Cậu tư của tôi ở nhà ngói ba gian, được xây vào những năm 1990, thiết kế phòng ốc không khép kín. Trước ngày cưới vợ cho con trai, cậu phải xây thêm một phòng nối vào nhà sau, sẵn tiện gắn thêm máy lạnh cho cặp vợ chồng mới.
Năm nay trời nóng kéo dài, vợ chồng cậu dùng quạt điện không chịu nổi, cũng phải cải tạo lại phòng, gắn thêm nhôm kính để dùng máy lạnh. Cậu than với tôi tháng rồi tiền điện hơn một triệu đồng. Tôi không dám nói với cậu tiền điện nhà tôi tháng rồi gần 3 triệu đồng, cũng vì làm mát.
Lạ là nhà chúng tôi ở quê, vườn cây xanh nhưng vẫn không dịu nổi. Trời hầm hập, nực nội. “Năm nay ít mưa quá”, ai cũng cảm thán.
Nhiều năm trước, sống ở quê thì không cần máy lạnh. Nhà nhiều cây, nhiều gió, chỉ cần mở cửa là mát. Cũng có thể là vì tiền máy lạnh, tiền điện quá cao so với thu nhập của nhà nông. Nhưng bây giờ, máy lạnh có nhiều hãng, giá cả nhiều lựa chọn hơn thì ai cũng dùng ngay, chỉ lăn tăn tiền điện mỗi khi thanh toán hóa đơn.
Năm nay nóng và ít mưa. Cái máy lạnh giúp con người chống chọi với thời tiết khắc nghiệt hơn trước. Tiền điện hay tiền máy lạnh chính là một trong những “hóa đơn” của biến đổi khí hậu mà ít người để ý.
Khi trời nóng hơn, người dân bật thêm máy lạnh. Máy lạnh tiêu thụ nhiều điện hơn. Nếu nguồn điện vẫn chủ yếu đến từ nhiên liệu hóa thạch, lượng khí nhà kính tiếp tục tăng. Trái đất nóng lên, mùa hè lại khắc nghiệt hơn, và nhu cầu làm mát càng lớn hơn nữa.
Chúng ta vô tình bước vào một vòng lặp mà rất khó thoát ra. Nói đến chống nóng, nhiều người nghĩ ngay đến việc mua một chiếc máy lạnh công suất lớn hơn. Nhưng đó chỉ là giải pháp xử lý phần ngọn.
Theo tôi, điều cần hơn là những ngôi nhà được thiết kế để thích nghi với khí hậu. Mái chống nóng, vật liệu cách nhiệt, nhiều cây xanh, thông gió tự nhiên, hạn chế bề mặt hấp thụ nhiệt… đều giúp giảm đáng kể lượng điện tiêu thụ.
Ở quy mô lớn hơn là quy hoạch đô thị và nông thôn. Khi ao hồ bị lấp, cây xanh bị chặt, đất trống bị phủ kín bằng bê tông, nhiệt độ môi trường sẽ tăng lên. Người dân lại càng phải phụ thuộc vào máy lạnh. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều chuyên gia gọi cây xanh là “máy điều hòa tự nhiên”. Chúng hoạt động âm thầm nhưng hiệu quả, lại không tiêu tốn điện. Nhưng tôi chỉ e sợ rằng, bây giờ chúng ta có quá muộn màng khi trồng vài cái cây quanh sân nhà?
Khi bà tôi 87 tuổi, mẹ tôi 60 tuổi phải nghỉ hẳn chuyện làm ăn đang có thu nhập khá cao để về quê chăm sóc toàn thời gian. Các cô em gái của bố tôi sống ở quê cũng phải thay phiên nhau chăm sóc bà.
Gia đình không thiếu tiền thuê người, nhưng với thế hệ bố mẹ tôi, chăm cha mẹ là việc phải tự tay làm. Còn với thế hệ chúng tôi, điều đó ngày càng không khả thi.
Việt Nam đang già hóa nhanh, nhưng dường như vẫn chưa có một ngành chăm sóc người cao tuổi đúng nghĩa. Công việc này vẫn bị xếp lẫn giữa "giúp việc" và "y tế" dựa trên việc tự chịu trách nhiệm, nên không có tiêu chuẩn nghề, không có chứng chỉ, không thu hút được lao động.
Trong khi đó, nhu cầu thực tế đã xuất hiện. Ở nhiều nơi, y tá nghỉ hưu nhận chăm sóc tại nhà với thu nhập hàng chục triệu đồng mỗi tháng. Có gia đình thuê cả một nhóm 2-3 người chăm sóc một cụ già theo vai trò khác nhau. Đây rõ ràng là một dịch vụ chuyên nghiệp, nhưng vẫn đang được xếp vào diện "người giúp việc nhà".
Chúng ta đang có một nguồn nhân lực lớn. Những công nhân vào nhà máy từ giai đoạn 1995-2000 nay đã 45-50 tuổi, khó tiếp tục làm việc trong môi trường sản xuất, nhưng vẫn còn sức khỏe, kỷ luật và trách nhiệm. Họ hoàn toàn có thể được đào tạo chuyển đổi trong vài tháng để trở thành lực lượng chăm sóc cơ bản cho người cao tuổi để có một nghề tiếp tục kiếm thu nhập cho đến năm 70 tuổi.
Giải pháp là cần sớm chuẩn hóa nghề "chăm sóc người cao tuổi" như một ngành riêng, với bộ tiêu chuẩn do Bộ Y tế ban hành và hệ thống chứng chỉ theo cấp độ. Đào tạo nên linh hoạt theo nền tảng sẵn có: Người biết lái xe học thêm kỹ năng hỗ trợ di chuyển, người có chuyên môn y tế có thể làm ngay, công nhân học phần chăm sóc cơ bản.
Không chỉ dừng ở đào tạo cho người độ tuổi 50+, cần mở cho người trẻ học chứng chỉ như một kỹ năng bổ trợ. Một tài xế hay điều dưỡng trẻ có thêm kỹ năng chăm sóc người cao tuổi sẽ có giá trị cao hơn, đồng thời tích lũy cho tương lai của chính họ.
Theo tôi, đây là một "thời điểm vàng" không dài. Nếu chậm trễ, chúng ta sẽ lãng phí cả lực lượng lao động trung niên lẫn cơ hội phát triển một ngành mới.
Ngược lại, nếu hành động kịp thời, chăm sóc người cao tuổi có thể trở thành một hệ thống dịch vụ chuyên nghiệp, nơi đạo hiếu được thực hiện theo cách phù hợp hơn với xã hội hiện đại, và nơi nhiều người có thêm cơ hội làm việc sau tuổi 50.
Tôi 27 tuổi, tốt nghiệp cao đẳng, nhưng suốt vài năm nay vẫn loay hoay không tìm được công việc đúng chuyên môn. Hiện tại tôi đang làm phục vụ cho một quán ăn với mức lương khoảng 8 triệu đồng một tháng, chủ bao ăn. Tôi biết ơn anh chủ quán đã ưu ái, vì anh có thể thuê sinh viên theo giờ với giá rẻ hơn.
Một số người sống cùng dãy trọ biết chuyện bảo tôi đi làm shipper cho khỏe. Nhưng tôi nhỏ con lại hay bệnh vặt nên không thể chạy suốt ngày ở ngoài đường.
Thấy bạn bè cùng trang lứa phần lớn đã có công việc ổn định, có người còn bắt đầu thăng tiến hoặc chuyển hướng kinh doanh tôi rất chạnh lòng.
Tôi lại thấy áp lực với bản thân, sau nhiều ngày suy nghĩ, tôi có hai hướng đi. Một là vẫn làm việc như cũ nhưng xin giảm giờ làm để buổi tối đăng ký học một khóa đầu bếp, sau này có thể cân nhắc đi xuất khẩu lao động.
Hướng thứ hai là với số tiền vài chục triệu tích góp được, tôi tính làm vốn để thuê một chỗ trước mặt tiền nhà người khác để bán đồ ăn vặt, trà sữa vào buổi tối. Tôi xin cảm ơn vì đã tư vấn.
"Câu chuyện 'tăng hay giảm tuổi nghỉ hưu?' đang được nhắc đến nhiều trong thời gian qua. Nhưng theo tôi, đó chưa phải là gốc rễ của vấn đề hưu trí hiện nay. Điều quan trọng hơn cả là cách doanh nghiệp đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động như thế nào?
Tôi làm việc trong doanh nghiệp và chứng kiến một thực tế khá phổ biến: mức lương thực nhận (NET) của người lao động đã tăng lên đáng kể, nhưng tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội lại thấp hơn rất nhiều. Có nơi chỉ kê khai bằng một phần ba thu nhập thực tế. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi lâu dài của người lao động, đặc biệt là khi về hưu.
Vì vậy, với tôi, nghỉ hưu ở tuổi nào không phải là vấn đề lớn. Sớm hay muộn đều có thể chấp nhận được, miễn là doanh nghiệp đóng bảo hiểm đúng và đủ theo thu nhập thực tế. Khi đó, dù có nghỉ hưu sớm và bị giảm tỷ lệ phần trăm lương hưu, người lao động vẫn có thể đảm bảo cuộc sống.
Một ví dụ rất cụ thể: hiện nay có người lao động nhận lương 10 triệu đồng mỗi tháng, nhưng doanh nghiệp chỉ đóng bảo hiểm trên mức 5 triệu. Có những người đã 50 tuổi vẫn đóng ở mức này. Nếu họ nghỉ hưu trong vài năm tới, lương hưu sẽ rất thấp, khó đủ sống. Vì vậy, dù sức khỏe giảm sút, họ vẫn phải cố gắng đi làm.
>> 'Tuổi già dễ thở hơn khi lương hưu không phải gánh thuế'
Ngược lại, nếu doanh nghiệp đóng bảo hiểm đúng mức 10 triệu đồng, thì dù nghỉ hưu ngay, họ cũng có thể nhận khoảng 6,5-7,5 triệu đồng mỗi tháng. Khi đó, việc lựa chọn nghỉ sớm hay tiếp tục làm việc sẽ trở nên chủ động và nhẹ nhàng hơn rất nhiều.
Bản thân tôi có mức lương NET khoảng 30 triệu đồng mỗi tháng, nhưng công ty chỉ kê khai đóng bảo hiểm ở mức 12,5 triệu, phần còn lại được tính là tiền thưởng để không phải đóng bảo hiểm. Với cách tính như vậy, kể cả khi tôi làm việc đến 70 tuổi, lương hưu dự kiến cũng chỉ hơn 7 triệu đồng. Rõ ràng, điều này khiến tôi không muốn nghỉ hưu sớm, dù có thể đã đủ tuổi".
Đó là quan điểm của độc giả Macvanlong xung quanh đề xuất giảm tuổi hưu ngành sản xuất, tăng lương tối thiểu vùng, mới được Công đoàn cơ sở các doanh nghiệp tại Bắc Ninh kiến nghị. Đây không phải lần đầu xuất hiện đề xuất phân loại nhóm lao động để nghỉ hưu sớm. Trước đó, khi góp ý dự thảo Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi năm 2024, Liên đoàn Lao động TP Hà Nội cũng kiến nghị áp dụng cơ chế này với công nhân trực tiếp sản xuất.
Thực tế, dù tuổi hưu đang tăng theo lộ trình lên 62 với nam vào năm 2028 và 60 với nữ vào năm 2035, doanh nghiệp tư nhân hầu như không bố trí việc làm cho lao động ở độ tuổi này, nhất là vị trí trực tiếp sản xuất do yêu cầu về sức khỏe và năng suất. Nhiều người buộc phải nghỉ việc sớm, dẫn đến thiệt thòi về thu nhập và quyền lợi bảo hiểm xã hội khi chưa đủ điều kiện hưởng lương hưu.
Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đảm bảo mức đóng BHXH cho người lao động, bạn đọc Macvanlong kết lại: "Từ những thực tế đó, tôi cho rằng điều cần làm không phải chỉ là bàn chuyện có nên giảm tuổi nghỉ hưu hay không, mà quan trọng hơn là kiểm soát chặt chẽ việc doanh nghiệp đóng bảo hiểm xã hội đúng và đủ theo thu nhập thực tế của người lao động.
Khi quyền lợi được đảm bảo, người lao động hoàn toàn có thể tự quyết định thời điểm nghỉ hưu của mình, chẳng hạn từ sau tuổi 50 trở đi. Lúc đó, câu chuyện nghỉ sớm hay muộn sẽ không còn là áp lực, mà trở thành một lựa chọn cá nhân dựa trên sức khỏe và nhu cầu cuộc sống của mỗi người".
