những lý do pháp lý khác.

Tài sản có thể bị đóng băng bởi tòa án, một quốc gia khác, tổ chức quốc tế hoặc một định chế ngân hàng. Các quốc gia thường tuyên bố phong tỏa tài sản của quốc gia hay công ty khác dựa trên những cáo buộc về hoạt động tội phạm, rửa tiền hoặc vi phạm luật pháp quốc tế.

Nhưng những người chỉ trích biện pháp phong tỏa tài sản cho rằng cách làm này đang được sử dụng để nhắm vào những đối thủ của phương Tây thay vì với mục đích răn đe. Phần lớn các nước đang chịu lệnh trừng phạt và bị phong tỏa tài sản là các quốc gia bị phương Tây coi là "không thân thiện", như Iran, Nga, Triều Tiên, Libya hay Venezuela.

Vì sao Iran bị đóng băng tài sản?

Theo hồ sơ lưu trữ của chính phủ Mỹ, đợt phong tỏa tài sản đầu tiên diễn ra vào tháng 11/1979, khi tổng thống Jimmy Carter lúc bấy giờ tuyên bố Iran "đã tạo ra mối đe dọa bất thường và đặc biệt đối với an ninh quốc gia, chính sách đối ngoại cũng như nền kinh tế Mỹ".

Vào thời điểm đó, các sinh viên Iran đang bắt 66 công dân Mỹ làm con tin tại đại sứ quán Mỹ ở Tehran.

Ông William Miller, bộ trưởng tài chính Mỹ khi ấy, cho biết tài sản dễ thanh khoản của Iran có giá trị chưa tới 6 tỷ USD, trong đó khoản lớn nhất là 1,3 tỷ USD trái phiếu kho bạc do Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York nắm giữ. Năm 1981, Hiệp định Algiers do Algeria làm trung gian giữa Mỹ và Iran đã dẫn đến việc Mỹ giải tỏa một phần đáng kể các tài sản này để đổi lấy việc Iran trả tự do cho 52 con tin Mỹ vẫn bị giam tại Tehran.

Tuy nhiên, trong những năm sau đó, quan hệ giữa Mỹ và Iran tiếp tục xấu đi do Washington lo ngại về chương trình hạt nhân của Tehran.

Iran luôn khẳng định chương trình làm giàu uranium của mình chỉ phục vụ mục đích năng lượng dân sự, mặc dù họ đã làm giàu uranium vượt xa ngưỡng cần thiết cho mục tiêu đó.

Israel và Mỹ đã liên tục cáo buộc Iran làm giàu uranium để phát triển vũ khí hạt nhân. Mỹ cùng các đồng minh, đặc biệt là châu Âu, đã áp đặt nhiều đợt trừng phạt lên quốc gia này.

Năm 2015, dưới thời tổng thống Obama, Mỹ đã dẫn dắt các cuộc đàm phán để Iran đạt được thỏa thuận với các cường quốc thế giới mang tên Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA). Theo thỏa thuận, Tehran đồng ý thu hẹp chương trình hạt nhân và nhờ đó được tiếp cận lại phần lớn tài sản ở nước ngoài của mình.

Tuy nhiên, vào năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Donald Trump đã đơn phương rút Mỹ khỏi JCPOA, gọi đây là một thỏa thuận "phiến diện" và tái áp đặt các lệnh trừng phạt lên Iran, một lần nữa phong tỏa số tài sản ở nước ngoài của Tehran.

Năm 2023, Mỹ và Iran thống nhất một thỏa thuận trao đổi tù nhân, theo đó Iran trả tự do cho 5 công dân Mỹ gốc Iran để đổi lấy việc Mỹ thả một số người Iran, đồng thời cho phép Tehran tiếp cận hàng tỷ USD tiền bị phong tỏa. Khoản tiền này là 6 tỷ USD doanh thu từ dầu mỏ bị phong tỏa tại Hàn Quốc.

Theo kế hoạch trên, số tiền được chuyển đến Qatar để giám sát. Tuy nhiên, một năm sau, tổng thống Mỹ Joe Biden đã áp đặt các lệnh trừng phạt mới nhằm đáp trả cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) của Iran vào Israel, khiến họ một lần nữa mất quyền tiếp cận số tiền đang được đóng băng tại Doha.

Ngoài Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) cũng phong tỏa một phần tài sản của ngân hàng trung ương Iran với lý do nước này bị cáo buộc vi phạm nhân quyền, không tuân thủ các quy định về hạt nhân...

Tài sản bị đóng băng của Iran hiện do nhiều quốc gia nắm giữ. Số tiền chính xác tại mỗi quốc gia chưa rõ ràng, nhưng truyền thông Iran trước đây đưa tin Nhật Bản, một khách hàng dầu mỏ quan trọng, đang nắm giữ khoảng 1,5 tỷ USD, Iraq giữ khoảng 6 tỷ USD, Ấn Độ giữ 7 tỷ USD.

Mỹ cũng nắm giữ khoảng 2 tỷ USD tài sản bị phong tỏa của Iran, trong khi các quốc gia EU như Luxembourg giữ khoảng 1,6 tỷ USD. Qatar hiện giữ khoảng 6 tỷ USD, số tiền đã được chuyển từ Hàn Quốc để thanh toán cho Iran, nhưng sau đó bị Mỹ chặn lại.

Hy vọng cho nền kinh tế Iran

Nền kinh tế Iran đang lâm vào khủng hoảng khi các lệnh trừng phạt kéo dài nhiều thập kỷ đã hạn chế xuất khẩu dầu mỏ, đồng thời làm tê liệt khả năng thu hút đầu tư và hiện đại hóa công nghiệp cũng như công nghệ của nước này.

Lạm phát tăng cao và đồng nội tệ mất giá đã dẫn đến các cuộc biểu tình quy mô lớn hồi đầu năm nay. Cuộc xung đột với Mỹ - Israel bùng phát từ ngày 28/2 đã khiến cơ sở hạ tầng của Iran bị tàn phá nặng nề.

Fatemeh Mohajerani, người phát ngôn chính phủ Iran, ngày 14/4 cho biết thiệt hại mà nước này hứng chịu trong 6 tuần chiến sự là khoảng 270 tỷ USD, yêu cầu Mỹ, Israel và các nước vùng Vịnh bồi thường.

Trong bối cảnh này, tài sản bị đóng băng nếu được giải phóng sẽ là nguồn tiền mà Iran có thể sử dụng ngay lập tức. 100 tỷ USD tương đương gần 1/4 GDP của Iran.

Roxane Farmanfarmaian, giảng viên chính trị quốc tế chuyên về Iran tại Đại học Cambridge, Anh, cho rằng việc tài sản được phá băng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với Iran.

"Điều này đồng nghĩa với việc Iran có thể đưa các khoản tiền thu được bằng ngoại tệ mạnh từ việc bán dầu mỏ trở lại nền kinh tế trong nước. Nó cũng giúp họ kiểm soát biến động tỷ giá, từ đó hạn chế những tổn thương trước tình trạng trồi sụt của đồng nội tệ", Farmanfarmaian giải thích.

Bà lưu ý rằng những cơ sở công nghiệp chủ chốt, trong đó có các mỏ dầu, hay hệ thống nước, mạng lưới điện đang xuống cấp của Iran sẽ được nâng cấp nếu họ có quyền tiếp cận với tài sản bị đóng băng của mình. Với nguồn tiền đó, Iran có thể chi trả cho các công ty nước ngoài và cấp vốn cho những ngành công nghiệp trong nước để bắt đầu cải thiện tình hình kinh tế.

"Rõ ràng, Iran cũng sẽ phải tái thiết sau xung đột và các tài sản được giải phóng sẽ ngay lập tức giúp quá trình đó diễn ra nhanh chóng và hiệu quả hơn", Farmanfarmaian nói thêm. "Ngoài ra, việc tiếp cận các khoản tiền bị phong tỏa còn tạo đà tăng trưởng kinh tế, cải thiện mối quan hệ giữa chính phủ với người dân".

Quyết định của Mỹ về việc có giải tỏa tài sản của Iran hay không cũng sẽ là một thông điệp ngoại giao quan trọng, Chris Featherstone, chuyên gia chính trị tại Đại học York, bình luận.

"Về mặt quốc tế, việc giải tỏa các tài sản có thể là tín hiệu cho thấy Mỹ đang giảm bớt áp lực lên nền kinh tế Iran", Featherstone cho biết, song lưu ý rằng với cách tiếp cận khó đoán của chính quyền Trump, ít ai có thể dự đoán được ông sẽ làm gì sau đó.

Tin Gốc: Vnexpress

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 2/4 thông báo quân đội Mỹ đã phá hủy cầu B1, một trong những cây cầu lớn nhất Trung Đông tại thành phố Karaj, cách thủ đô Tehran của Iran khoảng 35 km về phía tây.

Vụ tập kích khiến một phần cây cầu bị phá hủy, 8 người thiệt mạng, gần 100 người bị thương. Ông Trump cảnh báo sẽ tiếp tục không kích các cây cầu và nhà máy điện Iran nếu giới lãnh đạo nước này không chấp nhận các điều kiện do ông đưa ra để chấm dứt chiến sự.

Một phụ nữ ngoài 20 tuổi bật khóc khi gửi tin nhắn thoại tới các phóng viên BBC, bày tỏ lo ngại sâu sắc về vụ tập kích cầu và những mục tiêu tiếp theo.

"Tôi cảm thấy bất lực. Ông Trump đăng bài trên mạng xã hội thông báo tấn công cây cầu của chúng tôi. Tôi không biết rồi mọi chuyện sẽ còn đi xa đến mức nào. Tại sao không ai ngăn ông ấy lại? Tổng thống Mỹ đang thực sự đẩy chúng tôi về thời đồ đá", cô nói.

"Rồi chúng tôi sẽ chỉ còn lại một đất nước tan hoang. Điều khiến tôi thất vọng và đau lòng hơn cả là tôi đang ở ngay giữa cảnh Iran bị tàn phá mà không thể làm gì. Đất nước tôi đang bị hủy hoại thêm mỗi ngày", một cư dân Tehran ngoài 20 tuổi nói.

Những người dân Iran bất đồng với chính phủ cũng bày tỏ lo ngại khi trao đổi với BBC.

"Cây cầu đó lẽ ra có thể giúp giảm ùn tắc trong thành phố, nhưng nó đã bị phá hủy. Vụ này khiến tôi thật sự bất an. Tôi không hiểu vì sao họ lại hủy hoại cây cầu", một người nói.

Cầu B1 trị giá 400 triệu USD là hạng mục quan trọng thuộc dự án đường cao tốc Bắc Karaj, được thiết kế theo dạng cầu dây văng. Công trình sắp được khánh thành này là một trong những cây cầu cao nhất Iran và khu vực với chiều cao 136 m, dự kiến đóng vai trò giảm tải giao thông cho tuyến kết nối thủ đô Tehran với các khu vực phía bắc.

"Xét về cơ sở hạ tầng, đây là một trong những dự án quan trọng nhất, tốn nhiều thời gian, tiền của nhất của Iran", phóng viên Tohid Asadi của Al Jazeera cho biết.

"Tôi thực sự bất ngờ khi họ tập kích cây cầu, nhưng hẳn phải có lý do", một phụ nữ ngoài 40 tuổi bất đồng với chính phủ nói.

Truyền thông Iran nói rằng Mỹ đã hai lần tập kích cầu B1, trong đó đòn đánh thứ hai diễn ra khi lực lượng ứng phó khẩn cấp được điều tới hiện trường để giúp đỡ các nạn nhân trong vụ tấn công đầu tiên. Theo Asadi, vụ đánh bom kép xảy ra khi người dân Iran đang đi nghỉ lễ, các gia đình đi lại trong khu vực gần cầu.

Trên mạng xã hội, nhiều người Iran ủng hộ đường lối cứng rắn kêu gọi lực lượng vũ trang đáp trả bằng cách nhắm vào các cây cầu tại những nước láng giềng có căn cứ quân sự Mỹ. Một số cho rằng vụ tập kích là dấu hiệu cho thấy Mỹ, Israel không chỉ nhắm vào các mục tiêu quân sự, mà là "hủy diệt Iran".

Quân đội Israel cho biết lực lượng này không liên quan đến cuộc tấn công.

Chiến sự giữa Iran với Mỹ - Israel sắp bước sang tuần thứ 6 nhưng chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Wall Street Journal ngày 3/4 dẫn nguồn tin cho biết những nỗ lực hòa giải nhằm hướng tới lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran, do Pakistan làm trung gian, đã "đi vào bế tắc". Tehran được cho là đã thông báo cho bên trung gian rằng họ không sẵn lòng cử quan chức tới Islamabad để đàm phán trong những ngày tới.

Truyền thông Mỹ đưa tin tiêm kích F-15E của nước này hôm 3/4 bị bắn rơi trên bầu trời Iran, buộc hai phi công phải nhảy dù. Một phi công đã được lực lượng đặc nhiệm Mỹ giải cứu, người còn lại đang mất tích trên lãnh thổ Iran. Cả Mỹ và Iran đều đang triển khai lực lượng tìm kiếm phi công này. Nghị sĩ đảng Dân chủ Mỹ Adam Smith cho rằng cục diện đàm phán sẽ thay đổi nếu Iran bắt sống được phi công tiêm kích F-15 bị bắn rơi.

Đức Trung (Theo BBC, Al Jazeera, Guardian)

Nguồn: https://vnexpress.net/nguoi-iran-bang-hoang-sau-vu-my-tap-kich-cau-lon-nhat-ca-nuoc-5058456.html

Calbee, công ty có trụ sở tại Tokyo chuyên sản xuất khoai tây chiên và ngũ cốc, ngày 13/5 thông báo sẽ thay đổi bao bì của 14 sản phẩm bắt đầu từ 25/5. Theo đó, bao bì các gói snack này chỉ còn màu đen và trắng, nhằm "ứng phó linh hoạt với các điều kiện địa chính trị đang thay đổi nhanh chóng".

Sản phẩm khoai tây chiên ít muối của Calbee, được gọi là "usu shio", trước đây có bao bì màu cam sáng với hình ảnh những miếng khoai tây chiên màu vàng và linh vật người khoai tây đội mũ. Bao bì mới chỉ còn chữ đơn sắc, do công ty đang thiếu hụt mực in.

Mực in cho các bao bì nhiều màu sắc có nguồn gốc từ naphtha, sản phẩm liên quan đến dầu mỏ. Tuy nhiên, eo biển Hormuz bị đóng cửa vì cuộc chiến Iran đã đẩy giá dầu và các sản phẩm phụ đi kèm tăng cao, đồng thời gây ra thiếu hụt nguồn cung. Nhật Bản gần như phụ thuộc hoàn toàn vào dầu mỏ nhập khẩu.

"Biện pháp này nhằm mục đích giúp duy trì nguồn cung sản phẩm ổn định", công ty giải thích. "Chúng tôi vẫn cam kết duy trì nguồn cung ổn định các sản phẩm an toàn, chất lượng cao và mong nhận được sự thông cảm của quý khách".

Theo công ty, dù đổi bao bì nhưng sản phẩm bên trong vẫn giữ nguyên. Hiện chưa rõ thời gian thay đổi bao bì kéo dài bao lâu.

Calbee thành lập năm 1949, có hơn 5.000 nhân viên. Các sản phẩm ăn vặt (snack) nổi tiếng của công ty được bày bán rộng rãi tại các cửa hàng tiện lợi ở Nhật Bản và được xuất khẩu sang Mỹ, Trung Quốc và Australia.

Chính phủ Nhật Bản đã nỗ lực xoa dịu nỗi lo lắng của người dân và doanh nghiệp liên quan đến tình trạng thiếu hụt năng lượng bằng cách xả kho dự trữ dầu quốc gia.

Tin Gốc: Vnexpress