4h30 mỗi ngày, anh Lê Văn Bảo, 54 tuổi, ở Hải Phòng dậy tập thể dục và chăm vườn cây trên sân thượng 100 m2. Nhịp sống ưu tiên sức khỏe và thiên nhiên này là một phần trong “bản thiết kế tuổi già” được anh chuẩn bị từ nhiều năm trước.
Theo kế hoạch, tuổi 20-50 anh tập trung kinh doanh tạo nền tảng tài chính; tuổi 50 chuyển trọng tâm sang sức khỏe; đến 60 tuổi dứt áp lực mưu sinh. Bốn năm trước, dù sự nghiệp đang thuận lợi và con cái đang tuổi ăn học, anh vẫn quyết định nghỉ hưu.
“Nhiều người khuyên tiếp tục làm việc tích lũy cho con, nhưng tôi nghĩ trọng tâm tuổi 50 phải là sức khỏe và gia đình”, anh nói.
Anh Bảo chỉ chu cấp cho con cái đến năm 21 tuổi. Khi ba người con đi du học, anh chỉ cấp một phần chi phí nền tảng. Con lớn của anh làm thêm để trang trải sinh hoạt, còn con thứ hai chọn trường có học bổng cao hơn thay vì trường mơ ước. Dù con gặp khó khăn, vợ chồng anh giữ nguyên khoản tiết kiệm dưỡng già, không dùng để hỗ trợ. “Bán nhà, dồn hết tiền tiết kiệm cho con học hành hay khởi nghiệp là sai lầm”, anh nói.
“Dự án tuổi già” của anh Bảo là đại diện cho một chuyển động âm thầm diễn ra. Khoảng một thập niên tới, Việt Nam sẽ đón làn sóng nghỉ hưu lớn nhất lịch sử khi thế hệ sinh cuối thập niên 1960 – đầu 1970 bước vào tuổi hưu. Theo Cục Thống kê, cả nước hiện có gần 27 triệu người 40-59 tuổi và mỗi năm thêm gần 700.000 người vào nhóm cao tuổi.
Cùng với tuổi thọ, quan niệm về tuổi già đang thay đổi. Báo cáo Manulife Asia Care 2025 cho thấy ngày càng nhiều người ưu tiên sống khỏe mạnh và độc lập tài chính thay vì chỉ kéo dài tuổi thọ. Khảo sát của Prudential Việt Nam chỉ ra 85% người 30-44 tuổi muốn tự chủ khi về già, nhưng chỉ 40% thực sự lên kế hoạch tài chính.
GS TS Giang Thanh Long, Đại học Kinh tế Quốc dân, cho biết người cao tuổi hiện nay thiếu tự chủ phần lớn do hoàn cảnh lịch sử, chiến tranh và kinh tế khó khăn. “Với người sắp già, rào cản nằm ở nhận thức và chính sách”, ông nói. Việc chuẩn bị cho tuổi hưu vẫn bị xem là chuyện của tương lai, dẫn đến 55% lao động phi chính thức chưa tham gia bảo hiểm xã hội và khoảng 3% mua bảo hiểm tự nguyện.
Áp lực càng lớn vì người Việt sống thọ nhưng không sống khỏe. Theo Vietnam Aging Survey 2022, mỗi người cao tuổi mắc hơn ba bệnh và mất 6 năm cuối đời điều trị bệnh tật. Gánh nặng y tế lớn đổ lên thế hệ “bánh mì kẹp”, trong khi chính họ cũng đang vật lộn với bệnh tật của mình. Dữ liệu từ khảo sát Gánh nặng bệnh tật toàn cầu cũng cho thấy tỷ lệ các bệnh không lây nhiễm, mạn tính đang tăng lên với nhóm dân số này.
“Nếu không có chiến lược chăm sóc sức khỏe phù hợp, họ sẽ chưa già đã không khỏe”, giáo sư Long nói.
Để giảm bớt áp lực chăm sóc lên vai thế hệ sau, nhiều trung niên Việt đang chủ động thiết lập ranh giới tài chính. Đầu năm nay, khi con trai xin hỗ trợ tiền mua nhà từ khoản tiết kiệm 400 triệu đồng, vợ chồng bà Vân, 51 tuổi, ở Phú Thọ từ chối. “Đây là quỹ dưỡng già. Các con có thể vay, nhưng bố mẹ không cho”, bà nói.
Khoản tiền này được vợ chồng bà tích lũy từ khi hai con tốt nghiệp đại học. Chồng bà làm thợ xây ở quê, còn bà xuống Hà Nội giúp con chăm cháu, kết hợp dọn dẹp theo giờ. Mỗi tháng, bà để dành được 5 triệu đồng. Con trai bà Vân cho biết việc bố mẹ tự chủ tài chính giúp vợ chồng anh giảm áp lực phụng dưỡng.
Từ Pháp, con gái cả của anh Bảo cho biết ngay từ nhỏ được bố mẹ dạy sống độc lập. Ba chị em cô tự săn học bổng và chịu trách nhiệm với lựa chọn cá nhân. “Bố mẹ dạy cuộc đời ai người nấy lo. Tôi chưa bao giờ bị áp lực phải gánh vác tuổi già cho bố mẹ”, cô kể.
Khi gạt bỏ tư duy “trẻ cậy cha, già cậy con”, nhiều người bắt đầu thiết kế không gian sống riêng cho tương lai. Hai năm trước, chị Trương Thủy (44 tuổi) nghỉ việc ngân hàng tại Hà Nội để chuyển vào Nha Trang. Để có chi phí nghỉ hưu sớm, chị bán căn nhà mẹ để lại lấy vốn đầu tư, đi thuê trọ nhiều năm. Chị nhận làm MC và điều hành công ty dịch vụ visa du lịch để gia tăng thu nhập.
“Vào Nha Trang, tôi tìm thấy cộng đồng những người trung niên cùng bỏ phố về biển”, chị Thủy nói. Hiện tại, chị quản lý bất động sản cho thuê, dành thời gian làm vườn, du lịch và lặn biển.
Ba năm trước, anh Minh Khang, 44 tuổi, ở TP HCM mua mảnh đất dưỡng già ở Cần Thơ. Anh thay đổi lối sống, ăn uống giữ cơ bắp từ năm 38 tuổi. Anh chủ động tích lũy quỹ tài chính và mua gói bảo hiểm y tế để chi trả chi phí thuê người chăm sóc sau này. “Tôi không muốn con mình phải gác lại sự nghiệp để chăm sóc cha mẹ”, anh nói.
Ông André Gama, chuyên gia An sinh Xã hội của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), cho biết các quốc gia ứng phó với xã hội già hóa thành công thường xây dựng hệ thống hưu trí đa tầng, kết hợp giữa hình thức có đóng góp và không đóng góp. “Việt Nam cần tiếp tục xây dựng hệ thống an sinh xã hội để bảo đảm an toàn thu nhập lúc về già”, ông nói.
Quá trình này đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, với các hành động cơ bản như: mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, từng bước hạ độ tuổi hưởng trợ cấp xuống 70 và tiến đến ngang bằng tuổi nghỉ hưu; xây dựng chính sách chăm sóc dài hạn và ghi nhận giá trị của lao động chăm sóc không lương.
GS TS Giang Thanh Long cho biết “lo cho tuổi già từ khi còn trẻ” cũng đang là tinh thần xuyên suốt trong các chính sách hiện hành của Việt Nam. “Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm xã hội và y tế tiến tới toàn dân sẽ đảm bảo an sinh thu nhập và sức khỏe cho người dân trong mọi giai đoạn cuộc đời”, ông Long nói.
Tại tọa đàm chính sách “Già sao cho sướng?” ở Đại học Fulbright Việt Nam đầu tháng 6, Thạc sĩ Đặng Thị Phi Hương Giang, thành viên Cộng đồng Nghiên cứu Chính sách Y tế Việt Nam, chỉ ra chất lượng cuộc sống xế chiều được quyết định từ rất lâu trước khi một người bước vào tuổi hưu.
Bà Giang và các chuyên gia đề xuất 5 trụ cột cho tuổi già gồm: tài chính ổn định, sức khỏe tốt, môi trường sống phù hợp, quan hệ xã hội bền vững và cơ hội học tập. “Năm nhân tố này phải nâng đỡ lẫn nhau”, bà nói.
Bốn năm sau ngày nghỉ hưu, anh Lê Văn Bảo cho biết mỗi ngày của anh xoay quanh thể thao, làm vườn, đọc sách và viết lách. “Nếu một ngày cần chăm sóc đặc biệt, vợ chồng tôi sẽ dùng quỹ riêng thuê dịch vụ chuyên nghiệp, không trở thành gánh nặng của các con”, anh nói.
Rau cần là loại rau giàu dinh dưỡng, chứa nhiều vitamin và khoáng chất quan trọng như vitamin P, C, albumin, đường, canxi, phốt pho, sắt, carotene và axit hữu cơ. Trong y học cổ truyền, rau cần có vị ngọt, tính mát, được cho là có tác dụng thanh nhiệt, bình can, trừ phong, lợi thấp và hỗ trợ giảm huyết áp.
Không chỉ vậy, rau cần còn được sử dụng trong hỗ trợ điều trị ho, giảm viêm, long đờm. Hầu hết các bộ phận của cây như rễ, thân và lá đều có thể dùng làm thực phẩm hoặc vị thuốc dân gian.
Nhờ chứa nhiều chất xơ, rau cần giúp hỗ trợ tiêu hóa, góp phần loại bỏ chất thải và độc tố trong đường ruột. Ngoài ra, loại rau này còn được cho là tốt cho người thiếu máu, người mất ngủ và phụ nữ mang thai ở giai đoạn cuối thai kỳ.
Hương thơm đặc trưng của rau cần cũng giúp kích thích vị giác, hỗ trợ lưu thông mồ hôi và góp phần điều hòa huyết áp.
Rau cần là loại rau thủy sinh, sinh trưởng chủ yếu trong môi trường nước ao hồ, ruộng đồng. Chính điều này khiến rau dễ trở thành nơi tồn tại của nhiều loại ký sinh trùng như sán lá gan lớn, sán lá ruột lớn…
Theo các nguồn thông tin y tế, vòng đời của sán thường bắt đầu từ nguồn phân thải của người bệnh, trứng sán theo nước ra môi trường bên ngoài và phát triển trong nước ngọt. Sau vài tuần, ấu trùng phát triển, ký sinh trong ốc và tiếp tục hoàn thiện vòng đời trước khi lây sang người qua thực phẩm.
Nguy cơ nhiễm bệnh nếu ăn rau sống hoặc chế biến không đúng cách
Người ăn phải các loại rau thủy sinh như rau cần khi chưa được nấu chín kỹ có thể vô tình đưa nang ấu trùng ký sinh vào cơ thể, dẫn đến nguy cơ nhiễm sán.
Dù giàu dinh dưỡng, rau cần nếu không được làm sạch kỹ hoặc ăn sống có thể trở thành nguồn lây ký sinh trùng, gây ảnh hưởng đến gan, đường ruột và trong một số trường hợp nặng có thể tác động đến hệ thần kinh.
Các chuyên gia khuyến cáo nên hạn chế tối đa việc ăn sống các loại rau trồng dưới nước như cải xoong, rau cần, rau ngổ, rau muống nước, ngó sen…
Một số người cho rằng chỉ cần chần qua nước sôi hoặc nhúng lẩu là đủ an toàn, nhưng thực tế ký sinh trùng chỉ bị tiêu diệt khi đạt nhiệt độ khoảng 100°C trong 3-5 phút. Việc trụng sơ hoặc làm tái không đảm bảo loại bỏ hoàn toàn trứng giun, sán.
Rau ngổ là loại rau thủy sinh rất phổ biến trong bữa ăn của nhiều gia đình Việt. Nhìn bên ngoài đơn giản, nhưng loại rau này lại chứa nhiều thành phần dinh dưỡng đáng chú ý như: khoảng 93% nước, 2,1% protein, cùng vitamin B, C, tinh dầu thơm và carotene.
Không chỉ là rau gia vị, rau ngổ còn được sử dụng như một vị thuốc dân gian. Bộ phận thường dùng là phần lá non. Một số nghiên cứu còn ghi nhận các chiết xuất từ rau ngổ có hoạt tính sinh học như kháng viêm, giảm đau, kháng khuẩn, hỗ trợ tiêu hóa và tẩy giun sán.
Nhờ đó, rau ngổ thường được nhắc đến với nhiều công dụng hỗ trợ sức khỏe như:
Giải độc, thanh nhiệt
Hỗ trợ sát khuẩn đường tiêu hóa
Hỗ trợ giảm viêm, giảm sốt
Góp phần phòng ngừa lão hóa
Món ăn ngon nhưng tiềm ẩn nguy cơ nếu dùng sai cách
Trong ẩm thực, rau ngổ thường được ăn sống, dùng kèm phở, hủ tiếu hoặc nấu canh chua với cá. Hương vị đặc trưng giúp món ăn dậy mùi và hấp dẫn hơn.
Tuy nhiên, vì là rau thủy sinh nên rau ngổ dễ bị nhiễm ký sinh trùng nếu trồng trong môi trường nước bẩn. Đặc biệt, loại rau này thường mọc ở ao, đầm lầy, bờ ruộng — những nơi có nguy cơ cao tồn tại ấu trùng sán, nhất là sán lá gan lớn.
Nếu không được làm sạch và chế biến đúng cách, nguy cơ nhiễm ký sinh trùng là hoàn toàn có thể xảy ra.
Vì sao cần đặc biệt cẩn trọng khi ăn rau ngổ?
Thân rau ngổ có nhiều lông tơ nhỏ nên rất khó làm sạch hoàn toàn bằng cách rửa thông thường. Vi khuẩn, trứng ký sinh trùng có thể vẫn bám lại nếu xử lý qua loa.
Do đó, khi sử dụng rau ngổ (đặc biệt là ăn sống), cần:
Rửa thật kỹ nhiều lần dưới vòi nước chảy
Có thể ngâm nước muối loãng để giảm vi khuẩn
Nếu dùng cho món sống, nên cân nhắc chần qua nước ấm khoảng 40–45°C để giảm nguy cơ ký sinh trùng
Tử Cấm Thành, nơi từng là dinh thự của những người quyền lực nhất Trung Quốc, trong hàng nghìn năm hầu như vẫn là bí ẩn với thường dân. Nhiều chuyện chỉ được hé lộ khi các nhà sử học và khảo cổ có cơ hội nghiên cứu tại Cố Cung. Trong số các điểm tham quan đầy tò mò, giếng Trân phi nổi bật như một dấu ấn lịch sử gắn với giai đoạn cuối triều Thanh.
Năm 1875, Hoàng đế Quang Tự lên ngôi lúc mới 4 tuổi sau khi Thanh Mục Tông Đồng Trị Đế băng hà. Ngay cả khi đến tuổi tuyển chọn hậu phi, Quang Tự vẫn không thể toàn quyền quyết định. Dưới sự chi phối của Từ Hy Thái hậu, ông buộc phải phong Tĩnh Phân-một người cùng gia tộc với mẫu hậu làm Long Dụ Hoàng hậu, trong khi hai chị em khác được chọn làm Cẩn phi và Trân phi. Đến năm 1887, Quang Tự dần lạnh nhạt với Long Dụ Hoàng hậu và dành sủng ái cho Trân phi. Nàng vốn sắc nước hương trời, thông minh, hiểu chuyện triều chính và hết lòng ủng hộ những cải cách của vua. Dù được Quang Tự ngày càng yêu chiều, Trân phi lại trở thành cái gai trong mắt Từ Hy Thái hậu.
Năm xưa, Quang Tự từng vô cùng sủng ái vị phi tần Trân phi. Không chỉ xinh đẹp, thông minh, phi tử này còn có tính cách rất thẳng thắn, bộc trực, nhiều lần ra mặt đối đầu với Từ Hi Thái Hậu.
Vốn đã không vừa mắt người con dâu này, Từ Hi thái hậu từ sớm đã lên kế hoạch trừ khử Trân phi.
Năm 1900, liên quân 8 nước đánh vào Bắc Kinh, Quang Tự Hoàng đế lúc đó lại không có ở kinh thành. Nhân cơ hội Hoàng đế vắng mặt, Từ Hi đã sai người đẩy Trân phi dưới giếng rồi chạy trốn khỏi Tử Cấm Thành.
Phải tới 1 năm sau, thi thể của vị phi tử xấu số mới được vớt lên. Kể từ đó, chiếc giếng nơi chứng kiến thảm kịch của nàng ái phi ấy đã được đặt tên là giếng Trân phi.
Vào năm Dân quốc thứ 4 (1915), giếng Trân Phi được chế tác thêm hai lỗ nhỏ rồi dùng côn sắt khóa ngang, từ đó không còn được sử dụng.
Ngày nay, chiếc giếng này đã trở thành địa điểm tham quan có tiếng. Thế nhưng có một số giai thoại nói rằng, du khách nào đi qua nơi đây đều cảm thấy có một luồng khí lạnh tỏa ra từ miệng giếng.
Thậm chí còn có một câu chuyện rùng rợn xoay quanh địa điểm giếng Trân phi. Theo đó, ai đi qua giếng này vào ban đêm sẽ nghe thấy tiếng phụ nữ kêu khóc.
Mặc dù những lời đồn đáng sợ về giếng Trân phi chưa được ai kiểm chứng. Nhưng những giai thoại nhuốm màu sắc tâm linh huyền bí ấy càng khiến địa điểm này được nhiều người biết tới.
Vậy giếng Trân phi vì sao trở thành nơi ám ảnh nhất trong Tử Cấm Thành? Theo Beijing Attractions, người ta truyền tai nhau rằng vào ban đêm, từ dưới giếng vẫn vọng lên những tiếng khóc thê lương. Nơi này sau được gọi là Giếng Trân phi và nhanh chóng trở thành điểm tham quan thu hút du khách tại Cố Cung. Mặc dù miệng giếng rất hẹp, ban quản lý sau này đã phải lấp lại để tránh nguy cơ tai nạn. Nhiều trang du lịch còn bình chọn đây là một trong những điểm đến ám ảnh nhất Tử Cấm Thành.
Tử Cấm Thành, hay còn gọi là Cố Cung, là một trong những điểm du lịch nổi tiếng bậc nhất Trung Quốc. Cung điện hoàng gia này tồn tại hơn 600 năm, từ triều Minh đến triều Thanh cuối cùng, với tổng diện tích 720.000 m², gồm 800 cung điện và 9.999 phòng.
Khi tham quan, du khách sẽ dễ dàng nhận thấy Tử Cấm Thành được chia làm hai khu chính: Tiền Triều và Hậu Cung, nối với nhau bằng một sân dài. Tiền Triều ở phía nam dành cho các nghi lễ trang trọng, còn Hậu Cung phía bắc là nơi vua, hoàng hậu cùng hoàng tộc sinh sống.
Sáng 22/6, mạng xã hội lan truyền đoạn video ghi lại cảnh một người phụ nữ bị xịt nước áp lực cao vào mặt, khiến nhiều người bàng hoàng.
Là một trong những người có mặt tại hiện trường ngay sau khi sự việc xảy ra, chị D. (trú tại phường Xuân Hòa, tỉnh Phú Thọ) cho biết, vụ việc diễn ra tại khu vực chợ Xuân Hòa.
Theo lời chị D., người phụ nữ bị xịt nước là một tiểu thương thường mang rau từ nơi khác đến bán tại khu vực chợ.
Sáng 22/6, bà chọn vị trí ngồi ở phía đối diện cửa hàng hải sản. Khu vực này từ trước đến nay vẫn có người họp chợ, bán rau bình thường vào buổi sáng.
Theo nhân chứng, giữa người bán rau và chủ cửa hàng hải sản xảy ra mâu thuẫn vì chủ cửa hàng không muốn người phụ nữ ngồi bán hàng tại khu vực này.
Chủ cửa hàng sau đó lấy chiếc máy xịt nước dùng để rửa hải sản rồi xịt thẳng vào mặt người phụ nữ bán rau. Đang ở trong nhà cách đó mấy chục mét, chị D. nhìn thấy hành động khó chấp nhận nên vội vàng chạy ra với ý định can ngăn.
Theo chị Dung, người bán rau ngồi cách cửa hàng hải sản một đoạn đường chứ không phải trước cửa hàng hải sản hay bên cạnh nơi gia đình này buôn bán.
"Người ta ngồi ở phía đối diện chứ không phải ngồi trước cửa hàng. Khoảng cách chắc cũng 4-5m. Theo tôi thì việc bán rau ở đó không ảnh hưởng gì đến việc kinh doanh của cửa hàng hải sản cả", chị nói.
Thấy người phụ nữ bị xịt nước áp lực cao vào mặt, những người xung quanh đã nhanh chóng chạy tới can ngăn, đồng thời trình báo công an.
Nhớ lại khoảnh khắc chứng kiến toàn bộ sự việc, người phụ nữ này vẫn không giấu được sự bức xúc.
"Dù xuất phát từ bất kỳ mâu thuẫn nào, việc sử dụng vòi xịt áp lực cao xịt thẳng vào mặt người khác là hành động quá nguy hiểm. Nhìn người ta bị thương như thế ai cũng sợ. Cùng cảnh buôn bán mà hành động như vậy là không nên", chị D. chia sẻ.
Trao đổi với phóng viên Dân trí, đại diện UBND phường Xuân Hoà (tỉnh Phú Thọ) cho biết, vụ việc trên xảy ra vào khoảng 7h30 sáng 22/6 tại khu vực quán hải sản P.T.
Nguyên nhân được xác định do tranh chấp chỗ ngồi bán hàng giữa bà Nguyễn Thị Q. (SN 1963, bán rau) với mẹ con chị Nguyễn Thị Th.
Chị Th. và mẹ dùng vòi cao áp xịt nước khiến bà Q. bị thương tích ở 2 mắt và tay phải.
Hiện, nạn nhân đã được đưa đi cấp cứu ở Bệnh Viện Mắt Trung Ương. Vụ việc đang tiếp tục được Công an phường Xuân Hoà điều tra làm rõ.
