Bộ Luật Hình sự đang được Bộ Công an xây dựng dự án sửa đổi, với chính sách mở rộng nhiều tội danh được áp dụng phạt tiền thay án tù, thường là tội nhẹ, án kinh tế, thương mại, chứng khoán, ngân hàng.
Hiện, xu hướng phi hình sự hóa đã được nhiều nước áp dụng, giảm dần sự lệ thuộc vào hình phạt tước tự do đối với các tội phạm ít nguy hiểm, tội phạm kinh tế hoặc do lỗi vô ý mà hậu quả có thể bồi thường được.
Càng giàu phạt càng nhiều tiền
Ở Đức, những tội có mức hình phạt tối thiểu không quá một năm tù thường được xếp vào nhóm ít nghiêm trọng, và tòa án có thể áp dụng phạt tiền thay vì giam giữ.
Tiền phạt được tính theo hệ thống “ngày thu nhập” (day-fine). Thẩm phán xác định số ngày phạt dựa vào mức độ tội phạm, rồi nhân với thu nhập mỗi ngày của người đó. Nếu người phạm tội không nộp tiền, số ngày phạt sẽ tự động chuyển thành số ngày tù tương ứng.
Đức, Pháp, Áo và các nước Bắc Âu đều áp dụng hình phạt dựa trên mức tình hình tài chính của người vi phạm. Ở Phần Lan, các tội có khung hình phạt tù dưới 6 tháng có thể được xử lý hoàn toàn bằng tiền phạt.
Hệ thống “day-fine” của nước này cũng dựa trên thu nhập, khiến người giàu và người nghèo chịu tác động tương đương. Điều này đồng nghĩa, bạn càng giàu, tiền phạt bạn phải nộp càng nhiều. Còn người nghèo có thể phải ngồi tù một đêm thay vì bị phạt tiền.
Điều đó tạo ra những bản án gây chú ý. Chẳng hạn, triệu phú Anders Wiklöf từng bị phạt 121.000 euro (hơn 3 tỷ đồng) vào năm 2023 khi lái xe với tốc độ 59 km/h trong khu vực giới hạn 30 km/h. Cùng mùa hè, ông tiếp tục vượt đèn đỏ và bị phạt số tiền tương tự.
Hoặc Thụy Sĩ, với triết lý làm luật tương tự, đang là quốc gia giữ kỷ lục về mức phạt tốc độ cao nhất lịch sử lên tới gần 1 triệu euro (28 tỷ đồng) với người lái chiếc Mercedes-Benz SLS AMG đi tốc độ tới 290 km/h.
Về mặt pháp lý, hành vi này vẫn là tội hình sự, nhưng không dẫn đến tù giam vì luật coi đây là vi phạm không bạo lực, không gây hậu quả nghiêm trọng.
Trong khi đó, các tội bạo lực nghiêm trọng như cướp, hiếp dâm hoặc tội phạm ma túy sẽ chủ yếu bị áp dụng tù giam. Ranh giới vì thế không nằm ở việc hành vi có phải tội hình sự hay không mà nằm ở mức độ nguy hiểm.
Nộp tiền không đúng hạn, tự động chuyển thành án tù
Ở Nhật Bản, tương tự Bộ luật Hình sự Việt Nam, luật ghi hai lựa chọn: phạt tiền hoặc tù, tùy tòa án xác định mức độ cụ thể.
Các hành vi như xúc phạm danh dự, phỉ báng, gây thương tích nhẹ, trộm vặt hoặc vi phạm bản quyền thường được xử lý bằng tiền. Nhưng nếu hậu quả nghiêm trọng hoặc người phạm tội có tiền án, tòa có thể chuyển sang phạt tù.
Khi tuyên án phạt tiền, tòa đồng thời xác định luôn mức quy đổi giữa tiền và số ngày giam. Ví dụ, với người bị phạt 300.000 yên, tòa có thể quy đổi theo mức 5.000 yên mỗi ngày. Nếu không nộp, họ sẽ phải chấp hành 60 ngày giam giữ thay thế. Việc quy đổi được ấn định ngay trong bản án, nên khi quá hạn nộp tiền, cơ quan thi hành án chỉ cần áp dụng thời gian giam tương ứng.
Điều này khiến phạt tiền thực chất trở thành tù án treo bằng tiền: Nộp tiền thì không phải đi tù, không nộp thì bị giam giữ.
Điểm đặc biệt của hệ thống này là tạo ra một ranh giới rõ ràng: Tòa ưu tiên phạt tiền cho tội nhẹ, nhưng vẫn giữ “cửa tù” để đảm bảo hiệu lực. Vì vậy, phạt tiền trong luật Nhật không phải chỉ là nghĩa vụ tài chính mà luôn gắn với nguy cơ mất tự do nếu không thi hành.
Tại Singapore, chính sách luật thường là phạt tiền cực nặng ở lỗi nhỏ để tránh phải sử dụng tù giam nhưng đủ khiến người vi phạm “đau ví” thực sự.
Chẳng hạn, hành vi xả rác nơi công cộng có thể bị phạt tới 2.000 SGD (41,5 triệu đồng) cho lần đầu, và tăng lên 4.000-10.000 SGD (83- 207 triệu đồng) nếu tái phạm. Ai say rượu gây mất trật tự có thể bị phạt đến 5.000 SGD (103 triệu đồng). Nếu hành vi mang tính cố ý rõ rệt hoặc tái phạm, người vi phạm còn có thể đối mặt với hình phạt bổ sung như đánh roi hoặc tù giam.
Người vi phạm còn có thể bị yêu cầu tham gia “Corrective Work Order” – lao động công ích dọn vệ sinh nơi công cộng trong trang phục dễ nhận diện. Một số người vừa phải nộp phạt vừa lao động dọn rác trên phố đã trở thành ví dụ mang tính răn đe xã hội rất mạnh.
Chiều 20/5, Phòng Cảnh sát hình sự phối hợp với Công an phường Trấn Biên (Công an thành phố Đồng Nai) truy bắt “nóng” nhóm đối tượng gây rối trên đường Võ Thị Sáu, phường Trấn Biên.
Theo Công an thành phố Đồng Nai, khoảng 22h15 ngày 19/5, Phòng Cảnh sát hình sự tiếp nhận tin báo của người dân về việc hai nhóm thanh thiếu niên sử dụng hung khí rượt đuổi, đánh nhau trên đường Võ Thị Sáu.
Ngay trong đêm, Phòng Cảnh sát hình sự đã phối hợp với Công an phường Trấn Biên và Phòng Kỹ thuật hình sự triển khai lực lượng, phương tiện để điều tra, truy bắt các đối tượng liên quan.
Qua xác minh ban đầu, nguyên nhân vụ gây rối, ẩu đả xuất phát từ mâu thuẫn trước đó và những lời thách thức nhau trên mạng xã hội giữa Trần Thanh Nhật Phát (SN 2009, ngụ phường Trảng Dài) và Nông Chính Thống (SN 2006, ngụ xã Tân Thành).
Khoảng 22h ngày 19/5, biết nhóm của Phát đang có mặt tại một quán trà sữa trên đường Võ Thị Sáu, nhóm của Thống đi 3 xe máy, mang theo dao tự chế đến tìm đánh. Nhóm của Phát sau đó dùng ghế trong quán chống trả và rượt đuổi lại nhóm của Thống.
Vụ việc không gây thiệt hại về người nhưng làm hư hỏng một số tài sản của quán, gây mất an ninh trật tự tại địa phương.
Đến nay, Công an phường Trấn Biên đã bắt giữ 7 đối tượng để củng cố hồ sơ, xử lý về hành vi gây rối trật tự công cộng, đồng thời tiếp tục truy bắt các đối tượng liên quan đang bỏ trốn.
Công an tỉnh Lạng Sơn đã phát đi thông tin cảnh báo về thủ đoạn lừa đảo chiếm đoạt tài sản thông qua hoạt động "dâng lễ", "cầu an".
Theo Cổng thông tin điện tử Công an tỉnh Lạng Sơn, vừa qua, Cơ quan CSĐT Công an tỉnh này đã ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Cam Thanh Thủy (SN 1985, trú tại phường Kỳ Lừa, tỉnh Lạng Sơn) để điều tra về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Qua điều tra xác định, đối tượng đã lợi dụng các mối quan hệ quen biết từ trước, nắm bắt tâm lý của những người có nhu cầu thực hiện các nghi lễ tâm linh hoặc mong muốn đầu tư sinh lời để đưa ra thông tin gian dối, tạo dựng lòng tin nhằm chiếm đoạt tài sản.
Bằng thủ đoạn giới thiệu có người quen có khả năng thực hiện các nghi lễ "cầu an", "giải hạn", "dâng lễ", đối tượng đã yêu cầu bị hại chuyển tiền và cam kết sẽ hoàn trả sau khi thực hiện nghi lễ. Tin tưởng những thông tin này, một bị hại trú tại Tp.Hà Nội đã nhiều lần chuyển tiền cho đối tượng và bị chiếm đoạt số tiền trên 4 tỷ đồng.
Không chỉ lợi dụng yếu tố tâm linh, đối tượng còn đưa ra thông tin sai sự thật về việc có thể gửi tiền vào ngân hàng thông qua các mối quan hệ quen biết để được hưởng mức lãi suất cao hơn thông thường. Tin tưởng những lời hứa hẹn trên, một số người dân trên địa bàn tỉnh đã giao tiền cho đối tượng. Sau khi nhận tiền, đối tượng không thực hiện như cam kết mà sử dụng vào mục đích cá nhân, dẫn đến mất khả năng hoàn trả.
Vụ việc tiếp tục là lời cảnh báo về thủ đoạn lừa đảo lợi dụng niềm tin, nhu cầu tâm linh cũng như tâm lý muốn đầu tư, sinh lời của một bộ phận người dân để chiếm đoạt tài sản. Thực tế cho thấy, các đối tượng thường tạo dựng hình ảnh có uy tín, có mối quan hệ rộng hoặc có khả năng giải quyết những nhu cầu đặc biệt nhằm tạo lòng tin trước khi thực hiện hành vi phạm tội.
Để phòng ngừa các vụ việc tương tự, Công an tỉnh Lạng Sơn khuyến cáo người dân không nên tin tưởng các thông tin mang màu sắc mê tín dị đoan hoặc những lời hứa hẹn về việc "cầu an", "giải hạn", "dâng lễ" có thể mang lại tài lộc, may mắn hay hoàn trả tiền sau khi thực hiện nghi lễ. Đồng thời, cần thận trọng khi giao tiền, tài sản cho người khác; chủ động tìm hiểu, xác minh kỹ thông tin trước khi thực hiện các giao dịch liên quan đến đầu tư, vay mượn hoặc gửi tiền hưởng lãi suất cao.
Tại tọa đàm, bà Nguyễn Thị Thu Hằng (Phó cục trưởng Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và bồi thường nhà nước, Bộ Tư pháp) cho biết Nghị định 99/2022 đã góp phần hoàn thiện khung pháp lý, cải cách thủ tục hành chính và tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp.
Việc triển khai hệ thống đăng ký, đặc biệt là trực tuyến, giúp tiếp cận dịch vụ công dễ dàng hơn; số lượng hồ sơ giai đoạn 2024-2025 tăng từ 6% đến 17%, góp phần thúc đẩy tiếp cận tín dụng và phát triển kinh doanh.
Tuy nhiên, thực tiễn còn nhiều hạn chế. Ở địa phương, các cơ quan như Sở Tư pháp, Sở Nông nghiệp và Môi trường còn lúng túng trong quản lý do cán bộ kiêm nhiệm, thiếu chuyên môn, khiến công tác kiểm tra và tuyên truyền chưa hiệu quả.
Việc áp dụng pháp luật thiếu thống nhất: nhiều Văn phòng đăng ký đất đai từ chối hồ sơ không đúng quy định hoặc phát sinh yêu cầu không cần thiết; sai sót nghiệp vụ vẫn xảy ra. Đăng ký động sản gặp khó vì tính đa dạng của tài sản, làm tăng tỉ lệ hồ sơ bị từ chối.
Bên cạnh đó, Nghị định 99/2022 chưa theo kịp chuyển đổi số, khi vẫn duy trì biểu mẫu giấy và quy định chứng nhận trực tiếp. Hệ thống pháp lý cũng thiếu quy định cho các loại tài sản mới như tài sản số, tiền mã hóa, sản phẩm AI.
Ông Nguyễn Duy Tịnh (Giám đốc Trung tâm đăng ký giao dịch, tài sản tại TP.HCM) nêu thêm các vướng mắc như chồng chéo pháp luật, đăng ký tồn tại vô thời hạn, cơ chế thu phí lạc hậu...
Thực tế tại TP.HCM cho thấy chuyển đổi số, áp dụng chữ ký số và mã QR đã nâng cao hiệu quả. Từ đó cần xây dựng luật riêng về đăng ký biện pháp bảo đảm để thống nhất và hiện đại hóa toàn diện hệ thống.
Ông Trần Văn Nhiên (Ngân hàng Eximbank) cho rằng hiện nay có 5 hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm như bất động sản đăng ký tại văn phòng đăng ký đất đai; động sản đăng ký tại các trung tâm; tàu biển đăng ký tại cơ quan đăng ký tàu biển, tàu bay đăng ký tại Cục Hàng không; cổ phần, cổ phiếu... đăng ký tại trung tâm VSD.
Hiện nay, nhiều tài sản bảo đảm có cấu trúc đa dạng, kết hợp nhiều loại tài sản khác nhau như động sản gắn liền với quyền tài sản phát sinh từ dự án, cổ phần đi kèm với quyền quản lý doanh nghiệp... trong khi hệ thống đăng ký còn phân tán, thiếu cơ chế tập trung, gây khó khăn trong tra cứu, xác minh tình trạng pháp lý, tiềm ẩn rủi ro bỏ sót đăng ký và làm giảm hiệu lực đối kháng, chi phí tuân thủ tăng và thủ tục kéo dài.
Vì vậy cần xây dựng hệ thống đăng ký tập trung, liên thông dữ liệu giữa các cơ quan nhằm đảm bảo minh bạch, thống nhất thông tin, hạn chế rủi ro pháp lý và nâng cao hiệu quả thị trường tín dụng.
Quy định yêu cầu đăng ký thay đổi khi bổ sung nghĩa vụ bảo đảm theo Nghị định 99/2022 làm phát sinh thủ tục hành chính, tăng chi phí và thời gian, dù không thay đổi tài sản hay chủ thể bảo đảm. Trong khi đó, mục tiêu đăng ký chủ yếu là xác lập hiệu lực đối kháng và công khai tình trạng pháp lý tài sản, không cần cập nhật mọi biến động nghĩa vụ. Vì vậy, cần sửa đổi theo hướng chỉ yêu cầu đăng ký khi thay đổi tài sản, chủ thể hoặc phạm vi bảo đảm; loại trừ các thay đổi nghĩa vụ không ảnh hưởng bản chất pháp lý, nhằm giảm gánh nặng và nâng cao hiệu quả hệ thống.
Theo ông Nhiên, từ 1-1-2026, thông tin thế chấp quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất được quản lý trên cơ sở dữ liệu thay vì ghi trên giấy chứng nhận. Điều này gây khó cho ngân hàng khi kiểm tra pháp lý do dữ liệu chưa kịp thời, thiếu cơ chế tra cứu thống nhất, kéo dài thẩm định và tiềm ẩn rủi ro sai lệch, chồng lấn giao dịch. Ngoài ra, phụ thuộc hệ thống điện tử làm tăng rủi ro vận hành.
Vì vậy ông Nhiên đề xuất cần bổ sung cơ chế ghi chú điện tử và xây dựng cổng tra cứu trực tuyến minh bạch, thuận tiện, đảm bảo an toàn pháp lý cho giao dịch.
