Vài tuần gần đây, có những lúc người dân Iran đi ngủ trong tiếng nổ của bom đạn hoặc những bản tin về các đợt giao tranh với Mỹ. Nhưng đến sáng, họ lại nhận được tin rằng các cuộc tấn công đã tạm lắng xuống và hai bên “sắp đạt thỏa thuận” trong tiến trình đàm phán.
Mọi thứ trong ngày 11/6 diễn ra như vậy, khi cục diện xung đột thay đổi chóng mặt chỉ trong vài giờ. Ban đầu, Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa sẽ giáng đòn tấn công “rất mạnh” vào Iran trong đêm và nêu phương án chiếm đảo Kharg, đầu mối xuất khẩu dầu mỏ của nước này.
Nhưng chỉ vài giờ sau, ông bất ngờ hủy kế hoạch không kích với lý do các cuộc đàm phán hòa bình đã đạt tiến triển. Theo ông, các chi tiết của thỏa thuận đã được Mỹ và đồng minh trong khu vực, trong đó có Israel, chấp thuận.
Khi người dân Iran chưa kịp vui mừng với thông tin này thì phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei nói với hãng thông tấn quốc gia IRNA rằng thông tin về việc thỏa thuận với Mỹ đang hoàn tất “chỉ là suy đoán”, đồng thời cho biết Tehran vẫn chưa đưa ra quyết định cuối cùng về bất kỳ thỏa thuận nào.
Ông Baghaei cho biết Qatar và Pakistan đang “hoạt động tích cực với tư cách là bên trung gian”, nhưng thêm rằng các hành động của Mỹ đang ảnh hưởng đến tiến trình ngoại giao.
“Ngay từ đầu, chúng tôi đã rõ ràng về lập trường đàm phán của mình và phần lớn nội dung dự thảo thỏa thuận đã được hoàn thiện. Tuy nhiên, phía Mỹ liên tục thay đổi lập trường của họ”, ông nói.
Đối với nhiều dân thường Iran, những thay đổi liên tục giữa sợ hãi và nhẹ nhõm, lo âu rồi hy vọng đã bào mòn cảm xúc của họ. Nhiều người chỉ mong chiến tranh kết thúc nhanh chóng dù bằng cách nào.
“Đêm xuống thì họ đánh, sáng họ dừng, mọi thứ thật nực cười. Hoặc là đánh hoặc là chấm dứt đi. Chúng tôi đã quá mệt mỏi với tình cảnh này rồi”, Vahid, cư dân 37 tuổi ở Tehran, nói.
Trước sức ép liên tục từ Mỹ, giới lãnh đạo Iran vẫn giữ lập trường rất cứng rắn. Vali Nasr, nhà sử học người Iran kiêm giáo sư về nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Johns Hopkins, cho biết trong khi các lãnh đạo trước đây của Tehran tỏ ra kiềm chế hơn, “ban lãnh đạo mới lại tin rằng sự nhẫn nhịn là lý do khiến Iran rơi vào vòng chiến sự”.
Reza, một giám đốc công ty 48 tuổi, cho hay ông và vợ đã quyết định đi lánh nạn ở phía bắc đất nước và chờ làn sóng căng thẳng mới nhất này thực sự qua đi. Ông lo ngại Mỹ có thể tấn công vào cơ sở hạ tầng dân sự như Tổng thống Trump từng nhiều lần đe dọa.
“Công việc trì trệ, các doanh nghiệp bị tê liệt vì giá cả biến động, cảm giác như cuộc sống của chúng tôi đang bị tạm dừng vậy”, Reza nói.
Bên cạnh những lo ngại về an toàn trong trường hợp hai bên nối lại xung đột toàn diện, nhiều người Iran cũng sợ nếu tình trạng lấp lửng hiện tại kéo dài, nền kinh tế vốn kiệt quệ của nước này sẽ sụp đổ. Họ nói khi lệnh phong tỏa đường biển đối với các cảng biển của Iran tiếp diễn, cuộc sống sẽ còn khó khăn hơn nữa.
Trong bài đăng thông báo hủy kế hoạch không kích, ông Trump tuyên bố lệnh phong tỏa cảng biển Iran vẫn “tiếp tục có hiệu lực” cho đến khi hai bên đạt được thỏa thuận.
Mahasti, cư dân 65 tuổi ở Tehran làm việc trong ngành y tế, cho biết điều đó cũng tồi tệ chẳng kém gì bom rơi, bởi vì gián đoạn thương mại và việc cắt giảm nguồn thu từ dầu mỏ của Iran đang từng bước bào mòn cuộc sống của người dân.
“Cuộc sống của chúng tôi càng ngày càng khó khăn hơn. Không phải chiến tranh, thì cũng là lệnh trừng phạt hoặc phong tỏa. Lúc nào cũng có vấn đề gì đó”, bà nói.
Trong bài phát biểu tại lễ tưởng niệm cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei mới đây, Tổng thống Masoud Pezeshkian thừa nhận không thể tiếp diễn tình trạng hiện tại.
“Chúng ta phải thoát khỏi tình trạng không chiến tranh, không hòa bình này. Chiến tranh chắc chắn không mang lại lợi ích cho đất nước”, ông nói, tuy nhiên thêm rằng những cuộc tấn công của đối thủ không thể khiến Iran đầu hàng.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Baghaei tái khẳng định lập trường cứng rắn của Iran về xung đột, khẳng định nước này “không thỏa hiệp đối với những gì họ đã xác định là lằn ranh đỏ của mình”.
Bình luận về những hành động và tuyên bố gần đây của Mỹ, Kimberly Halkett, nhà phân tích của Al Jazeera, cho rằng ông Trump có vẻ như đang sử dụng áp lực quân sự và ngôn từ cứng rắn nhằm cố gắng ép Iran hướng tới một thỏa thuận.
“Điều có thể thấy rõ là Tổng thống Mỹ tiếp tục sử dụng các bài đăng trên Truth Social để kết hợp những lời đe dọa công khai với điều mà ông tin rằng vẫn có thể đạt được, đó là ngoại giao bằng sức ép quân sự”, Halkett nói.
Abas Aslani, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông, nhận định chính quyền ông Trump “muốn leo thang nhằm tạo lợi thế trên bàn đàm phán để buộc Tehran chấp nhận những nhượng bộ mà họ từng khước từ”.
Trong khi đó, Tehran lại quan tâm đến việc “khôi phục khả năng răn đe” để chống lại các cuộc tấn công tiếp theo nhắm vào đất nước.
“Đối với Iran, điều này cũng rất quan trọng vì phản ứng trước đó đối với các cuộc tấn công của Mỹ là chưa đủ để đảm bảo rằng họ sẽ không ném bom Iran một lần nữa. Đó là lý do họ có thể đang leo thang để buộc đối phương phải hạ nhiệt tình hình”, Aslani nói.
Eo biển Hormuz tiếp tục là điểm nóng, đe dọa đẩy thế giới vào một cuộc khủng hoảng năng lượng và lương thực nghiêm trọng.
Ngày 20-5, bên lề lễ tốt nghiệp Học viện Lực lượng Cảnh sát biển Mỹ, ông Trump khẳng định các cuộc đàm phán với Iran đang ở "giai đoạn cuối" - hoặc hai bên đạt thỏa thuận, hoặc Mỹ buộc phải thực hiện "một số việc hơi khó chịu".
Tuyên bố được đưa ra trong bối cảnh Pakistan đang nỗ lực làm trung gian, còn Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vẫn liên tục phát đi những cảnh báo cứng rắn.
Phát biểu với các phóng viên tại căn cứ không quân liên hợp Andrews, ông Trump mô tả tình hình "đang ở sát ranh giới", đồng thời khẳng định nếu không nhận được "những câu trả lời tốt 100%", mọi chuyện "sẽ diễn ra rất nhanh". Ông cũng nói thêm: "Nó có thể diễn ra rất nhanh, hoặc vài ngày, có thể là vài ngày - nhưng nó có thể diễn ra rất nhanh".
Theo truyền thông Mỹ, Pakistan đang giúp hai bên soạn thảo một thư bày tỏ ý định, xác định các điểm cần thảo luận cho vòng đàm phán mới tại Islamabad, nếu Iran sẵn sàng thảo luận về việc từ bỏ tham vọng hạt nhân và mở trở lại eo biển Hormuz.
Đài Al Jazeera ngày 20-5 đưa tin một thỏa thuận có thể đạt được trong vòng "vài giờ tới", và Thống chế Pakistan Asim Munir có thể đến Iran để trực tiếp thúc đẩy Tehran tiến đến một thỏa thuận. Tuy nhiên, đài này cũng nhận định bất kỳ thỏa thuận nào cũng chỉ dừng ở mức chấm dứt xung đột trực tiếp hiện tại, thay vì mang tính toàn diện với những vấn đề phức tạp còn tồn đọng.
Ở chiều ngược lại, IRGC cảnh báo nếu "hành vi xâm lược chống Iran lặp lại", họ sẽ giáng đòn "ở những nơi mà các người thậm chí không thể tưởng tượng được" - tức là mở rộng chiến tranh ra ngoài phạm vi Trung Đông.
Mối đe dọa này không thể xem nhẹ: một cuộc điều tra hình sự được công bố tại Mỹ tuần trước cáo buộc một chỉ huy cấp cao của Kataib Hezbollah - lực lượng dân quân do Iran hậu thuẫn ở Iraq - đã lên kế hoạch tấn công tại Mỹ, châu Âu và Canada từ khi chiến tranh bắt đầu, theo báo The New York Times.
Hai bên hiện vẫn cách xa nhau về lập trường. Ông Trump đòi Iran cam kết từ bỏ vũ khí hạt nhân bằng văn bản, nhưng Tehran kiên quyết bác bỏ, khẳng định chương trình hạt nhân của họ là vì mục đích hòa bình, đồng thời yêu cầu Mỹ trước tiên chấm dứt phong tỏa và ngừng mọi hành động gây hấn.
Eo biển Hormuz tiếp tục là mấu chốt của bế tắc. Iran coi đây là vùng lãnh hải của mình và muốn thu phí lưu thông tàu thương mại, trong khi Mỹ duy trì phong tỏa các cảng Iran - đòn bẩy gây sức ép mà Washington xem là lợi thế chiến lược then chốt với Tehran hiện nay.
Ngày 20-5, IRGC tuyên bố đã điều phối cho 26 tàu thuyền đi qua Hormuz "trong 24 giờ qua", nhấn mạnh rằng mọi lưu thông qua eo biển này đều phải có sự cho phép của Hải quân IRGC, theo Hãng thông tấn nhà nước Iran ISNA.
Cùng ngày, Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư của Iran (PGSA) công bố trên mạng xã hội X một bản đồ mới xác định vùng kiểm soát, trải dài từ Kuh-e Mubarak ở Iran đến phía nam Fujairah thuộc UAE ở lối vào phía Đông, và từ mũi đảo Qeshm đến Umm al-Quwain ở lối vào phía Tây.
Tình trạng tắc nghẽn kéo dài đang gây áp lực nặng nề lên các thị trường năng lượng toàn cầu. Ngày 20-5, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cảnh báo các hành động phong tỏa có thể kích hoạt khủng hoảng giá lương thực toàn cầu trong vòng 6 - 12 tháng tới.
FAO gọi đây là "khởi đầu của một cú sốc hệ thống với nông lương" và diễn ra theo chuỗi: năng lượng - phân bón - hạt giống - năng suất thấp hơn - giá hàng hóa tăng - lạm phát lương thực.
Thông báo trên được đưa ra vào ngày 22.6, sau khi đại diện của cả hai công ty gặp gỡ các Phó chủ tịch Hạ viện Indonesia Sufmi Dasco Ahmad và Cucun Ahmad Syamsurijal tại khu phức hợp quốc hội ở nước này, theo Hãng tin Bernama.
Phó Giám đốc điều hành GoTo Catherine Sutjahyo cho hay cấu trúc hoa hồng mới sẽ được áp dụng cho dịch vụ gọi xe máy GoRide của công ty.
"Sau lời kêu gọi của Tổng thống Prabowo Subianto vào ngày 1.5 liên quan đến các tài xế xe ôm công nghệ, chúng tôi ủng hộ những nỗ lực tiếp tục cải thiện phúc lợi cho các đối tác tài xế của chúng tôi", bà Catherine nói trong một cuộc họp báo.
Tương tự, Giám đốc điều hành Grab Indonesia Neneng Goenadi thông báo công ty sẽ thực hiện thỏa thuận tương tự cho dịch vụ GrabBike của mình.
Trước đó, hoa hồng đối với dịch vụ gọi xe máy có thể lên tới 20% theo khung pháp lý của Indonesia. Mức hoa hồng 8% thấp hơn đáng kể so với cấu trúc hoa hồng ở một số thị trường lân cận, theo Bernama.
Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto lần đầu tiên công bố mức trần hoa hồng 8% trong một bài phát biểu vào ngày 1.5 nhưng không đưa ra thời gian cụ thể để thực hiện biện pháp này, theo Reuters.
Phó chủ tịch Quốc hội Cucun Ahmad Syamsurijal cho rằng việc giảm hoa hồng là bằng chứng cho thấy chính quyền của ông Prabowo "thực sự cam kết ủng hộ tất cả các tài xế dịch vụ gọi xe".
Vào tháng 1, Reuters đã đưa tin về quy định dự kiến có thể đe dọa lợi nhuận của các nền tảng gọi xe tại thị trường lớn nhất của họ ở Đông Nam Á.
Ngày 13-6, Đài CNN dẫn các nguồn tin thân cận với tình báo Mỹ cho biết trong những tuần gần đây, Iran đã cố ý cho sập các đường hầm chứa uranium làm giàu và gài mìn ở lối vào, nhất là tại tổ hợp Isfahan ở miền trung Iran - địa điểm lưu giữ phần lớn vật liệu hạt nhân của nước này.
Iran được cho là đang sở hữu hơn 440kg uranium được làm giàu đến độ tinh khiết 60%, gần đạt ngưỡng chế tạo vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên Iran luôn khẳng định chương trình hạt nhân chỉ phục vụ mục đích hòa bình.
Phái đoàn ngoại giao của Iran tại Liên hợp quốc và Nhà Trắng không trả lời ngay lập tức yêu cầu bình luận.
Thông tin Iran tăng cường biện pháp bảo vệ kho vật liệu hạt nhân được đưa ra trong bối cảnh Mỹ và Iran đang tiến gần hơn đến thỏa thuận hòa bình.
Theo một quan chức Mỹ, thỏa thuận dự kiến sẽ yêu cầu Iran bàn giao lượng uranium đã làm giàu cho Mỹ để tiến hành tiêu hủy tại chỗ.
Tuy nhiên các nguồn tin quan chức Iran lại cho biết vấn đề chương trình hạt nhân của Iran sẽ được đàm phán sau khi hai bên ký thỏa thuận mở cửa lại eo biển Hormuz, gỡ lệnh phong tỏa hải quân.
Dù các thông tin về thỏa thuận chưa được chính thức xác nhận, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhiều lần khẳng định việc kiểm soát uranium là ưu tiên của Mỹ trong các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột với Iran.
Ông Scott Roecker - người từng phụ trách Văn phòng Loại bỏ vật liệu hạt nhân thuộc Cơ quan An ninh hạt nhân quốc gia Mỹ - cho rằng nếu thông tin trên là chính xác, việc thu hồi uranium làm giàu cao sẽ trở nên phức tạp hơn nhiều, đồng thời có thể tạo cơ hội để Iran che giấu mức độ tuân thủ cam kết của mình.
Trước đó vào tháng 5, quân đội Mỹ được cho là đã chuẩn bị chiến dịch thu giữ uranium của Iran, song kế hoạch bị đánh giá là quá rủi ro.
Tuy nhiên ngay cả với Iran, nhiệm vụ thu hồi và loại bỏ uranium giờ đây cũng không dễ dàng gì, do cần đến thiết bị đào bới hạng nặng và các nỗ lực rà phá bom mìn vô cùng rủi ro.
