“Tôi cho rằng có những dấu hiệu cho thấy Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei đang tăng cường tham gia điều hành đất nước”, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio phát biểu trong phiên điều trần trước Ủy ban Đối ngoại Thượng viện ngày 2/6.
Ông Mojtaba, 56 tuổi, bị thương trong các cuộc tấn công của Mỹ – Israel khi chiến sự bùng phát ngày 28/2. Ông được bổ nhiệm làm Lãnh tụ Tối cao, thay thế cha mình là Ali Khamenei, người thiệt mạng trong đợt không kích đầu tiên của Mỹ và Israel.
Tuy nhiên, ông Mojtaba chưa từng xuất hiện công khai kể từ khi nắm quyền. Quan chức thuộc Văn phòng Lãnh tụ Tối cao Iran tháng trước cho biết ông đã hồi phục hoàn toàn sức khỏe.
Theo Ngoại trưởng Rubio, chính quyền thời chiến của Iran hiện do ông Mojtaba Khamenei lãnh đạo với sự cố vấn của một hội đồng bao gồm các thành viên thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và “các thành tố khác”.
Ông Rubio nhận định Ngoại trưởng và Chủ tịch Quốc hội Iran, những người dẫn đầu nỗ lực đàm phán, đều phải được hội đồng này phê duyệt trước khi đưa ra bất kỳ quyết định nào. Đây dường như là nguyên nhân lý giải cho tốc độ trì trệ của các cuộc đàm phán hòa bình hiện nay. Ngoại trưởng Mỹ cho biết việc Tehran phải sử dụng người đưa thư bảo mật cùng các mối lo ngại về an ninh đã gây ra tình trạng chậm trễ và nhiễu loạn thông tin trong hệ thống điều hành của Iran.
Họ buộc phải “xin chỉ thị từ hội đồng, và quy trình này thường mất 3-5 ngày mới nhận được phản hồi”, ông Rubio nói.
Các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt cuộc chiến đã kéo dài ba tháng ở Trung Đông đang rơi vào bế tắc. Trong phiên điều trần, Ngoại trưởng Mỹ bày tỏ hy vọng có thể đạt được thỏa thuận với Iran, nhưng nhấn mạnh Tehran phải chấp nhận các hạn chế nghiêm ngặt đối với chương trình hạt nhân nếu muốn được nới lỏng biện pháp trừng phạt.
“Trước mắt vẫn có cơ hội đạt được thỏa thuận. Điều đó có thể xảy ra hôm nay, ngày mai hoặc vào tuần tới. Iran phải tuyên bố rất rõ ràng rằng ‘eo biển đã được mở lại, chúng tôi sẽ không thu phí quá cảnh’. Mỹ sẽ hỗ trợ loại bỏ những quả thủy lôi mà họ đã triển khai tại eo biển, và Iran sẽ không khai hỏa vào tàu thuyền”, ông nói.
Ngoại trưởng Mỹ đồng thời nhấn mạnh Iran phải đồng ý đàm phán về việc áp đặt các hạn chế nghiêm ngặt và dài hạn đối với việc làm giàu uranium, hoặc thậm chí chấm dứt hoàn toàn.
“Iran đang bị trừng phạt vì đã làm giàu uranium ở mức độ cao cũng như các hoạt động hạt nhân của họ. Nếu họ đồng ý từ bỏ những thứ đó, các lệnh trừng phạt sẽ được dỡ bỏ”, ông Rubio cho hay.
Đây là lần đầu tiên ông Rubio điều trần công khai trước quốc hội kể từ khi Mỹ phát động cuộc chiến nhằm vào Iran. Ông dự kiến xuất hiện tại ba phiên điều trần khác vào cuối ngày 2/6 và trong ngày 3/6, khi đảng Cộng hòa đang thể hiện mối lo ngại về cuộc chiến với Iran. Các nhà lập pháp cho biết họ hy vọng Ngoại trưởng sẽ vạch ra chiến lược nhằm chấm dứt cuộc xung đột này.
Tướng Mohammad Jafar Asadi, phó chỉ huy Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya của quân đội Iran, ngày 2/6 tuyên bố tái chiến với Mỹ là “không thể tránh khỏi”. Ông cũng khẳng định Tehran “vẫn chưa tung ra hết tất cả quân bài chiến lược và sẽ sử dụng chúng khi cần thiết”.
Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya được coi là “đầu não tối cao” của các lực lượng vũ trang Iran. Lãnh đạo cơ quan này thường đưa ra những tuyên bố cứng rắn trong chiến sự.
Dữ liệu của trang theo dõi hàng hải dân sự Marine Traffic cho thấy khoảng 20 tàu hàng bắt đầu di chuyển về phía eo biển Hormuz tối 17/4, sau khi Iran thông báo mở cửa tuyến hàng hải này. Đây là nhóm tàu lớn nhất tìm cách đi qua khu vực kể từ khi Iran gần như đóng cửa eo biển để đáp trả chiến dịch tấn công của Mỹ - Israel từ cuối tháng 2.
Tuy nhiên, các tàu nhanh chóng dừng lại, một số chiếc còn quay đầu mà chưa rõ nguyên nhân. Trong số này có 3 tàu container do tập đoàn vận tải biển CMA CGM của Pháp vận hành, song doanh nghiệp này từ chối bình luận.
Đến rạng sáng nay, phần lớn nhóm tàu đã quay đầu.
Dữ liệu theo dõi sau đó cho thấy một số tàu mới, chủ yếu là tàu chở dầu, đang tiếp tục hướng về eo biển Hormuz.
Nils Haupt, phát ngôn viên tập đoàn vận tải Hapag-Lloyd của Đức, doanh nghiệp có tàu bị mắc kẹt ở vùng Vịnh, nói với AFP rằng mở cửa Hormuz "nhìn chung là tin tốt". Tuy nhiên, ông nhấn mạnh các hãng vận tải biển vẫn cần thông tin chi tiết về tuyến đường mà tàu thuyền có thể đi và thứ tự di chuyển, đề cập lo ngại về thủy lôi.
"Một nghìn tàu không thể ngay lập tức đi vào eo biển, điều đó sẽ gây hỗn loạn. Iran cần đưa ra thông tin rõ ràng. Chúng tôi sẽ sẵn sàng rời đi nếu một số câu hỏi được giải đáp trong cuối tuần này", ông nói.
Hiệp hội Chủ tàu Na Uy cho hay một số vấn đề quan trọng chưa được giải quyết, gồm rà phá thủy lôi, các điều kiện của Iran và cách thực thi trên thực tế.
Tập đoàn vận tải biển BIMCO cảnh báo thành viên không nên vội vã qua eo biển, viện dẫn mối đe dọa từ thủy lôi. Một cảnh báo của hải quân Mỹ mà Reuters xem được cũng nhắc đến nguy hiểm do loại vũ khí này gây ra.
Matt Wright, nhà phân tích vận tải hàng đầu tại công ty phân tích dữ liệu Kpler, cho biết vẫn chưa chắc chắn các tàu có thể đi theo tuyến đường nào để rời khỏi vùng Vịnh.
Dữ liệu của Bloomberg cho thấy có khoảng 770 tàu thương mại đang bật bộ phát đáp tín hiệu trong vịnh Ba Tư vào ngày 16/4, trong đó khoảng 360 tàu chở dầu khí. Trước khi xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran bùng phát, số lượng tàu thuyền qua eo biển trung bình mỗi ngày là khoảng 120 chiếc, theo Lloyd's List.
Một quan chức cấp cao Iran nói với Reuters rằng tất cả tàu thương mại, gồm cả tàu mang cờ Mỹ, đều có thể đi qua eo biển Hormuz, song hành trình phải được phối hợp với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Tàu thuyền cũng sẽ bị giới hạn trong các luồng hàng hải được Iran coi là an toàn, trong khi tàu quân sự vẫn bị cấm.
Hezbollah hôm 21/4 thông báo đã phóng rocket và triển khai máy bay không người lái (UAV) tấn công một vị trí ở miền bắc Israel, nơi bị nghi là điểm khởi phát đợt pháo kích nhằm vào thị trấn ở miền nam Lebanon.
Nhóm vũ trang Lebanon khẳng định hành động được thực hiện "để bảo vệ đất nước và người dân", đồng thời đáp trả "những vi phạm rõ ràng" của Israel đối với thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 10 ngày. Theo AFP, đây là lần đầu Hezbollah tuyên bố tập kích lãnh thổ Israel kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực ngày 17/4.
Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) cùng ngày xác nhận Hezbollah đã phóng nhiều rocket nhằm vào binh sĩ nước này, nhưng mô tả mục tiêu nằm ở miền nam Lebanon. Một UAV bay từ Lebanon đã bị đánh chặn trước khi xâm nhập không phận Israel. IDF thêm rằng các lực lượng nước này đã tập kích đáp trả vào trận địa rocket của Hezbollah.
Theo hãng thông tấn quốc gia Lebanon NNA, pháo binh Israel đã bắn vào nhiều khu vực ở miền nam nước này trong ngày 21/4, phá hủy nhà cửa và cơ sở hạ tầng tại một số ngôi làng gần biên giới. Một thị trấn cũng trúng đòn không kích hôm 20/4, khiến làm 6 người bị thương
Chiến sự ở Lebanon tái bùng phát hồi đầu tháng 3, sau khi nhóm vũ trang Hezbollah phóng rocket vào lãnh thổ Israel để trả đũa vụ lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei bị hạ sát trong ngày đầu chiến sự Trung Đông. Israel đáp trả bằng các cuộc tập kích quy mô lớn trên khắp Lebanon và điều quân vào miền nam quốc gia láng giềng.
Xung đột đã khiến gần 2.300 người ở Lebanon thiệt mạng và 1,2 triệu người phải rời bỏ nhà cửa. Thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 10 ngày giữa Israel và Lebanon có hiệu lực từ hôm 17/4, vài ngày sau cuộc gặp cấp cao đầu tiên của đại diện hai nước sau nhiều thập kỷ.
Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz hôm 20/4 cảnh báo IDF sẵn sàng sử dụng "toàn bộ lực lượng" nếu binh sĩ bị đe dọa. Hezbollah cáo buộc Israel đã hơn 200 lần vi phạm lệnh ngừng bắn kể từ khi thỏa thuận có hiệu lực.
Sau vài ngày xem xét, Iran đã phản hồi đề xuất chấm dứt xung đột của Mỹ vào tối 10.5. Ngay lập tức, Tổng thống Mỹ Donald Trump phản ứng và phản đối quan điểm của phía Iran.
"Tôi vừa đọc câu trả lời từ những người gọi là 'đại diện' của Iran. Tôi không thích phản hồi đó, hoàn toàn không thể chấp nhận", Tổng thống Trump viết trên mạng xã hội Truth Social.
Hôm 8.5, ông Trump nói có thể nhận được phản hồi của Iran "trong đêm nay" nhưng theo CNN, đến sáng 10.5 Iran mới gửi ý kiến của nước này cho các nhà đàm phán Pakistan.
Trong bài đăng trước tuyên bố phản đối, ông Trump cáo buộc Iran đã giở trò trì hoãn với Mỹ và thế giới trong nhiều chục năm. Nhà lãnh đạo chỉ trích người tiền nhiệm Barack Obama vì đã tử tế với Iran trong khi bỏ rơi Israel và các đồng minh khác. "Họ sẽ không cười được nữa đâu", ông Trump cảnh báo. Ông Obama chưa bình luận về tuyên bố này.
Chưa rõ Iran đã đưa ra quan điểm thế nào trong câu trả lời gửi cho Mỹ. Đài IRIB của Iran tiết lộ phản hồi tập trung vào việc chấm dứt chiến sự trên toàn bộ mặt trận, đặc biệt là Lebanon, nơi Israel đang chống lực lượng Hezbollah, cũng như đảm bảo an ninh hàng hải.
Trong khi đó, đề xuất của Mỹ được cho là tập trung vào việc gia hạn ngừng bắn tại vùng Vịnh để tạo điều kiện cho đàm phán về thỏa thuận chấm dứt xung đột và về chương trình hạt nhân của Iran.
Đại sứ Mỹ tại Liên Hiệp Quốc Mike Waltz nói rằng Washington đã vạch ra lằn ranh đỏ rất rõ ràng trong đề xuất của mình, đó chính là Tehran sẽ không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân và không thể bắt các nền kinh tế thế giới làm con tin, theo Fox News.
Vế sau của tuyên bố này ám chỉ việc Iran đang đóng cửa eo biển Hormuz, tuyến hàng hải quan trọng cho việc cung cấp năng lượng cho thế giới.
Trong diễn biến liên quan, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tuyên bố chiến sự với Tehran chưa thể được coi là kết thúc nếu kho uranium được làm giàu của Iran chưa được lấy đi khỏi nước này.
"Vẫn còn những cơ sở làm giàu cần phải được dỡ bỏ. Bạn vào đó và bạn lấy chúng (vật liệu hạt nhân) đi. Tôi sẽ không nói về biện pháp quân sự nhưng Tổng thống Trump đã nói với tôi rằng 'Tôi muốn vào đó'", ông Netanyahu nói trong cuộc phỏng vấn với CBS News được đăng ngày 11.5.
